Сµзжасам туралы жалпы т‰сшік Сан есшніњ сµзжасам ж‰йесі туралы



бет1/6
Дата03.08.2018
өлшемі1.05 Mb.
  1   2   3   4   5   6
М А 3 М ¦ Н Ы

 

АЛЃЫС¤З



Сµзжасам туралы жалпы т‰сшік

Сан есшніњ сµзжасам ж‰йесі туралы

Сан есімнщ сµзжасам тєсілдері

Есептік сандардыњ сµзжасамы

Реттік сан есімніњ сµзжасамы

Жинаќтыќ сан есімнщ сµзжасамы

Топтыќ сан есімніњ сµзжасамы

Болжалдыќ сан есімдердіњ сµзжасамы

Бµлшектік сандардын, сµзжасамы

Ќ о р ы т ы н д ы

<Наверх>

 

 



ЌАЗАЌ ССР ЃЫЛЫМ АЌАДЕМИЯСЫ ТІЛ БІЛІМІ ИНСТИТУТЫ

Њ. ОРАЛБАЕВА

ЌАЗІРП ЌАЗАЌ ТІЛІНДЕП

САН ЕСІМНІЊ

С¤ЗЖАСАМ Ж‡ЙЕСІ



Ќазаќ ССР-ініњ “ЃЫЛЫМ” баспасы

АЛМАТЫ-1988

Оралбаева Н. Казірп ќазаќ тілшдеп сан есшніњ сµзжасам ж‰йесі — Алматы. Ѓылым, 1988 — 104 б

Кітапта тілдіќ жалпы сµзжасам ж‰йесшен ќыскаша мєлімет беріліп, сан есімнін, сµзжасам ж‰йесі сипатталады, онын, басќа сµз таптарыньвд сµзжасамынан ерекшеліктері кµрсетіледі Сан есім сµз-жасамыныњ непзп тєсілдері кµрсетіліп, олардыњ сµзжасам ж‰йесінен алатын орны, атќаратын ќызметі айтылѓан Сан есімніњ єр лексико семантикалыќ тобыныњ жасалуы кµрсетілген К‰рделі сандардыњ жасалу модельдері берілш, олардыќ єрќайсысы арќылы ќанша к‰рделі сандардын. жасалѓаны берілген

Кітап филология факультеттерніњ студенттері мен оќушыларѓа, аспиранттар мен ѓылыми ќызметкерлерге арналады

Жауапты редакторы

Казаќ ССР Ѓылым академиясыыыќ корреспондент-м‰шесі М БАЛАКАЕВ

(Ј)Ќазак ССР-іяіњ “Ѓылым” баспасы, 1988

<Наверх>

АЛЃЫ С¤З


Ќазаќ тілі бай тілдердіњ біріне жатады Оныњ лексикасы сан алуан ж‰йелі сµздер мен оныњ маѓыналарынан т±рады. Ќазаќ тілініќ байлыѓын Абай, С. Сейфуллин, М Єуезов, С. М±ќанов, Р. М‰сірепов, Ѓ М±стафин сияќты ќазаќ єдебиетініњ классик жазушыларыныњ єлемге єйгілі шыѓармалары паш етеді. Ал Ќазаќ ССР Ѓылым академиясыныњ Тіл білімі институты шыгарѓан он томдыќ т‰сіндірме сµздік — ана тіліміздіњ байлыѓыныњ наќтылы кµрсеткіші. Єр томы алпыс-жетпіс баспа табаќтан т±ратын, алпыс жеті мыњ реестр сµзді ќамтыѓан он томдыќ т‰сіндірме сµздіктіњ µзінде ќазаќ тілініњ сµз байлыѓын толыќ ќамтымаѓанын ескерсек, тіліміздіњ бай лек-сикасын баѓдарлауѓа єбден болады

Ана тіліміздіњ м±ншама бай сµздік ќ±рамы бірден ќалыптаса ќалѓан жоќ. Тілдіњ бай лексикасы ‰немі толыѓып, дамып отырады Басќаша айтќанда, тілдіњ сµздік ќ±рамыныњ толыѓып отыруы — ‰немі болып отыратын процесс. Тілдіњ лексикасыныњ ‰здіксіз даму процесі экстралингвистикалыќ факторларѓа тыѓыз байланысты Ќоѓамныњ дамуы, адам санасыныњ µсуіне байланысты µмірде жања заттар мен ±ѓымдар пайда болады да, оларды атау ќажеттігі туады. Осы ќажеттікті µтеу ‰шін жања сµздер жасалады, кейде жања сµздер басќа тілдерден де алынады. Оѓан ¦лы Октябрь революциясынан кейін ќазаќ тіліне орыс тілінен енген сµздер тобын дєлелге келтіруге болады. Алайда басќа тілден сµз ќабылдау тілдіњ дамуы мен баюында белгілі орын алѓанымен, тіліміздіњ сµздік ќ±рамыныњ баюында негізгі ќызметті ќазаќ тілініњ сµзжасам ж‰йесі атќарады, µйткені ќазаќ тілініњ ќалыптасќан сµзжасам ж‰йесі бар, ол арќылы тілде жања сµздер жасалады да, тіліміздіњ сµздік ќорын ‰немі байытып отырады.

Тілдіњ сµздік ќорын байытып, оныњ икемділігін арттыратын, ќандай к‰рделі ой болса да, оны наќтылы, дєл жеткізуге м‰мкіншілігі мол ќ±дыретті тіл болып калып-тасудыњ бір тетігі тілдін, сµзжасам ж‰йесіне байланысты. Осыныњ µзі сµзжасамныњ тілде атќаратын ќызметі мен оныњ мањызын аныќ байќатады.

Сан есім сµзжасамында бірсыпыра талас мєселелер бар. Мысалѓа к‰рделі сан атаулары сµзжасам зањдылыќтары бойынша жасалѓан туынды сµздер тобына жата ма деген с±раќќа ќазаќ тіл білімінен жауап табу ќиын. Ал к‰рделі сан атауларыныњ наќтылы ќ±рамы, тілдегі саны жєне олар жасалѓан модельдер туралы ешбір маѓл‰мат жоќ. Сонымен бірге сан есімніњ семантикалыќ топтарыныњ жасалу жолы кµрсетілгенімен, олардыњ тілдіњ сµзжасам ж‰йесіне ќатысы да наќтылы шешілмеген деуге болады.

Сан есім сµзжасамына ќатысты кµп даулы мєселелер тілдіњ жалпы сµзжасам ж‰йесіне байланысты ќаралѓанда ѓана, д±рыс шешім табады. Сондыќтан сан есім сµзжасамына тоќталмас б±рын, тілдіњ, сµзжасам ж‰йесініњ кейбір жалпы мєселелерінен маѓл±мат беруді жµн кµрдік.

<Наверх>



С¤ЗЖАСАМ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ Т‡СІНІК

Сан есімнін, сµзжасамы тіліміздіњ сµзжасам ж‰йесінщ жеке бір мєселесіне жатады. Сондыќтан сан есім сµзжасамыныњ тілдіњ жалпы сµзжасам ж‰йесімен ортаќ мєселелері, зањдылыќтары болатыны сµзсіз. Осы жаѓдай ескеріліп, алдымен тілдіњ жалпы сµзжасамы туралы ќысќаша мєлімет беріп, содан кейін сан есім сµзжасамына кµшуді д±рыс кµрдік.

Сµзжасам µз алдына зерттеу объектісі бар тіл білімініњ жеке саласы. Сµзжасам объектісіне сµз жасаушы тєсілдер, сµз жасаушы тілдік элементтер, сµзжасамдыќ типтер мен тізбектер, сµзжасам ‰лгілері, туынды сµздер, олардыњ т‰рлері, сµзжасамдыќ зандылыќтар мен маѓына, сµзжасамныњ сµз таптарына ќатысы сияќты к‰рделі мєселелер жатады. Бір сµзбен айтќанда, сµзжасам тіл-діњ сµзжасам ж‰йесін зерттейді.

Ќазаќ тілініњ ќазіргі кезде єбден ќалыптасќан сµзжасам ж‰йесі бар, ол єрине, ±заќ уаќыттаѓы дамудыњ нєтижесі. Тіліміздіњ сµзжасам ж‰йесініњ негізі кµне т‰ркі ті-лінен (ењ кµне жазба ескерткіштер тілі) басталып, содан бері дамып, толыѓып, к‰рделеніп, с±рыпталып, екшеле келіп, ќазіргі ж‰йелі дєрежеге жеткен.

Ќай тілде де сµзжасам ертеден келе жагќан тілдік ќ±былысќа жататыны белгілі. Т‰ркі тілдерінін ењ кµне жазба ескерткіштерініњ тілі б±л мєселеге толыќ кує бола алады. Ќµне жазба ескерткіштер тілінде негізгі т±бір сµздермен ќатар туынды сµздер болѓаны белгілі. Олар: туынды т‰бір, к‰рделі сµз, бір сµздіњ бірнеше маѓынада ќолданылуњ т‰рінде кездеседі. Басќаша айтќанда, кµне жазба ескерткіштер тілінде жања сµз ж±рнаќтар арќылы (тір-іг, біл-іг, ур-уш, иел-ме, µт-унч), сµздердіњ тіркесуі арќылы жасалды (к‰н-т‰з, Темірќапыѓ, Ќара-ќ±м, Ілтеріс, арќыш-тіркіш, секіз он, йеті йуз), сол сияќты бір сµз-діњ бірнеше маѓынада ќолданылуы да сµзжасам жуйесіне жатады: (ќат, 1) ќабат, к,атар, 2) жеміс, 3) жануардыќ аты, 4) щату, 5) араластыру). Келгірілгея мысалдар кµне туркі тілінде сµзжасамныњ сиитетикалыќ, аналитикалыќ, семантикалыќ тєсілдері болѓанын аныќ кµрсетіп т±р.

Ѓ. Айдаров жазба ескерткіштер тілінде сµзжасам тєсілдерініњ турлілігін, оныњ тілдіњ даму тарихында біртіндеп ќалыптасќанын айтады1. Сонымен бірге ол кµне жазба ескерткіштер тілінде сµзжасамныњ ќазіргі тірі формаларыныњ бєрі дерлік барын жєне µлі формалардыњ да кездесетінін айтады.

Б±дан тілдіњ сµзжасам жуйесі кµне ќ±былыстарѓа жататыны аныќ байќалады. ¤йткені сµз жасаушы элементтер, сµз жасаудыњ тєсілдері, модельдері кунде ќ±была-тын, кунде жањаратын ќ±былыстар емес. Алайда сµзжасам жуйесі тілдіњ даму процесінен де тыс ќала алмайды. Сондыќтан сµзжасам жуйесінде де µзгеріс болады, біраќ ол µте баяу болады жєне ол кµбіне тілде бар модельдердіњ белгілі бір кезењде активтенуі, не пассивтенуі, маѓынасыныњ кењеюі, кейбір типтердіњ ќолданудан шыѓуы сияќты µзгерістер ретінде болады. Мысалѓа кµне жазба ескерткіштер тіліндегі туьшды сµздер санымен ќазіргі тілдегі туынды сµздер саны бір емес, ќазіргі тіл туынды сµздерге µте бай. Тілдіњ туынды сµздермен толыѓуыныњ экстралингвист-икалыќ факторларѓа ќатысын былай койѓанда, оныњ сµзжасам жуйесіне де тікелей ќатысы бар.

Кµне жазба ескерткіштер тілінде сµзжасамныњ син-тетикалыќ тєсілі болды, бірак єр сµз табыныњ сµз тудырушы ж±рнаќтары санаулы ѓана еді. Ал ќазір де синтетика-лыќ тєсіл сµзжасамда ‰лкен ќызмет атќарады, тіл сµз тудырушы ж±рнаќќа µте бай, сµзжасам жуйесі ж‰рнаќтар арќылы толыќќан, біраќ сµзжасамдыќ ж±рнаќтардыњ тілге ќосылѓанын µте кµне жазба ескерткіштер тілі мен ќазіргі тілді салыстыру арќылы кµру жењіл, осы екі арада талай ѓасырлар µткенін еске алсаќ, м±ндай дамудыњ µте баяулыѓын байќауѓа болады. Сµйтіп, тілдіњ сµзжасам ж‰йесініњ сµзжасамдыќ жања элемент-

' Айдаров Г. Язык орхонских памятников древнетюркской письменности VIII века. Алма-Ата, 1971. С. 157

термен, єсіресе, жања ќосымшалармен толыѓып отыруы жиі болып т±ратын ќ±былысќа жатпайды. Сощы 40—50 жылдыњ ішінде ќазаќ тілініњ сµзжасам ж‰й-есіне ќосылѓан ж±рнаќтар µте мардымсыз. Жања ж±рнаќтар аркылы сµзжасам элементтерініњ соќѓы кезендерде кµбеюіне - хана сияќты ж±рнаќтарды келтіруге болады. Ал ол арќылы тілде талай сµздер жасалды: емхана, кітапхана, баспахана, жатаќхана, наубайхана т. б. орыс тілінен енген сµздердіњ ќ±рамында біраз ж±рнаќ-тар енді, мысалра фамилияѓа ќатысты ж±рнаќтар ќазаќ тілінде єбден орныќты.

Сµзжасамдыќ ж±рнаќтардыњ толыѓуы ж‰рнаќтардын, бір-бірімен т±лра, маѓына жаѓынан кірігуі арќылы да болып отырады, оѓан тілдегі к‰рделі ж±рнаќтарды кел-тіруге болады. Мысалы: -дас<-да+с, -лан<-ла+н, -ѓанша ,ѓан+ша-, -маль-ма+лы, -ушы-у+шы,-дыќтан<-дыќ+тан т 5.

Тілдіњ сµзжасам ж‰йесініњ к‰рделенуі баюы, толыгуы кµбіне сµзжасамдыќ ж‰рнактардьщ маѓыналыќ ќ±ра-мыньщ кенеюі арќылы болады.

Ќосымшалардын, маѓына жарынан дамуы µте ерте басталѓан. Мысалы -ѓы, -ќы ќосымшасы ен кµне жазба ескерткіш — орхон жазбаларында да єрі заттыќ маѓына, єрі сындыќ маѓына берген. Ал -ыѓ, -іг ж±рнары кµне жазба ескерткіштердіњ µзінде кµп марыналы ќосымша болѓан. Мысалы, біліг сµзінде дерексіз заттыќ ±рым жасаса, учук, дегенде жанды заттыњ атын жасаѓан, яѓни ол ќ±с деген сµз. Сондай-аќ бітіг дегенде жазу, жазба деген ±рым беріп, жорарыдары келтірілген марыналардан да басќа ±рым турызьш т±рѓаны кµрініп т±р.

Б±дан шыратын ќорытынды Орхон жазбалары кезе-њінде ќосымшалардыњ семантикалыќ жарынан даму процесі болран. Б‰л процесс тілдіќ даму тарихында ‰здіксіз ж‰ріп отырран, сондыќтан оны тіл дамуына тєн негізгі зандылыќтардын, бірі ретінде ќараран д‰рыс. Осы зањдылыктыњ нєтижесінде тілде кµп марыналы ќосымшалардыњ саны кµбейген. Ќазіргі тіліміз кµп маѓыналы ќосымшаларѓа µте бай. Мысалра -дыќ/-дік, -тыќ/-тік, -лыќ/лік ж±рнары ќазаќ тілінде екі сµз табына жатады. Олар — зат есім жєне сын есім. Осы ж±рнаќтыњ екі сµз табына бірдей ќатысты болуы оньщ сµзге заттыќ марына беріп, зат есімдер жасауына жєне заттыњ сындыќ белгісін біл-діріп, сын есім сµздер жасауына тікелей байланысты.

Одан ќосымшаныњ м‰лдем екі басќа маѓына беретін омоним ќосьшша екенін кµруге болады. Рас -лыќ ќосымшасыныњ мундай дєрежеге жетуі кµне дєуірге катысты. Ал олар ќазір екі ќосымша болѓанымен, тµркіні бір екені

— ѓыльшда дєлелденген мєселе. Біраќ б±л ќосымшанын маѓынасы м±нымен бітпейді. Зат есімніњ µзінде ѓана ол

— бірнеше турлі маѓына беретін кµп магыналы косымша. Мысалы: ауыздыќ, м±рындыќ сияќты сµздерде -дыќ журнаѓы ‰й малына ќолданылатьш ќ±ралдыњ атын, орындыќ, ќазандыњ дегендерде ‰й заттарыныњ атын жасаѓан. Ќымыздык,, µсімдік дегендерде µсімдіктерге ќатысты атаулар, егіндік, шабындык, шаруашылыќќа катысты атаулар, жазыќтыќ, терістік, оњтустік дегендерде геогра-фиялыќ атаулар, белдік, желдік, тундік дегендерде киіз ‰й жабдыќтарыныњ атаулары, т±здыќ дегенде таѓам аты, жемтік жемге тасталѓан заттыњ аты, кµптік, жіктік, тэуелдік, септік дегендерде терминдер, оќулыќ, сµздік дегенде кітаппен байланысты заттыњ аты, кµрімдік, ќалыњдыќ дегендерде салтпен байланысты атаулар, шындыќ, жастыќ, шаттыќ, достыќ, озбырлыќ дегенде дерексіз заттык ±ѓым атаулары жасалѓан. Келтірілген аз мысалдардыњ µзінен бір зат есімніњ µзінде б±л ж±рнаќтыњ турлі-турлі атаулар жасап, талай маѓына беретіні кµрінді. М±нда зат есімніњ келтірілген журнаѓыныњ маѓыналары толыќ ќамтылмаѓанын да ескерте кету керек. Б±л осы журнаќтыњ маѓына кµлемініњ молдыѓын, кµп маѓына беру ќабілетін аныќ кµрсетіп т±р.

Жазба ескерткіштерде -лыќ ж±рнаѓы заттыќ жєне сындык маѓына ѓана берген. Оныњ ќалѓан маѓыналарыныњ бєрі — кейін ќосылѓан маѓыналар.

Сол сияќты -ыс, -іс, -с ж±рнаѓын алайыќ. Б±л ж±рнаќ та ќазір екі сµз табына (етістік жєне зат есімге) катысты. Етістікте б±л ж±рнак ортаќ етіс жасап, ќимылдыњ бірнеше субъектіге ќатыстыѓын білдіреді. Зат есімде етістіктен зат есім жасап, одан заттыќ маѓына туѓызады. Сµйтіп, екі сµз табында бул журнак баска-басќа маѓы-налар береді, ол казір омоним ќосымша дєрежесінде. Тарихи т±рѓыдан алѓанда, олардыњ алѓашќы бір ќосымша екені белгілі. Ортаќ етістіњ журнаѓы µз маѓына-сыныњ ‰стіне заттыќ маѓына білдіретін болып, таѓы бір маѓына ќосып алѓан. Сµйтіп, оныњ маѓынасы кедіген, екі сµз табыныњ керсеткіші дєрежесіне жеткен. Егер де оныњ маѓынасында µзгеріс болмаса, бурынѓы маѓынаныњ устіне таѓы бір маѓына ќосылып, оныњ семаншкалыќ ж‰гі артпаса, ол тілде екі ќосымша болып танылмас еді. Сµйтіп, б±л арада -ыс морфемасыныњ маѓынасынын, кењеюі арќылы зат есімніњ -ыс ж±рнаѓы ќалыптасып, тілге ол жања ќосымша ретінде ќосылѓан. М±ныњ барлыѓы синтетикалыќ тєсілдіњ к‰рделеніп отырѓанын кµрсетеді.

Бірсыпыра ж±рнаќтардыњ ќолданудан шыѓып кал-ѓаны да белгілі. Оларѓа орхон-енисей жазбаларындаѓы -меч ж±рнаѓы жатады. Мысалѓа енисей жазба ескерткіш-теріндегі -ег т‰бірінен -меч ж±рнаѓы арќылы жасалѓан егмеч (тєте) сµзін келтіруге болады2.

Тілдегі сµз жасаудьщ кµне тєсіліне жататын аналити-калыќ тєсіл де совет дєуірінде ѓылымныњ, техниканын. µсуіне байланысты талай терминдердіњ жасал-уына негіз болып, ќызметі артты, актив тєсілге айналды. Мысалы: сірке суы, сірке ќышќылы, радиохабар, радиоќабылдаѓыш, тањдай безі, кµркемµнер, радиотехника, сутегі, та-мыр ж‰йесі, ‰ш бурыш, агрономия, азот кымќылы, халыќаралыќ, социалистік жарыс, оќшау сµздер, зат есім, сын есім т. б. осылар сияќты сµздер жасалып, тілімізді байытты.

Семантикалыќ тєсіл де тілдіњ сµзжасам ж‰йесінде кµ-не замандардан бар. Біраќ б±л тєсілдіњ де ќызметінін, µте активтенген кезењі бары аныќ. ¦лы Октябрь револю-циясынан кейінгі алѓашќы ќырыќ-елу жылдарда тілде б±л тєсілдіњ атќарѓан ќызметі ерекше. Сµздіњ дыбыстыќ ќ±рамын, т±лѓасын µзгертпей, оныњ б±рынѓы маѓынасы-ныњ ‰стіне таѓы да жања маѓына ќосу, сол арќылы бір сµзге бірнеше сµздін ќызметін атќарту тілде кењ µріс алды. Мысалы: ќ±н, буын, одаќ, тањба, т±лѓа кµрме, негіз, т‰бір, шыѓыс, дыбыс, тарау, ‰ндеу, єцгіме т. б. сµздердіњ де ѓылымныњ т‰рлі саласында термин сµз кызметіндегі мєні мен мазм±ны олардыњ тілдегі жай сµз ретіндегі маѓынасынан µзгеше. М±ндай сµздер тілімізде казір мол.

Тілдіњ сµзжасам ж‰йесі біршама т±раќты болѓаны-мен, ол ќатып ќалѓан ќ±былыс емес. Ќазаќ тілінде Октябрь революциясынан кейін аналитикалыќ тєсілдіњ кµлемі ±лѓайды, оѓан сµздерді ќысќарту тєсілі ќосылды. Октябрь революциясынан кейін тілімізде к‰рделі атаулар кєбейді, байыды, оны айтуда, жазуда ыќшамдап ќысќарту кажет-тігі туды. Б±л ‰шін орыс тілініњ сµздерді ќысќарту тє-

2 Есенќ±лов А. Ќµне т‰ркі жазба ескерткіштеріндегі косымшалар. Алматы, 1976. 108-6

.жірибесін пайдалануѓа тура келді. Орыс тілінде кењ ќолданыльш журген сµздерді ќысќарту тєсілі жєне оныњ жолдары ќазаќ тіліне де кірді. Мысалѓа ауылісовет, ау-партком, обком, колхоз, совхоз, ЌПСС, МТС, РТС, партком, местком, партбюро, сберкасса т. б. осылар сияќты ќысќарѓан сµздер тілде молынан ќолданылатын болды. Тілімізде жиі ќолданылатьш бул тєсіл арќылы алѓаш ќазаќтыњ байырѓы сµздері де кысќартылып журді, біраќ кµбіне орыс тілінен ќысќарѓан ќалпында тілге ену куштірек. Ќазаќ тілінде сµз ќысќарту тєсілі Октябрь революциясына дейін мулдем болмаѓан деген пікірден аулаќпыз. Б±л тєсіл тілде бурын да болѓан. Ол адам аттарында ќолданылып, оѓан сый-ќурмет, ‰лкейту, кішірейту, еркелету мєнін ќосатын. Ол ќазіргі тілде де µте жиі кездеседі. Мысалы: Жєке, Мєке, Сэке, Сызањ, Сэбе, Айнаш, Жанат, Ќантай, Жантай таѓы басќа осы сияќты ќолдануларды алайыќ.

М±ндаѓы ќысќартудыњ бір ерекшелігі кісі аты тек ќа-на ќысќартылып ќоймайды, оѓан -ке, -еке, -ањ, -а, -е, -ш, -тай сияќты белгілі морфемалар ќосылады. Сэйтіп, м±нда да сµздердіњ белгілі тобы ќысќаратыны, ќыскаратын сµздіњ алѓашќы буыны саќталатыны жєне оларѓа белгілі морфемалардыњ ќосылатыны сияќты белгілі зањдылыќ бар. Сµйтіп, к‰рделі атауларды ќысќартудыњ белгілі тєртібі тіліміздіњ зањдылыќтарьшыњ бірі ретінде енді. Сµздерді ќысќартып ќолдану жањарды, жања мазмун алды. Сондыќтан б±л сµзжасам ж‰йесіндегі елеулі жањалыќ деуге болады.

Біраќ м±ндай жањалыќтар кµп кездесе бермейді. Жоѓарыда айтылѓандардан сµзжасам жуйесін сипаттайтын ірі ќ±былыстарѓа сµзжасам тєсілдері жататыны аныќталды. Біраќ сµзжасамныњ єр тєсілі белгілі тілдік элементтерге негізделетінін естен шыѓаруѓа болмайды. Олай болса, тілдіњ сµзжасам жуйесіне сµзжасам элементтері де жатады. Тілде сµз жасауѓа ќатысатын наќтылы элементтер бар. Сµз жасау процесі тілде бар элеменпердіњ негізінде ѓана болады.



1. Тілдік элементтерге суйенбей, жоќтан ешбір сµз жасалмайды. Ол жµніндегі ѓалымдар пікірі бойынша да жєне турлі тілдердіњ сµз жасау тєжірибесінде де жоќтан сµз жасау кездеспейді. Сол сияќты туркі тілдерініњ, ќазаќ тілініњ сµз жасау тарихы жања сµз тілде бар элементтердіњ негізінде ѓана жасалатьшын дєлелдейді.

2. Ќазаќ тілінде сµз жасауѓа ќатысатын элементтерге т\бір жєне ќосымша жатады. Т‰бір тілде т‰рлі аспектіде ќаралып ж‰ргенімен, дєл сµз жасаушы негізгі элемент-тердіњ бірі ретінде толыќ зерттелді деуге келмейді. Ал т‰бірсіз ешбір сµз жасалмайды, сондыќтан ол — сµзжасамдаѓы негізгі т±лѓа.

Т‰бірдіњ сµздіњ сµзжасам ж‰йесінде µзіндік белгілі ќызметі бар. Алдымен т‰бірлердіњ сµз жасаушы негізгі элементтін бірі ретінде танылуы оныњ жања сµздіњ маѓынасын белгілеуде атќаратын ќызметіне байланысты. Сµзжасам процесіндегі т‰бірдіњ негізгі т±лѓа болып санала-тын себебі т‰бір сµздіњ лексикалыќ маѓынасы жања сµз-діњ лексикалыќ маѓынасына арќау болады, µйткені тілде бір лексикалыќ маѓына екінші лексикалыќ маѓынаныњ негізінде жасалады. Сµздін, маѓынасыныњ негізінде туынды сµздіњ жања маѓынасы жасалады. Мысалы: бала-\~лы, бала--лыќ, бала+њ, бала--жан, бала--пан т. б. Келтірілген бес туынды сµздіњ бєрініњ маѓынасында жаќындыќ бар, себебі олардыњ бєрініњ маѓынасыныњ жасалуына бала деген бір сµз негіз болып т‰р. Міне, ол осы бес туынды сµздін, маѓынасына арќау болѓандыќтан, оларда маѓына ±ќсастыѓы, жаќындыѓы бар, олардын, маѓына байланысы кµрініп т±р. Сµйтіп, т‰бір сµздіњ маѓынасы мен ол арќылы жасалѓан туынды сµздіњ маѓынасы µте тыѓыз байланысты жєне ол кездейсоќ ќ±былыс емес, сµз жасауда ‰немі саќталатын зањдылыќ. Оныњ сµзжасамдаѓы ролі µте к‰шті. Сµзжасамѓа т‰бір сµз ретінде ќатысатын сµздердіњ бєрі лексикалыќ маѓыналы сµздер болѓандыќтан, оларѓа тілде дербес сµз т‰рінде ќолданылып ж‰рген сµздер жатады.

¤те сирек жаѓдайда туынды т‰бір ќ±рамында тілде жеке ќолданылмайтын негіз сµздер де кездеседі. М±ндайда негіз сµздіњ лексикалыќ маѓынасы аныќ байќалмай-ды. Біраќ б‰л тілдіњ ќазіргі кезењіне, дєуіріне, сатысына байланысты. Мысалы: ±ял, ‰ят, оян, ж‰бан, ж‰бат, шалќала, шалќасынан, шалќалай, момын, момаќан сияќты туынды т‰бірлерге негіз болып т±рѓан ±я, оя, ж±ба, мом элементтерініњ ќазір лексикалыќ маѓынасы аныќ кµрінбейді. Олар ќазір тілде жеке лексикалыќ единица ретінде ќолданылмайды, сµздік корда ол сµздер оаќталмай, ќолданудан шыѓып ќалѓан. Сондыќтан олардыњ лексикалыќ марынасы байќалмайды, біраќосы туынды т‰бірлер жасалѓан кезде олардыќ лексикалыќ маѓынасы болган. Лексикалыќ маѓынасы болмаса, одан туынды тубір жасалмас еді.

Жања сµз жасауѓа тілдегі т‰бірлердіњ барлыќ турі ќатысады. Оларды атаѓанда, мынадай. негізгі тубір, туынды тубір, біріккен сµз, ќос сµз, ќысќарѓан сµз. Сµзжасамѓа негіз сµз ќызметінде ќатысатын б±л тубірлердіњ кµбі (негізгі тубірден басќасы) — сµзжасам процесініњ нєтижесінде туѓан туынды сµздер. Сондыќтан туынды сµздер де сµзжасам саласыныњ объектілерініњ бірі. Туынды сµздер арнайы тоќталуды ќажет етеді. Б±л арада туынды сµз жасауѓа осы тубірлердіњ негіз сµз ќызметінде ќолданылуы сµз болып отыр. Аталѓан т‰бірлердіњ сµз жасауѓа катысы бірдей дєрежеде емес. Сондыќтан тілдіњ сµзжасам жуйесіндегі т‰бір сµздердіњ атќаратын ќызметінде де ерекшелік бар.

Мєселен, негізгі, туынды тубірлер — сµзжасам проце-сіне ен актив ќатысатын т‰бірлер: бас-тыќ, кµз-де, аќ-та, жи-ып, бас-ќар-ма, егін-ші, жинал-ыс, басќару-шы т. б. Ал біріккен сµз, ќос сµздер мен кысќарѓан сµздер жања сµз жасауѓа пассив ќатысады: бугін-гі, биыл-ѓы, колхоз-шы, совхоз-шы, бес-алтысыз, алпыс-жетпіссіз, екібаст±з-дыќ, белбеу-лі т. б.

Сµзжасам процесіне тілдіњ сµздік ќ±рамындаѓы сµз атаульшыњ ќатысы бірдей дєрежеде емес. Тілімізде байырѓы сµздермен ќатар басќа тілден енген сµздер де µте кµп. Осы екі топтаѓы сµздердіњ сµзжасамѓа ќатысын салыстырѓанда, оларда да айырма бар. Байырѓы сµздердіњ сµзжасам процесіне ќатысы актив т‰рде болса, басќа тілден енген сµздер одан єлдекайда пассив т‰рде катысады. Біраќ осы екі топ сµздердіњ µз ішінде де сµзжасамѓа ќатысында бірсыпыра айырма бар. Мысалѓа байырѓы сµз-дерге жататын кісі, бас деген сµздерді алсак, олардыњ туынды сµз жасаудаѓы нєтижесі єр турлі. Кісі деген сµз он алты-он жеті туынды сµздіњ ќ±рамында кездессе, бас деген сµз жетпістен астам туынды сµздіњ к±рамында кез-деседі. М±нда тек синтетикалык тєсіл арќылы жасалѓан туынды сµз ѓана есепке алынды.

Сµз таптарыныњ да сµзжасамѓа ќатысу ќабілеті єр турлі. Зат есім, сын есім, етістіктер сµзжасам процесіне басќа сµз таптарынан єлдеќайда актив турде ќатысады. Б±л сµз таптары µз ішінде ѓана емес, басќа сµз таптарыныњ да жасалуьша негіз болып, олар бірінен-біріне ауысып жатады. Т‰бір сµздер сµзжасамдык тєсілдердіи, “ар-лык. т‰ріне де ќатысады.

Тілдіњ сµзжасам ж‰йесінде т‰бір сµздер басќаша т±рда да ќызмет атќарады, оны жана сµздіњ аналитика-лыќ тєсіл арќылы жасалуынан кµруге болады. Аналити-калыќ тєсіл бойынша жања сµз ен, кемі екі т‰бір сµзден жасалады, яѓни б±л тєсілдін. сµзжасамдыќ элементтері — т‰бір сµздер. Мысалы: ‰ш б±рыш, ќызыл ала, он жеті, алып кел, келіп кет т. б. Оѓан семангикалыќ тєсілде де сµзжасамдыќ элемент тек ќана т‰бір сµз екенін (т‰бір, буын, к‰н т. б.) ќоссаќ, тілдіњ сµзжасам ж‰йесінде т‰бір сµздердіњ ќандай орын алатыны аныќ кµрінеді. Тек сµзжасам ж‰йесінін, µзінде т‰бір сµздердіњ атќаратын кызметі орасан зор.

3. Тіліміздіњ сµзжасам ж‰йесінін, таѓы бір негізгі элементіне ќосымша, атап айтќанда, сµз тудырушы ж±рнаќтар жатады. Сµз тудырушы ж‰рнаќтардьщ тілді жања сµзбен байытуда атќаратын ќызметі µте зор. Ол сµзжасам ж‰йесіндегі синтетикалыќ тєсілдіњ шешуші элементіне жатады. Тілімізде сµз тудырушы ж±рнакдар µте кµп.

Сµзжасам ж‰йесіндегі ж±рнаќтардьщ єрќайсысыныњ µзіндік маѓынасы бар. Ол маѓына т‰бір сµзге жалѓанѓанда ѓана кµрінеді, ж±рнаќ жеке т±рып маѓына бермейді, сондыќтан жеке ќолданылмайды, т‰бір сµздін, ќ±рамында ѓана ќызмет атќарады. Мысалы: малшы, µлењші, дэрігер, µнерпаз, майла, ќазаќша т. б. Синтетикалыќ тєсіл ж±рнаќтыњ осы ерекшелігіне негізделеді.

Сµзжасам ж‰йесінін, ж±рнаќтары µзі жалѓанран т‰бір сµздін. лексикалыќ маѓына-сыньщ негізінде одан басќа лексикалыќ маѓына, басќа сµз жасайды. Жоѓарыда кел-тірілген мысалдаѓы мал мен малшы, µлењ мен µлењші, дєрі мен дєрігер, µнер мен µнерпаз, май мен майла, ќазаќ пен ќазаќша лексикалыќ маѓынасы арќылы ажыра-тылатыны белгілі, біраќ осындаѓы єр пар сµздердіњ маѓына байланыстылыѓы да аныќ кµрініп т‰р. Сонда олардаѓы лексикалыќ маѓына µзгешелігі ж±рнаќ арќылы туып, лексикалыќ единица жасалса, олардын, маѓына байланыстылыѓына т‰бір сµз негіз болѓан. Б±л — сµзжасам ж‰йесіндегі ж±рнаќтардьвд негізгі ерекшелігі.

Сµзжасам ж‰йесіндегі ж‰рнаќтардыњ ішінде сµзге ‰стеме маѓына беріп, сµзді маѓына жаѓынан т‰рлендіретін ж±рнаќтар да бар. Мысалы, ‰йшік, кітапша, сарѓыш, т. б. М±ндай ж±рнаќтар ѓылымда талас та турызып ж‰ргені рас µйткені м±нда сµз маѓынасы м‰лдем µзгеріп кетпейді. Біраќ осындаѓы ‰й мен ‰йшік, кітап пен кітапша, сары мен сарѓыш деген сµздердіњ єрќайсысы тілде µзінше лексикалыќ единица ретінде ќолданылады, сондай ќызмет атќарады, солай танылады да. Олардыњ єрќайсысы тілдегі дайын турѓан калпында сµйлемге енеді. Сондыќтан оларды да сµзжасам ж‰йесініњ элементтері ретінде ќараѓан дурыс. Басќа тілдердіњ тєжірибесінде ол осы турѓыда ќаралып жургенін де ескеру кажет. Орыс тілінде оларды сµзжасам жуйесіне жатќызѓан3.

Тілдегі сµзжасам ж±рнаќтарыныњ µзіндік бір ерекшелігі — олар єр сµз табына телулі болады. Єр сµз табыныњ µз журнаќтары бар. Зат есім журнаќтары, сын есім журнаќтары, етістік журнаќтары, устеу журнаќтары т. б. Сонымен бірге журнаќ-тардыњ бірнеше сµз табьша ортак больш келуі де кездеседі. Б±л кµбіне журнаќтардыњ маѓыналыќ жаѓынан дамуымен байланысты болады. Ж±рнаќтардыњ маѓынасы кењіп, бір маѓынаныњ ‰стіне екінші маѓынаны ќосып алуы тілде µте жиі кездеседі, тілімізде кµп маѓьшалы ж±рнаќтар µте кµп. Осы процестіњ нєтижесінде бір сµз табыныњ журнаѓы екінші сµз табыныњ маѓынасын ќосып алады да, б±рынѓы маѓынасын саќтай отырьга, екі сµз табында да ќызмет атќарады. Сµйтіп. б±л журнактардыњ бірнеше сµз табына оргаќтык ќасие-тін ќалыптастыратын жолдыњ бірі болып саналады. Ж±рнаќтардыњ тілде атќаратын кызметі бірдей смес. Олар µте µнімді больга, сµз талѓамай белгілі тоигаѓы сµздерге жалѓана береді. Мысалы: малшы, егінші, жазушы, колхозшы, ‰гітші, єнші, µлењші, етікші, суретші, ќасапшы, биші т. б. Ал бірсыпыра ж±рнаќтар сµз талѓап, белгілі сµздердіњ ќ±рамында ѓана кездеседі, сµз жасау жаѓынан µнімсіз болып келеді. Мысалѓа тілде кµйлекшеќ, байпакшањ, бешпентшењ, мєсішењ сияќты сµздердегі -шањ, -шењ ж±рнаѓы кµйлек, байпаќ, бешпент, мєсі киген деген ±ѓымды білдіреді. Осы ж±рнаќ басќа киім аттарына жалѓан-байды, кµйлекшец, бешпентшењ деуге болганьшен, сол сияќты киім аты шапан, тон сµздерінен шапаншањ, тонпаќшаќ сияќты туынды тубір жасалмаѓан. Сол сияќты байпаќшањ, мєсішењ болѓанымен, етікшењ, кебісшењ деген жоќтын ќасы.

Кейде тілдегі синоним журнаќтардыњ маѓына жаќын-

3 Русская грамматика. М., 1982. Ч. 1. С. 200—218

дыѓына ќарамастан, олардыњ бірініњ орнына екіншісі ќолданыла бермейтіні белгілі. Мысалы: ораќ, елек, ќай-рак,, к‰рек сµздері -аќ, -к, -ќ ж±рнаќтары арќылы жасалѓан ќ±рал атаулары. Ал дєл осындай мына к±ралдардын, атаулары µшіргіш, с‰згіш, ќырѓыш -ѓыш, -гіш ж±рнаќтары арќылы жасалѓан. Туынды т‰бірдіњ, ќай ‰лгі арќы-лы жасалуы тілдіњ ішкі зањдылыѓы арќылы шешілгені байќалады. Біраќ ж±рнаќтардьщ ќызметінщ µкімді, µнімсіз, актив, пассив болуы ќатып ќалѓан нєрсе емес. Олардыњ ќызметі бірде активтеніп, бірде пассивтеніп отыруы тілде кездесіп отырады. Мысалѓа ж±рнакгардыњ ќызметін келтіруге болады, Ж±рнаќтардыњ кызметі де ‰немі бір ќалыпта ќалмаѓан. Орхон жазба ескерткіштерінде µнімді

-іг ж±рнаѓы кейіннен µнімсіз ж±рнаќќа айналды. -шы ж±рнаѓы — тілдегі µте µнімді актив ж±рнаќтардыњ бірі. Солай бола т±рса да, оныњ XIX ѓасырдьщ бірінші жарты-сында сµз жасамдыќ ќызметі сєл пассив болѓаны байќалады. Б±л кезде ол адамныњ єдеті, ќабілеті сияќты (µтірікші, µсекші, ќамќоршы, аќылшы, єњгімеші, ертегіші, ќайыршы) маѓынада кµбірек кездесе4, XX ѓасырдын, басында мамандыќ маѓынасын білдіре бастайды, яѓни оньщ маѓынасы да кењейді. Мысалы: тарикшы, диханшы, сауыншы, ж±мысшы, соќашы, ќырыќтыќшы, ќайыќшы, балыќшы, б±рѓышы, емші, ‰йші, темірші т. б. 1930 жылдардан бастап -шы ж±рнаѓыныњ ќызметі б±рынѓыдан да ак-тивтенді. Ол басќа сµздермен ќатар терминдердіњ жаса-луына актив ќатысады. Мысалы: айыптаушы, тергеуші, ќорѓаушы, шабуылшы, щаќпашы, тарихшы, тілші, жазушы, бакылаушы, жазалаушы, аудармашы, т. б.

1920—1930 жылдар арасында -шыл, -паз, -ма, -лыќ, -ды, -ыс ж±рнаќтарынын, ќызметі артты5. М±ндаѓы -ды ж±рнаѓы кµне ескерткіштер тілінде µнімсіз ж±рнаќтарѓа жатќан. Ал совет дєуірінде -лыќ ж±рнаѓы µте активтеніп, оньщ ќызметі орасан артты. Сондыќтан тілімізде ќалалыќ, кєсіптік, сенбілік, авторлык,, мерекелік, европалыќ, албырттыќ, білімділік, баѓалылыќ, жерж‰зілік, ќажеттлік, элеуметтік, ќ±нарлылыќ, студенттік, социалистік, µлкелік, дєрігерлік, оќытушылыќ т. б. осы сияќты бір тип-тес сµздер тым кµбейіп кетті. Бір сµйлемде м±ндай сµз-дердіњ бірнешеуі ќолданылуы да кездесетін кездері бай-



4 Балаќаев М., Сыздыќова Р., Жанпешсов Е. Ќазаќ єдеби тілінін, тарихы Алматы, 1968. 55-6.

Сонда.


ќалды. Аталѓан жаѓдай кейінгі кезењде -лыќ ж±рнаѓыныњ ќызметін аздап тежеуге єкелді.

Аталѓан журнаќтар — жалпы алѓанда, µнімді ж±рнаќтар. Соѓан ќарап, тек µнімді ж±рнаќтар ѓана актив болады деген ±ѓым тумау керек. Оѓан дєлел ретінде -ман, -мен, -шењ ж±рнаѓьш келтіруге болады. Б±л журнаќтар тілдіњ даму тарихында онша актив ќызметі арќылы б±рын кµзге туспеген. Соњѓы кезде -ман, -мен, -шењ ж±рна-ѓыныњ ќызметі біраз активтенді. Ол арќылы оќырман, кµрермен, тыцдарман, µміршеќ сияќты т. б. сµздер жасал-ды. М±ндай ерекшелік -нама, -гер журнаѓыныњ кызметіне де ќатысты. Мысалы: есімнама, тарихнама, ќабылнама, кейіпкер, талапкер, ж‰лдегер, бапкер, мауапкер, иегер т. б.

Тілдіњ сµзжасам тєжірибесіндегі -лыќ журнаѓыныњ сµзжасамдыќ кызметін аздап тежеу -ман, -нама, -гер ж±рнаќтарыныњ ќызметін активтендіру сияќты процестегі єдебиет ќайраткерлері, ѓалымдар т. б. азаматтардыњ саналы турдегі ыќпалын еске алсак, тілдіњ сµзжасам процесі µзінен-µзі ќалай болса, солай µте бермейтіні де байќалады, оѓан адамдар ыќпал етіп, белгілі баѓыт беруі де мумкін екені тєжірибеден байќалды. Тілімізде -лыќ журнаѓы арќылы жасалѓан сµздердіњ ќауырт µсуі, осы типтегі сµздердіњ тілге лек-легімен кіріп, олардыњ тым кµбеюі тіл білімі ѓалымдарыныњ, єдебиет ќайраткерлерініњ т. б. б±л процесті аздап тежеу жµншде шара ќолдануына єкелді. Бір типтегі сµздердіњ тілде орынсыз кµбеюініњ µзіндік ќолайсыздыѓы бар, сондыќтан тілдіњ сµзжа-сам процесінде байкалѓан мундай жаѓдайларды белгілі дєрежеде ретке келтіріп отыруѓа єбден болады. Ќорыта келгенде, тілдіњ сµзжасамдыќ модельдері мен типтерініњ активтену мен пассивтенуі адам ырќынан тыс нєрсе емес, оны адамдар керегінше баѓыттап та отыра алады.

Ќорыта келгенде, тілдіњ сµзжасам ж‰йесі кµне замандардан бері карай дамьш курделеніп, ќазір єбден ќалып-тасќан. Тілдіњ сµзжасам ж‰йесі бірден µзгеріп кетпейтін ќубылыс болѓандыќтан, оны біршама т±раќты деп сана-ѓанмен, ондаѓы болып отырѓан уздіксіз даму, сандыќ µзгеріс ретіндегі жылжымалыќ оныњ єр саласыныњ ќызметі єр дєуірде ќ±былып туратыны жоѓарыда аныќ байќалды.

Алайда тілдіњ сµзжасам жуйесінде µте тураќты ќатањ саќталатын, тілдіњ даму тарихы бойында µзгеріссіз келе жатќан зањлылыќтар да бар. Мысалы, ќосымшаныњ тубірге жалѓануы — т‰бір сµздін, б±рын, ќосымшанын, одан кейін жалѓануы тілде кµне замандардан бері келе жаткан, єбден ќалыптасќан зањдылыќ. Осы зањдылыќты сµзжасам ж‰йесіндегі µте т±раќты ќ±былыс санауѓа єбден болады, µйткені ж±рнаќтыќ сµздегі б±л орнын µзгертуге болмайды, ж±рнаќ т‰бір сµздіњ алдынан ќолданылмайды.

Басќа тілдерден енген, кейбір т‰бірден б±рын т±ратын ќосымшалар тілде ќалыптасќан негізгі зандылыќты толќыта алмады. Олар аз сµздердіњ аясында ѓана ќалды би-саясат, бей-шара, на-ќ±рыс, бей-уаќыт, бей-к‰нэ, бей-кам, бей-маза, бей-таныс, бей-берекет, бей-мєлім т. б.

Рас, б±л зањдылыќ тек сµзжасам ж‰йесіне ѓана ќатыс-ты емес, сонымен ѓана шектеліп ќоймайды, онын, аясы µте кењ, тілдін, грамматикалыќ ж‰йесіне толыќ тарайды. Біраќ б±л жаѓдаят оныњ сµзжасам ж‰йесінін, де зандылыѓына жататынын жоќќа шыѓара алмайды.

Сµз тудырушы ж±рнаќтыњ туынды сµз ќ±рамында т‰бір сµздіњ соњында т±руы ќазаќ тілініњ сµзжасам ж‰йесіндегі басќа да тєсілдерге ќатысты. Б±ны аналитикалыќ тєсіл арќылы жасалѓан сµздерден де кµруге болады. Мєселен, ќызмет ет, жэрдем ет, кµмек ет, єлек ет, себеп ет, звонит ет, мак,сат ет, ењбек ет сияќты ќ±ранды етістіктердіњ, ќ±рамындаѓы ет кµмекші етістігін алайыќ. Ет кµмекші етістігі арќылы жоѓарыдаѓы ќ±ранды етістіктердін, жасалѓаны белгілі. Осыньщ бєрінде ол есім сµзге ќимыл маѓынасын ќосып, есімнен етістік жасайтын ж±рнаќтыњ ќызметін атќарып т±р. Оны аныќ кµрсету ‰шін, оларды ж±рнаќ арќылы жасалѓан сµзбен салыстыруга болады: жэрдем ет — жєрдемдес, кµмек ет — кµмектес, єлек ет — єлектендір, себеп ет — себептес, звонить ет — звонда, ењ-бек ет — ењбектен т. б.

М±ндай аналитикалыќ сµздердіњ жасалуына негіз болѓан тірек компонент екінші орында т±р. Оны басќа к‰рделі сµздерден де кµруге болады: кµріп кет, ж‰ріп кет, алып кет, беріп кет, айтып кет, соѓып кет, жµндеп кет, жазып кет т. б. Осындаѓы кет етістігі — к‰рделі етістік жасаушы тірек компонент. Ол басќа етістіктердін, соњына тіркесіп, олардан к‰рделі етістік жасап т±р. Б±л к‰рделі ќимыл тілде бір ±ѓым болып т‰сіндіріледі, к‰рделі етістіктіњ ќ±рамындаѓы єр компонент білдіретін ќимыл жекелік мєннен айрылѓан Сондыќтан олардыњ єрќайсысы жеке ±ѓымды білдірмейді. Тірек компонентті аналитикалыќ тєсіл арќылы сµз жасаудаѓы негізгі т±лѓа ретінде ќарасаќ, оныњ да к‰рделі сµз ќ±рамында кµбіне екінші орында т±руы б±л зањдылыќтыњ тілде кењ тараѓанын, жалпылыќ ерекшелігініњ молдыѓын кµрсетеді. Єрі µте тураќты, єрі тілге µте кењ таралѓан б±л зандылыќ — т‰ркі тілдерініњ тек сµзжасам ж‰йесініњ ѓана емес, жалпы грамматикалыќ ќ±рылысыныњ ерекшеліктерініњ бірі.

Міне, сµзжасам ж‰йесініњ зањдылыќтары дегенде осындай сµз жасау ушін тілде єбден ќалыптаскан ќ±убылыстарды айтамыз. Жања сµз жасау осындай сµзжасам ж‰йесініњ ќалыптасќан зањдылыќтары арќылы ѓана ж‰зеге асады. Єркім µз ойына келгенінше, ќалай болса солай сµз жасай алмайды. Зањдылыќ ретінде єбден кальш-таспаѓан ќ±былыстар тілдіњ сµзжасам ж‰йесіне жатпайды, оныњ сипатын білдіретін белгі ретінде саналмайды.

Ќазаќ тілініќ сµзжасамы жеке сала болѓанымен, сµз-жасамдыќ ќ±былыс єр сµз табымен байланысты, µйткені сµзжасамдыќ злементтер барлыќ сµз табына ортак болмай, жеке сµз табына ќатысты. Сµзжасамдыќ элементтер белгілі сµз таптарыныњ маѓынасын береді, сондыктан олар сол сµз табына ќатысты ѓана сµз жасайды. Осымен байланысты сµзжасамдыќ элементтердіњ белгілі сµз табына ќатысы айќындалады да, олар белгілі сµз табыныњ кµрсеткіші саналады.

Сµзжасамныњ б±рыныраќта єр сµз табыныњ ішінде ќаралып келгені де осымен байланысты. Ќазір сµзжасам жеке ќаралып жургенімен, оныњ сµз табына ќатысьш жокќа шыѓаруѓа болмайды.

Ќазаќ тіліндегі барлыќ сµз табыныњ сµзжасамдыќ м‰мкіндігі бірдей емес. Зат есім, сын есім, етістік сиякты сµз таптарыныњ сµзжасамдыќ ќабілеті µте к‰шті. Олар сµзжасамдыќ элементтерге де µте бай, тілдіњ сµзжасамдыќ тєсілдерініњ бєрі де б±л сµз таптарьша ќатысты. Сан есім, ‰стеу сияќты сµз таптарыныњ жоѓарыда аталѓан сµз таптарынан сµзжасамдыќ м‰мкіндігі сєл тµмен. Есімдік, одаѓай, еліктеуіш сµздер сияќты сµз таптары сµзжасам жаѓынан тым елеусіз, сµзжасамдыќ ќабілеті жоќтыњ ќасы. Ал шылау сияќты сµз табыныњ сµзжасамдыќ элементтері де жоќ.

Сонымен бірге єр сµз табыныњ сµзжасамдыќ µзінше ерекшелігі де болады. Б±л турѓыда еліктеуіш сµздер мен сан есімді атауѓа тура келеді. Мысалѓа еліктеуіш сµздерде ќосымша бірлі-жарым болып, ќосаќтау тєсілі негізгі орын алады. Сан есімде ќосымшалар аз, негізінен аналитикалыќ тєсіл арќылы жасалады. Б±л ѓана емес, сан есімнін, аналитикалыќ тєсіл арќылы жасалуында да µзіндік ерекшелік бар, ол осы ж‰мыстан кµршеді.

Тіліміздегі сµз таптарыньщ кµбі µзінщ ќ±рамын сµзжасам процестері арќылы толыќтырьш, байыѓыт отырады, олар ‰шін сµзжасам процесі — ‰здіксіз болып отыратын ќ±былыс. Біраќ сµзжасамдыќ процестін, ‰здіксіз болып отыруы барлыќ сµз табына ќатысты емес. Сµз таптарыныњ сµзжасам ж‰йесіндегі осы ерекшелігіне ќарап, ‰немі дамудаѓы сµз таптары жєне белгілі дењгейдегі сµз таптары деп бµлуге де болады. Бірінші топќа зат есім, сына есім, етістік, ‰стеу жатады. Екінші топќа есімдік, сан есім, одаѓай, еліктеу сµздер, шылаулар жатады.

<Наверх>



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет