Тәуке хан, әз-Тәуке Мұхаммед Баһадүр (т ж. б. 1718) Қазақ хандығының билеушісі



Pdf көрінісі
Дата24.10.2018
өлшемі16.67 Kb.
#92886

Тәуке хан

 

Тәуке  хан,  әз-Тәуке  Мұхаммед  Баһадүр 

(т.  ж.  б. -1718)  Қазақ  хандығының  билеушісі, 

Жәңгір  ханның  баласы.  Ол  билік  еткен  кезең 

Қазақ хандығының «алтын ғасыры» саналады. 

Орыстың белгілі тарихшысы А. Левшин Тәуке 

ханды  көне  Спартаның  ақылгөй  заңгері  Ли-

кургпен  теңеген.  Тәуке  хан  да

ла  ақсүйек-

терінің  өкілі  билердің  көмегіне  сүйене  оты-

рып,  ортақ билікке  жікшілдік  пиғылда  болған 

төрелерге  қарсы  күрес  жүргізді.  Мемлекеттік 

мәселелерді шешетін хан кеңесін құрды.  

Оған  барлық  қазақ  руларының  билері  мен 

әскербасыларын тартты. Кеңесті Түркістан қаласы жанындағы Битөбе-

де,  Сайрам  қаласы  маңындағы  Мәртөбеде  және  Күлтөбеде  өткізіп 

тұрды. Ұлы жүзді Төле биге, Орта жүзді Қазыбек биге, Кіші жүзді Әй-

теке  биге,  қарақалпақтарды  Сасық  биге,  қырғыздарды  Қоқым  биге 

басқару  тұтқасын  берді.  Бұрыннан  қалыптасқан  дәстүрлі  әдет-ғұрып 

заңдарын  және  «Қасым  ханның  қасқа  жолы»  мен  «Есім  ханның  ескі 

жолын» одан әрі жетілдіру арқылы жаңа заң жүйесін жасады.  

Даулы  істерді  шешуде  билер  сотының  беделін  арттырды.  Тәуке  хан 

заңының  құрамына  «Жеті  жарғы»,  билер  сотының  тәжірибесі,  би-ба-

тырлардың  ынтымағын  арттыруға  және  көршілес  елдермен  дипло-

матиялық,  сауда-саттық  қатынасты  нығайтуға  бағытталған  жазба 

құжаттары  кірді.  Заңдағы  қылмыстық  және  неке  нормалары  шариғат 

негізінде  түзілді.  Рулар  арасындағы  маңызды  дау-шаралар  үш  жүзге 

танымал 


билердің 

қатысуымен 

шешілді. 

Би

лер 



тобы 

хандықты 

басқаруға,  заң  шығаруға  және  соттық  қызметке  араласты.  Барлық ру, 

тайпалардың 

ұ

рандары 


мен 

мал


-мүлікке 

ар

налған 



та

ңбалары 


белгіленді.  

Тәуке хан Түркістан қаласын Қазақ хандығының астанасы етті. Кейбір 

деректерге  қарағанда  қазіргі  Астана  қаласынан  10  шақырым  жердегі 

Күйгенжарда  да  хан  ордасы  қоныстанған.  Тәукенің  Түркістанды  тас-

тап, Сарыарқаға қоныс аударуына жоңғарлардың үздіксіз шабуылы се-


беп  болса  керек.  Бір  жағынан  қол  астындағы  қазақ  руларының  би-

лерімен  ел  тағдыры  жер  тағдырын ойлап, кеңесуге мейлінше қолайлы 

жер еді. Ол Сырдария бойындағы 32 қаланы өзіне қаратып, Бұқар хан-

дығымен  сауданы  дамытуға  күш  салды.  1687  жылы  Бұқар  ханы  Суб-

ханқұлымен  Ташкент  қаласына  байланысты  келіссөз  жүргізіп,  оны 

қазақтар  иелігіне  қалдырды.  Орыс-қазақ  қарым-қатынасының  бейбіт 

түрде  жүруіне  мүдделік  танытып,  1686–1693  жылдары  аралығында 

Сібірге бес елшілік жіберді. Оның 1694 жылы қазан айында жазылған 

хаты сақталған.  

Тәуке  хан  Ресей  еліне  арнаған  хатында  достық  қарым-қатынасты 

сақтай  отырып,  бейбіт  көрші  болуға  шақырды.  Тәуке  хан  тұсында 

қазақ-ойрат  қарым-қатынасы  шиеленісе  түсті.  Севан  Рабтан  маңызды 

сауда 

жолдары  өтетін 



және 

ірі 


са

уда 


орталықтары 

орналасқан 

Оңтүстік Қазақстан аумағын басып алуды көздеді. Тәуке хан Сығанақ, 

Түркістан,  Отырар,  Сайрам  және  Созақ  қалаларын  жоңғарлармен 

күресте  стратегиялық  тірек  бекетіне  айналдырды.  Тәуке  хан  көрші 

жатқан  мемлекеттермен  өз  заманына  сай  тиімді  мәмілегерлік  қарым-

қатынас 

орнатты.  Қазақ  хандығы  Тәуке 

хан 

т

ұсында 



басқару 

жүйесінде  хандық  билікке  негізделген,  саяси  жағынан  орталықтанған 



мемлекет болды. 

Каталог: pars docs -> refs


Достарыңызбен бөлісу:




©stom.tilimen.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет