Р сыздықова емле және тыныс белгілері



Pdf көрінісі
бет1/17
Дата02.08.2018
өлшемі1.78 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Р  СЫЗДЫҚОВА

ЕМЛЕ 

ЖӘНЕ 

ТЫНЫС  БЕЛГІЛЕРІ

Өңделіп,  толықтырылған  үшінші  басылымы

АЛМАТЫ  “РАУАН”  1996

ГІікір  жазғандар:  филология  ғылымдарьшың  докто- 

ры,  профессор  Ә.  Әбілақов,  филология  ғылммда- 

рының  кандидаты,  доцент  Ф.  Оразбаева

Бүл 


аныктағышта 

казакша 


дүрыс 

жазу 


ережілері 

түсіндіріледі. 

Ол 

ережелер 



белгілі 

тәртіппен 

жоне 

толық 


берілген.  Сонымен  катар,  мұнда  тыныс  белгілерш  қою  еоеже- 

лері 


де 

көрсетіледі. 

Кітапта 

жазылуьі 

біршама 

қиь’ н дық 

келтіретін  сөздердін  емле  сөздігі  бар.  Бүл  шағын  сөздік 

Казак, 


тілінін  орфографиялык.  сөздігінің”  3-басылымына  ("Каза кстан" 

баспасы,  1988)  сәйкестендірілді.

Анықтағыш 

күрал 


мектеп 

мүғалімдері 

мен 

баспа 


кызметкерлерініц,  сондай-ак.  калын  көпшіліктін  пайдалануына 

арналған.

©   “Мектеп”  баспасы,  1974 

©   “Рауан”  баспасы,  өнделіп, 

толықтырылған,  1996

г\к\т\п 

п к п

404(05)  -  96 

1,1

І8ВИ  5-625-01473-6



А Л Ғ Ы   С Ө З

Адамдар  айтайын  деген  ойын  бір-біріне  ауызша  да,  жазба  түрде 

де  жеткізе  алады,  орфография,  немесе  емле,  дұрыс  жазу  кағидаларын 

белгілейді.  Ал  дұрыс  жазу  нормаларының  көздейтін  нсгізгі  мақсаты 

айтылмак  ой;:ы  жазба  түрде  дэл,  айкык  жеткізіп  беру.  Әдетте  жазу 

жалпыға  ортак.  болатындықтан,  оныц  ережелері  яе  көпшілікке  бірдей 

болып,  калын  жүртшылықтын  пайдалануына  арналады.  Сондықтан 

емле  ережелері  әрі  ортақ,  әрі  тұракты  болуға  тиіс.

Бмле 

ережелерінін 



тиянаксыздығы 

жазатын 


адамға 

үлкен 


қиыидық  келтіреді.  Белгілі  бір  сөздер  мен  сөз  тіркестерінің  жазылуы 

бір  ізге  түспеген  болса,  ең  сауатты  адамның  өзі  толкыті,  қиналады. 

Басылып  шыққан  кітап,  газет,  журналдар  дұрыс  жазудын  бірден-бір 

көзі  әрі  үлпсі  болуға  тиіс  және  сауатты  жазуға  алғашқь;  бастап  үйре- 

тетін  орын  мектеп  болғандықтан,  бүл  қиындыкқа  әсіресе  баспа 

қызметкерлері  мен  мектеп  мүғалімдері  кездесіп  отырады.

Соңдықтан  1960  жылы  баспа  қызметкерлері  меи  мүғалімдерге  ар- 

налып  қазақ  тілі  емлесі  мен  тыныс  белгілері  ерсжелерін  бір  жерге 

жинақтап  баяндайтын  түкғыш  анықтағыш  шыққан  болатын.  Онын 

өцделіп,  толыктырылған  екінші  басылымы  1974  жылы  жарық  көрді. 

Алғашқы  басылымдардын 

екеуінде  де 

“Анықтағьші” 

Қазақ  КСР 

Жоғарғы  Кенесі  Президиумы  1957  жылы  маусымнын  5-інде  бекіткен 

“Қазақ  тілі  орфографиясынын  негізіі  ережелерін”  басшылыкка  алып 

жазылған  болатын.  Екінші  басылымы  шықканнан  бері  өткен  жиырма 

жылдай  уақыттын  ішінде  казак  емле  ережелерінін  жана  редакциясы 

(түзетілген  түрі)  жасалып,  бұрынғы  кағидалар  біраз  өқделді.  “Қазақ 

тілі  орфографиясынын  негізгі  ережелерінщ”  жана  редакциясын  Қазак 

КСР  Жоғарғы  Кеңес  Президиумы  1983  жылғы  тамыздьщ  25-індеіі 

Жарлығымен  бекітті.  Мүнда  бірқатар  қағңдалар  айқындала  түсті, 

біріккен  сөздердін  жазылуын  ретіейтін  баптар  қосылды.  Әсіресе  ғылым 

мен  техниканың  әр  алуан  саласына  катысты  терминдік  мағынаға  не 

болған  сөз  тіркестерінің  қосылып  жазылатындығы  баса  көрсетіледі.  Екі 

-  түбірден  қүралып,  техника,  шаруашылық,  түрмыс,  мәдениет,  өнер, 

спорт  сияқты  салаларға  катысты  зат,  кұрал-жабдық,  үғым  атаулары 

.мен  мамандық,  кәсіп,  қызмет  иелерін  атайтын  сездер  бірігіп  жазылады

■•:і  аттарынын  емлесіне  де  ескертулер 

қосылды:  екінші  сыңары 



к  дыбыстарынан  басталатын  есімдердің 

естілуінше 

жазылатыны 

айтылды. 

Бүл 

өзгеріс, 



жаналықтардын 

өрқайсысы  өзіне  тиісті  ережелер  ішіне  енгізіліп,  толық  көрсетілді. 

Осыған  байланысты  едәуір  жаңа  баптар 

(параграфтар) 

қосылды. 

Бүрынғы  ережелердін  бірқатары  толықтырылып  немесе  ықшамдалып 

жөнделдх,  мысалдары  сұрыпталды.

Бүіінгі  жазу  жүйеміздегі  осындай  жацалықтар  мен  түзетулерді  ес- 

?керіп,  “Анықтағьшггын”  3-басылымын  үсынып  отырмыз.  Кайта  басы- 

лым  болғаидықтан,  бүл  кітапқа  ен  қажетті  сәттерде  ғака  редакциялау



жүргізілді.  Отыз  жылдан  астам  мерзім  ішінде  тәжірибе  сынынан  өтіп, 

дұрыс  кызмет  көрсетіп  келе  жатқандықтан,  бүл  күралдын  күрылысы, 

қүрылымдық  тәртібі,  баяндау  стилі  көп  өзгертілген  жоқ.

Осы  басылымда  да  косымша  ретінде  шағын  емле  сөздігі  берідді. 

Оның  өзге  орфографиялық  сөздіктерден  айырмасы  —  мұнда  сөз 

тіркестері  реестр  (жеке  сөзтізбе)  ретінде  ұсынылады  (казак.  тіліиік  то­

л ь ^  

орфографиялық 



сөздігінде 

немесе 


мектепке 

арналған 

емле 

сөздіктерінде 



күрамындағы 

сөздер 


бір-бірінен 

бөлек 


жазылатын 

тіркестердің  сөзтізбеге  шығарылмай,  ұяда  келетіні  мәлім).  Оның  үстіне, 

мұнда  өзге  емле  сөздіктерінде  орын  алмаған  кейбір  көне,  жаңа, 

жергілікті  сөздер  мен  снрек  жүмсалатын  түлғалар  камтыдды.  Бүлай 

болу  себебі  біз  ұсынып  отырған  сөздіктін  әрі  нормалайтын,  әрі  кек 

түрде  қолданбалы  сипатта  болуына  байналысты.

Сондай-ақ  біздің  сөздігіміз  бен  1988  жылы  шыккан  “Казак  тілінің 

орфографиялық 

сөздігінін" 

арасьщда 

кірме 

сөздер 


мен 

күрделі 


сөздердің  жазылуында  азын-аулақ  өзгешелік  барын  ескертеміз,  ягни 

бұрын  бөлек  жазылып  берілген  аң-құс,  өсімдіктердін  күрделі  атаулары 

және  терминдік  сипатқа  ие  болған  күрделі  сөздер  қосылып  жазыдды 

және  бүрын  завод,  товар  деп  орысша  түлғасында  жазылып  келген 

бес-он  сөз  қазақша  калыптасуынша  зауыт,  тауар  деген  сияқты 

түлғаларда  берілді.  Бүған  тілімізге  ертеден  еніп,  сөйлеу  дағдымызда 

казақша  қалыптасқан  сөздерді  мүмкіндігінше  сол  қалпында  сақтау 

бағыты  негіз  болып  отыр.  Айталык,  тауар  —  түркі  тілдерінін  өз  сөзі,

о  баста  бүл  сөз  тауарі туар  түлғасында  көптеген  түркі  тілдерінде 

жалпы  “мал”,  “ірі  мал”  және  “мулік”  мағыналарыңда  колданылған. 

Тіпті  қазақ  тілінің  өзіңце  туар  қара  тіркесі  “жылқы”  мағынасында 

жүмсалғаңдығын  ертеректегі  жазба  ескерткіштеріміздін  тілі  (мысалы,  XVI 

ғасырдағы  жалайырдан  шыкхаіі  Қадырғали  бидің  шежіресі)  көрсетеді. 

Демек,  кейінгі  замандарда  орыс  тіліиен  кайырып  алып,  сәл  өзгеше 

мағьшада  жұмсап  келген  товар  сөзін  тауар  деп  қазақша  айтып, 

казакы  түрінде  жазуға  әбден  болады.  Сол  сияқты  завод  деген  нағыз 

орыс  сөзі  болғанмен,  өткен  ғасырда  қазақ  жерінде  керіне  бастаған 

каралайым  өндіріс  орьшдарын  халқымыз  зауыт  деп  атаганын  білеміз. 

Мысалы,  ондаған  ғана  адам  ісгейтін  тері  илейтін  орыңды  қазақтар  тері 

зауыты  деп  те  атай  берген.  Бірді-екілі  кейбір  түрмыстық  сездерді  де 

емле  ережелерімізде  бар  қағидаға  сүйеніп,  қазақыланған  түлғада  жазуғғ. 

болар.  Бірақ  бүл  орайда  қатгы  ескертетін  жайт  —  ресми  түрде 

кабылданған,  бекітілген,  демек,  күшін  жоймаған  емле  ережелерімізді 

пайдаланып  отырған  бүл  күндерде  әйтеуір  казакылауға  болады  екен  деп, 

жеке  сөздерді  әркім  (эр  баспа,  эр  редакция,  эр  автор)  өз  қалауымен 

өзгерпп 

жаза 


беруге 

мүлде 


болмайды. 

Мүндай 


әрекет 

жазу 


мәдениетімізде  аяқ  алып  жүргісіз  бейберекеттікті  (хаосты)  туғызадк 

Әдде  де  бірқатар  свздерді  қазақша  түлғалауға  болатыңдығын  сеі 

генімізбен, 

эуелі 


олардын 

өзгертілген 

(қазақшалаған) 

турлеріь 

зацдастырып  алғаннан  кейін,  яғни  ғылыми  әрі  практикалық  гүрғыда 

дәлелдешп,  макүлданған,  кәпшілік  кодцанысына  ресми  түрде  міңдетгел 

ген  күннен  кейін  ғана  сол  “қазақы”  тұлғаларды  жазуға  болады.

Емле  ережелері  мейлінше  жинақы  болып, 

қысқа 

қайырылатьп 



дықтан,  кебінесе  оларда  көрсетілген  жазу  заңдылықтарьшың  далелдер 

кекінен  айтыла  бермейді.  Мұндай  түсіңдірмелерді  осы  кітаптың  “Кіріспе 

бөлімінің  “Кдзак  емлеашң  кейбір  мәселелері  жайыңда”  деген  түсыне  . 

оқьш  білуге  болады.  Соңдай-ақ  осы  жерде  есепПхисап,  ертегіі/ертек. 



шайтанI  /  сайтан 

сияқты 


бірқатар 

жарыспалы 

түлғалардыц 

ем" 


свэдктеріңде  қатар  орын  алу  себептері  және  қазіргі  қазақ  әдеС 

тіліңдегі  варианттар  (жарыспалылық)  жайы  түсіңдіріледі.

Бүл  құралды  пайдаланушыларға  алдын  ала  ескерте  айтатын  бір- 

мәселе  —  мұнда  емле  мен  тыныс  белгілері  ережелерін  баяндау  бары- 

сында  орысша  терминдердің  жиірек  қолданылғаны  жайыкда.  Мысалы, 

күрделі  сөздердің,  сөз  тіркестерінің,  күрмалас  сөйлемдердің  қүрамды 

бөліктерін  көбінесе  “компонент”  деп  атап  отырдық,  өйткені  бүл 

үғымды  біддіруге  “сынар”  сөзі  жақын  келгенмен,  ол  барлық  жерде 

дәл  түсе  бермейді:  сыңар  деп  әдетте  бірдей,  тен  екі  нәрсенің  біреуін 

атаймыз,  сынар  —  егіздін  біреуі,  ал  компонент  —  екі  не  одан  да  көп 

күрделі  нәрсені  қүрайтын  бөлік.

Сөздердік  қосылып  не  бөлек  жазылатын  сәттерін  көрсеткен  кейбір 

мысалдардык  орысша  баламасын  жақша  ішінде  беріп  отырдық,  ондағы 

кездеген  мақсатымыз  екі  тілдегі  біріккен  не  күрделі  сездердің  жазылуы 

ардайым  бірдей  еместігін  көрсету  болды.  Күні  бүгінге  дейін  әсіресе 

аударма  едебиетте,  баспасөз  беттерінде  орысша  баламасына  қарап  бір 

тилтегі  (сипаттағы)  сездердің  бірін  қосып  (мысалы:  аяқкиім  —  обувь), 

екіншісін  белек  (бас  киім  —  головной  убор)  жазушылық  жиі  кездеседі.

“Анықтағыштын”  екінші  басылымы  (1974  ж.)  мен  екі  аралықта 

еткен  мерзім  ішінде  жазу  тәжірибеміз  бен  табыстарымыз,  емле  ереже- 

леріне  қатысты  баспасез  беттерінде  соңғы  екі-үш  жылға  дейінгі 

айтылған  сын  пікірлер  мен  үсыныстар  еске  алынды.  Ал  кейінгі  бір-екі 

жыл  барысында  қазак  емлесіне  және  1988  жылы  шыккан  “Казак, 

тілініц  орфографиялық  сөздігіне”  қатысты  айтылған  пікірлер  мен  үсы- 

ныстар,  сондай-ак  әрбір  редакция,  әрбір  автор  өз  қалауынша  жасап 

жатқан  емлелік  “түзетулердін”  барлығы  бірдей  ескерілген  жоқ  (мыса­

лы,  уніберситет,  белесипет,  муйнот,  секент  деп  жазулар  сияқты). 

Үкімет  тарапынан  ресми  түрде  бекітілген  емле  ережелеріне  жасалатын 

езгерістер  көпшілік  (ғалымдар,  баспагерлер,  мүғалімдер  т.  б.)  болып 

келісе  отырып,  әбден  дәлелденіп,  енгізілгенше  және  олар  заңды  түрде 

қабылданып,  баршаға  бірдей  колдану  міндеттілігі  жүктелгенше,  Қдзақ 

КСР  Жоғарғы  Кеңесінің  Президиумы  каулысында  бекіткен  (тамыздыц 

25-і, 

1983 


ж.) 

“Қазақ 


орфографиясының 

негізгі 


ережелерінін” 

түзетілген  редакциясы  күшінде  деп  есептеліп,  “Анықтағыштын”  бүл 

басылымы  сол  ережелер  бойынша  түзілді.

Алдағы  уақытта  казак  емле  ережелерініц  кейбір  баптарына  езгеріс 

енетіңдей  болса,  ол  күнде  баспа  бетівде  немесе  жеке  нүсқау  түрінде 

үсынылып,  “Аныктағыштың”  қай  бабы  (параграфы)  қалайша  кол даны- 

луга  тиіс  болатьшдығы  көрсетіледі.  Ондай  түзетулер  бүл  қүралды  түге- 

лімен 


взгертіп,  кәдеге  асырмай  тастауы  мумкін  емес, 

сондыктан 

“Анықтағышгы”  күнделікті  жазу  тәжірибемізде  пайдалану  жүзеге  аса 

бермек.


Ал  бүгінде  сөз  болып  жатқан  жазу  түрін  (графиканы)  езгерту 

мәселесіне  байланысты  проблемалар  шешіліп,  баска  жазуға,  айталык 

латынға,  көшетіндей'  болған  күннік  езіңде  де  қазіргі  жазу  тәртібіміз 

алі  де  бірнеше  жылдар  колданылатындығын  ескеруіміз  керек.  Осы 

түрғыдан  қарағанда  да  қалың  жұртшылықтың  жазу  мәдениетін  кете- 

ретін  осы  “Аныктағыш”  сиякты  құралдар  кажет  бола  бермек.

Үлттық  керсеткішіміз  —  ана  тіліміздің  жазу  мәдениетін  кетеретін 

бұл  қүралға  оны  жетілдіре  түсу  максатымен  пікір  айтушылар  болса, 

алдын  ала  алғысымызды  білдіріп, 

мына  мекен-жайға  жазуларын 

сүраймыз:  480021,  Алматы,  21.  Қүрманғазы  кешесі,  29-үй.  Казакстан 

Республикасы  Үлттык  ғылым  академиясының  Ахмет  Байтүрсынов 

атындағы  Тіл  білімі  институты.  Рәбиға  Сыздыковаға.  Немесе:  480009, 

Алматы,  124.  Абай  даңғылы,  143-үй.  “Рауан”  баспасы.  Қазақ  тілі  мен 

әдебиеті  редакциясына.


К І Р І С П Е

1. 


Қ азақ  орфографиясынын.  принциптері  жөнінде. 

Көптеген  тілдердің  емле  заңдарына  көбінесе  үш-төрт 

түрлі  принцип  негіз  болады.  Олар:  фонематикалық,  фо- 

нетикалық,  морфологиялық,  тарихи-дәстүрлік  т.  б.  прин- 

циптер.

М о р ф о л о г и я л ы қ  



п р и н ц и п  

бойьшша 


сөз 

белшектерінің  түбір  түлғалары  сақталып  жазылады.  Ф о- 

н е м а т и к а л ы қ   п р и н ц и п к е   дыбыстардың  бір  сөз 

ішіндегі  немесе  сөз  аралықтарьгндағы  бір-біріне  тигізетін 

әсерлері 

ескерілмей, 

негізгі 

фонемалық 

түрі 

(мәні) 


сақталып  жазылуы  жатады.  Ф о н е т и к а л ы қ   п р и н ­

ц и п   б о й ы н ш а   сөз  бөлшектерінің  дыбыстық  өзгеріске 

үшырауы  есепке  алынып,  олар  айтылуынша  (естілуінше) 

жазылады.  Т а р и х и - д ә с т ү р л і к  

п р и н ц и п  

бо­


йынша  жазу  сөз  бөлшектерінің  түбір  түлғасын  сақтау 

ережесіне  де,  естілуінше  жазу  ережесіне  де  сай  кел- 

мейді, 

мүнда 


сөздердің 

бір 


кездегі 

қалыптасып, 

үйреншікті  болып  кеткен  жазылу  түрі  сакталады.

Белгілі 


бір  тілдердің 

орфографиясында 

бүлардың 

біреуі  не  екеуі  негізгі,  басым  принцип  болады.  Сонымен 

қатар  осы  тілде  емле  принциптерінің  қалған  түрлері  де 

орын  ала  алады.

Қазақ  орфографиясының  негізгі  морфологиялык-фоне- 

матикалық  және  фонетикалык  принциптерге  сүйенеді.

Қазақ  тіліндегі  сездер  мен  сез  белшектерінің  (түбір, 

жалғау, 


жүрнактарының) 

басым 


көпшілігінің 

түпкі 


тұлгасы  сақталып  жазылады.  Мысаль,  жумыс,  іс,  аш 

деген 


түбірлерге 

-шы, 

-шең, 

-са 

қосымшалары 

жалганғанда, 

олардың 


естілуі 

(айтылуы) 



жумушшы, 

ііишең,  ашша  болады.  Бірақ  сөздердің  түбірі  жумыс,  іс, 

аш  болғандықтан  және  қосымшалар  -шы,  -шең,  -са, 

болғандықтан,  әрқайсысыныц  түбір  түлгасы  сақталып, 



жумысшы,  ісшең,  ашса  түрінде  жазылады.  Сондай-ак 

қашанеы,  тунгі,  кунге  деген  сөздердің  естілуі  қашаңгы,

туңгу,  куңгө  болады.  Бірақ  бүлардың  айтылуындағы 

(естілуіндегі) 

фонемалардың 

(дыбыстардың) 

қосалқы 

реңкі 


есепке 

алынбай, 

сөз 

белшектерінің 



түпкі 

түлғалары 

сақталып, 

фонемалардың 

негізгі 

реңкі 


таңбаланады  да,  қашангы,  тунгі,  кунге  болып  жазыла­

ды.  Бүл  ереже  емленің  фонематикалық  принципінің 

қолданылуын  танытады.  Қазақ  орфографиясында  фонема- 

тикалық  принцип  пен  морфологиялық  принциптердің 

тоғысып  кететін  сәттері  жиі  кездеседі.  Мысалы,  біріккен 

сөздер  мен  қос  сөздер  де,  негізінен,  әр  компонентінің 

жеке  түлғасын  сақтап  жазылады,  олардың  арасындағы 

дыбыстардың 

айтылуда 

бір-біріне 

ететін 

әсері 


ес- 

керілмейді. 

Айталық, 

қара  +  куйе 

(қүрт), 


қара  + 

қуйрық  (жануар),  жар  +  қабақ,  орын  +  басар,  шек  + 

ара, 

алма  +  кезек, 

көзбе  +  көз, 

қиян  +  кескі  деген 

сөздер  біріккеңде  не  қосарланғанда,  айтылуы  (естілуі) 



қарагуйе,  қарагуйрщ,  жареабақ,  орумбасар,  шегара,  ал- 

магезек,  көзбөгөз,  қияңгескі  болады,  бірак  әр  сөздің 

түбір  түлғасы  сақталып  жазылады.  Бүл  әрі  фонематика- 

лық, 

әрі 


морфологиялық 

принциптердің 

қабаттаса 

қолданылуы  болып  табылады.

Қазақ  орфографиясыңда  фонетикалық  принцип  те 

кеңінен  қолданылады.  Ол  мынадай  түстарда  көрінеді:

1)  Қазак  тіліндегі  септік,  көптік,  тәуелдік,  жіктік 

жалғаулары,  сондай-ақ  жүрнақтардың  көпшілігі  сөздін 

соңғы  буынының  жуан-жіңішке  әуеніне  қарай  және  ен 

соңғы  дыбысына  қарай  түрленіп  жалғанады:  қала  +  лар, 



көше  +  лер,  ат  +  тар, 

ит  +  тер,  қаз  +  дар, 

із  + 

дер;  қала  +  ньің,  көше  +  нің,  ат  +  тың,  ит  +  тіц, 

қаз  +  дың,  із  +  дің;  қалам  +  ым,  дәптер  +  ім,  оқушьі 

+  мын.  Бүларда  жалгаулар  естілуінше  жазылып  түр.

2)  Қатаң  п,  қ,  к  дыбыстарына  аяқталған  сөздерге 

дауыстыдан  басталған  қосымша  жалғанғанда,  қатаң  ды- 

быстар 


үяң 

естіледі 

(айтылады): 

кітап  +  ым  — 

кітабым,  тарақ  +  ьі  —  тараеы,  курек  +  ің  —  курегің. 

Мүндай  жағдайда  да  сөздің  түбірі  сақталмай,  естілуінше 

үян  дыбыс  әрпі  жазылады:  кітабым,  тараеы,  курегің. 

Бүл  да  фонетикалық  принцип  бойынша  жазу.

3)  Қазак  тілінде  п  дыбысына  аяқталған  етістіктерге 

көсемшенің  -ып,  -іп  жүрнақтары  жалгаганда,  қос  п  ды- 

бысы  қатар  айтылмай  немесе  алдыңғысы  үяңдамай, 

түбірдегі  п  дыбысы  үнді  у  дыбысына  айналып  кетеді 

және 

сол 


өзгеруінше 

жазылады: 



кеп  +  іп  —  кеуіп 

(кепіп,  кебіп  емес),  тап  +  ып  —  тауып  (тапып,  та-



бып 

емес). 


Ал 

пы, 


пі 

дыбыстарына 

аяқталатын 

етістіктерге  -п  жүрнағы  жалғанганда,  алдыңғы  ережеге 

бағынбай,  екі  п  дыбысы  араларына  ы,  і  дауыстыларын 

салып,  қатар  естіледі  және  естілуінше  жазылады:  купі  + 



п  —  купіп,  лепі  +  п  —  лепіп  (отыр).

4)  Бірқатар  біріккен  сөздер  әр  компонентінің  түбір 

түлғасын  сақтамай,  естілуінше  жазылады:  белбеу  (бел + 

бау),  қолеабыс  (қол + қабыс),  к,олгап  (қол + қап),  бүгін 

(бүл + күн), 

биыл 

(бүл + жыл), 



екіншігәрі 

(екіншіден 

әрі).  Бүл  тәрізді  фонетикалык  принциппен  жазылатын 

біріккен  сөздердің  саны,  морфологиялык  принциппен  жа- 

•^.•игип-лчрына  қарағанда,  әлдеқайда  аз.  Олар  орфогра- 

фиялық  сөздіктерде  беріледі. 

Сондықтан  кез  келген 

біріккен  сөзді  естілуінше  жазудан  сақ  болу  керек.

5)  Орыс  тілінен  ертеректе  еніп,  дыбысталуы  жағынан 

өзгеріп  кеткен  бірқатар  сөздер  фонетикалық  принциппен 

қазақша  айтьілуынша  жазылады:  самаурын 

(самовар 

емес),  пәуеске  (повозка  емес),  шайнек  (чайник  емес), 



божы  (вожжи  емес),  болыс  (волость,  волостной  упра­

витель  емес),  иіөген  (ыдыс,  чугун  емес).

6) 


Араб-парсы 

тілдеріннен 

енген 

сөздер 


қазақ 

тілінінің  фонетикалык  заңдылықтарына  карай  өзгерген 

күйінде, 

айтылуынша  жазылады:  әділ 

(’адл), 

пайда 

(файда),  ақпар  (әхбар),  ак,ыр  (ахир),  қайран  (хәйран), 



қате 

(хәта),  дуние 

(дүнийа), 

нәпсі 

(нәфс), 


өсиет 

(уасийәт),  ауа  (һауа),  әлек  (һәлак),  мазақ  (мәзх). 

Мүндагы  жақша  ішінде  көрсетілгендер  бүл  сөздердің 

арабша-парсыша  транскрипциясы  (ягни  сездердің  ез  жа- 

зуымызбен  сол  тілдегі  айтылуының  көрсетілуі).

Тарихи-дәстүрлік  принципке  орыс  тілінен  және  орыс 

тілі  арқылы  езге  тілдерден  енген  сездердің  қазақша 

айтылуынша  емес,  орыс  орфографиясы  бойынша  жазы­

луы  жатады:  колхоз,  совхоз,  алгебра,  физика,  химия, 

геометрия,  банк,  биржа,  съезд,  фестиваль,  кандидат, 

доктор,  капитал,  кальцекс,  авиация,  авианосец,  акцио­

нер.  Бірақ  бүларға  казак  тілі  қосымшалары  фонетика- 

лық-морфологиялық  принциппен  жалганады,  ягни  сөздің 

соңгы  буынының  жуан-жіңішкелігі,  сөз  соңындағы  катан 

дауыссыздардың  үявдауы  (бүл  сезге  дауысты  дыбыстан 

басталатын  қосымша  жалганган  күнде),  дәнекер  ы,  і  ды­

быстарына  иек  артуы  сияқты  қүбылыстар  орын  алады: 



акцио-нер  +  лік,  кон-церн  + дер,  репор-таж  +  ьі  деген- 

дерде  кірме  сөздің  соңғы  буындарына  қарай  бірде  жуан, 

бірде  жіңішке  қосымшалар  жалғанған,  ал  банк,  фонд

сияқты 


сөздерге 

қазақ 


қосымшалары  ы,  і  дәнекер- 

лері  аркылы  қосылады:  банк  +  і  +  ге,  банк  +  і  +  деч, 



фонд  +  ы  +  сы,  фонд  +  ы  +  еа.

Араб  пен  парсы  тілдерінен  енген  бірқатар  сөздерді  х, 

һ 

әріптері 



арқылы 

жазу 


да 

дәстүрлік 

принципке 

сүйенеді:  хат,  халық,  хабар,  хал,  хан,  -хана,  гауһар, 



жиһан,  қаһарман.  Бүлайша  таңбалау  1940  жылы  қазак 

тілінің  кириллицаға  негізделген  жана  жазуы  мен  жана 

емле  ережелері  қабылданган  кезде  көрсетілді  де,  содан 

бергі  мерзім  ішінде  осылайша  таңбалау  дәстүрге  айнал- 

ды.

2. 


Қ азақ  емлесініқ  кейбір  мәселелері  жайында.  Ор- 

фографиялық  ережелер  мынадай  мәселелерді  қамтиды:

1)  кейбір  дыбыстардың  жазылуы;

2)  түбір  сөздердің  және  қосымшалардың  жазылуы;

3)  сөздердің  бірге,  белек  және  дефис  аркылы  жазы­

луы;


4)  пшлаулар  мен  одагайлардың  жазылуы;

5)  бас  әріптің  қолданылуы;

6)  сөздерді  тасымалдау.

Қазақ  тілі  орфографиясында 

д а у ы с т ы ,   д а у ы с -  

с ы з   д ы б ы с т а р д ы ң   жазылуының  барлығы  бірдей 

киыңдык  туғызбайды.  Олардың  кепшілігі  сөздің  кез  кел­

ген  жерінде  қолданылып,  ез  әрпімен  жазыла  береді. 

Тәжірибеде 

бірсыпыра 

қиындық 

келтіріп 

жүрген 

түстар  —  дауысты  ә,  ы,  і,  и  дыбыстарын  таңбалайтын 



әріптер  мен  дауыссыз 

х, 


сонор  й, 

у  дыбыстарын 

таңбалайтын  әріптердің  емлесі.

Ә  әрпі  орфографиялық  ереже  бойынша  көбінесе 

сөздің  екінші,  үшінші,  соңғы  буыңдарыңда  жазылмайды, 

бірақ  алдыңгы  буындагы  жіңішке  дауыстының  әсерімен 

келесі  буындагы  жуан  а  дыбысы  ә  болып  жінішке  айты- 

латын  (естілетін)  сәттерде  қай  әріпті  жазу  қиындық 

келтіреді.  Мысалы,  тәкаппар,  кітап  сияқты  сездерді 



тәкәббар, 

кітәп  деп  те  айтамыз  (немесе  оқимыз). 

Әдетте  орфография  (сөздерді  дүрыс  жазу)  нормалары 

мен  орфоэпия  (сөздерді  дүрыс  айту)  нормалары  барлық 

сәттерде  бір-біріне  сай  түсе  бермейді.  Әсіресе  бүл  — 

сөздерді  сөйлем  ішінде  қолданганда,  яғни  сөйлеу  үстінде 

айқын  көрінеді.

Орфоэпия  нормалары  бойынша  жеке  сөздер  немесе 

сөйлем  ішіндегі  сөздер  әрдайым  жазылуынша  айтылмай- 

ды, 

олар 


бір-бірімен 

үндескен, 

тілдің  фонетикалық 

заңдарына  багынған,  “сынган”  күйіңде  айтылады.  Осы



себептен  барлық  сөзді  естілуінше  жазу  қандай  қате  бол- 

са,  жазылуынша  айту  (дыбыстау,  оқу)  сондай  ерескелдік 

болар  еді.  Мысалы,  көгалагөйлөкті  узунгыз  бізгееарай 

жалтщрулт  деген  сейлемді  осылай  естілуінше  (айтылу- 

ынша)  жазу  қавдай  ыңғайсыз  болса,  көк  ала  көйлекті 



узын  қыз  бізге  қарай  жалт  бурылды  деп  жазылуынша 

айту  (оқу)  да  сондай  сәтсіздік  болмақ.

Түркі  тілдеріңде,  оның  ішінде  қазақ  тілінде  де  сөз 

басыңда  келген  ж,  ш  дыбыстары  (бір  буыңды  сөздерде) 

мен  үнді  (сонор)  й  дыбысының  аралығында  а  дыбысы 

түрса,  ж,  ш  дыбыстарының  өздері  де  жіңішкеріп,  да- 

уысты 

дыбысты 


да 

жіңішкертіп 

жіберетін 

қасиетін 

галымдар  әлдеқашан  байқаған-ды.  Мысалы,  қосымшасыз 

жеке  айтылғанда  жәй,  шәй  болып  естілетін  сездер  бар. 

Ал  бүларға  жалгау-жұрнақтар  жалғанғанда,  олар  жуан 

қосымшаларды  қабылдайды:  жайыңа  отыр  (жәйіңе  отыр 

емес), 

жайсыз 

тиді 


(жәйсіз 

тиді 


емес), 

жайгасу 

(жәйгесу  емес),  жайлау  (жәйлеу  емес),  жайша  жүру 

(жәйше  жүру  емес),  жайылым  (жәйілім  емес),  жайырақ 

(.жәйірек  емес)  т.  т.  Сондай-ақ  шайеа  кел  (шәйге  кел 

емес),  шайсыз  қалу  (шәйсіз  қалу  емес).  Соңдықтан  же­

ке  келгеңде  де,  қосымшалармен  қолданылғанда  да,  жай, 

шай  сездерінде  жуан  а  әрпі  жазылады.

Ә  әрпінің  түбір  сөздің  екінші  буыныңда  жазылатын 

сәттері  де  бар.  Бүлар  жалпы  ережеден  ауытқитын,  сон- 

дықтан  ескертуде  көрсетілетін  сөздер.  Мысалы,  ә  әрпі 



сірә,  куә,  куәлік,  кінә,  кунә,  кумән,  іңкәр  сияқты  са- 

наулы  сөздердің  екінші  буынында  жазылады  (бүлардың 

толық  тізімі  орфографиялық  сөздіктерде  беріледі).

Ы,  і  әріптерінің  қолданылуыңда  да  біраз  қиыңдықтар 

бар.  Мысалы,  олардың  сөз  ортасында  жазылатын  не  жа- 

зылмайтын;  кейбір  сөздерді  тәуелдегевде,  түсіп  қалатын 

не  түсіп  қалмайтын;  сөз  басында  р,  л  дыбыстарынан 

бүрын  жазылатын  не  жазылмайтын  орындарын  жете 

анықтап  алу  қажет  болады.

Сөз  ортасында  не  соңында  келген  екі  дауыссыздың 

арасына  қысаң  ы,  і  дауыстыларын  салмай,  шүғыл  айты- 

луы  мен  араларына  ы,  і  дыбыстарын  қатыстырып  және 

соларды  анық  қосып  айту  жазуға  да  әсерін  тигізеді. 

Мысалы,  жарқ-журқ  етті  дегевдегі  жарқ  деген  сөздің 

айтылуы  мен  Шамның  сәулесі  жарык,  екен  дегеңдегі 

жарық  сезінің  айтылуы  бірдей  емес.  Алдыңғысының 

соңгы  екі  дауыссызы  кілт,  шүгыл  айтылса,  соңгьіда  р 

дыбысы  созылыңқы  айтылады.  Осы  қүбылыс  жазуда  да

ерекшеленіп,  жарқ-журқ  дегенді  ы  әрпінсіз  жазамыз  да, 

сәуле  беру  мағынасындағы  жарық  сөзін  ы  әрпімен  жаза­

мыз.  Осы  сияқты  жапырақ,  қоңырау,  магына,  қубылыс, 



укімет  деген  сөздердің  орталарындағы  дауыссыздар  кілт, 

шүғыл  айтылмайтындықтан,  араларына  ы,  і  әріптері 

қойылып  жазылады.  Тек  жазылуы  қалыптасып  кеткен 

ягпи,  сахна  сияктч  санаүлы  сөздер  гана  ортасына  ы,  і 

әріптерін  салмай,  екі  буын  болып  таңбаланады.  Бүларды 

да  орфографиялық  сездіктерден  қарап  жазу  керек.

Сөздің  соңғы  буынындағы  екі  дауыссыздың  арасын- 

дагы  ы,  і  әріптерінің  жазылуы  немесе  түсірілуі  белгілі 

бір  грамматикалық  күбылысқа  байланысты.  Көптеген 

тілдерде  сез  түлгасы  өзгергенде,  кейбір  дауысты  дыбыс- 

тардың  сусып  түсіп  қалу  қүбылысы  бар.  Қазақ  тілінде 

де  соңғы  буыңдарыңда  ы,  і  қысан  дыбыстары  бар 

бірқатар  сөздерді  тәуелдегенде,  олардағы  соңгы  қысан 

дыбыстар  сусып  түсіп  қалады:  халық  +  ы  —  хащ ы, 

көрік  +  і  —  көркі  (ажары), 

ерік  +  I  —  еркі  т.  б. 

Бүл 


заңдылық  ы,  і  дыбыстарының  үнді  (сонор)  р,  л 

дыбыстары  мен  қатаң  қ,  к  дыбыстарынын  аралығыңда 

келген  жағдайында  гана  байқалады.  Ал  қалган  сәттерде 

соңғы  буыадагы  қысаң  дыбыстар  сусымайды,  сақталып 

айтылады  және  жазылады:  киім  +  I  —  киімі,  қулын  + 

ы  —  құлыны,  ойын  +  ы  —  ойыны,  бурым  +  ы  — 

бурымы.

Соңғы 


буыныңда 

ы, 


і 

дыбыстары 

бар 

түбір 


етістіктерге  (мүнда  да  көбінесе  р,  л  сонорлары  мен  қ,  к 

қатаң  дауыссыздардың  аралыгыңда  келген  ы,  і  дыбыста­

ры  бар  сөздерге) 

дауыстыдан  басталатын  жүрнақтар 

жалганганда,  қысаң  дыбыстар  сусып  түсіп  қалады,  бүл 

заңдылық  жазуда  да  орын  алады:  урік  +  ек  —  уркек, 



буйыр  +  ык,  —  буйрыц,  қорыц  +  ақ  —  қорқақ,  қорык,  + 

атын —  қорқатын,  қорық  + ыныш  — қорқыныіи  т.  т.

Сондай-ақ  кейбір  зат  есім,  сын  есімдерге  көбінесе  а, 

е  сияқты  ашық  дауыстыдан  басталатын  қосымшалар 

жалганганда, 

соңғы  буындарындагы  ы,  і  дыбыстары 

түсірішп  айтылады  және  жазылады:  орын  +а  —  орнады 

орынады  емес),  ойын  +  а  —  ойнады  (ойьінады  емес), 

жиын  +  а  +  лыс  —  жиналыс  (жиыналыс  емес),  ерін  + 

еу  —  ернеу 

(ерінеу 

емес), 


қырыц  +  ыншы  — 

қырқыншы  (қырықыншы  емес)  т.  т.

Р  дыбысынан  басталатын  бірқатар  сөздердің  басында 

(р 

әрпінен 


бүрын) 

ы, 


і 

әріптері 

жазылады 

да, 


бірқатарыада  жазылмайды.  Бүл  сөздердің  саны  аса  кеп

емес,  совдықтан  сөздіктен  қарап  жазуға  болады.  Деген- 

мен  бүларды  ажырататын  белгілердің  бірі  мьгаадай:  егер 

сөз  басыңдағы  р  дыбысьшан  кейін  қысаң  ы,  і  дауысты- 

ларынан  басқа  дауыстылар  келсе,  сөз  басыңда  ы,  і 

әріптері  жазылмайды:  рас,  рай,  рақмет,  ресми,  рәсім, 

рең,  рет,  риза,  рия,  ру,  рщсат,  рәсуа.  Ал  р  дыбысы- 

нан  кейін  ы,  і  қысаң  дауыстылары  келсе,  олар  сөз  ба- 

сында  да  жазылады:  ырым,  ырыс,  ырық,  ірі,  іріту, 

ырылдау  т.  б.

Түбір  сөздің  басыңдағы  л  дыбысьшан  кейін  дауысты 

дыбыс  келсе,  сөз  басында  ы,  і  әріптері  жазылмайды 

Цлім  деген  сөзден  басқасында):  лақ,  лаж,  лас,  лай,  лез- 

де,  лек-лек,  леп,  леген,  лоблу,  лоқсу,  льіц  (толды).  Бұл 

ережеге  қарап  Ілу,  ілесу,  іле-шала  дегендердің  жазылу- 

ын 

шатастырмау 



керек: 

бүл 


сездердің 

түбірі 


іл 

болғандыктан,  сез  басында  да  і  әрпі  сақталады.

И  әрпі  кірме  сөздердегі  жалаң  и  дыбысымен  қатар 

( кино,  икс,  философ),  ій,  ый  қосар  дыбыстарын  да 

таңбалайды.  Жіңішке  айтылатын  и-дің  алдынан  I  әрпін 

жазбау  қазақ  емлесіңде  бірсыпыра  қалыптасып,  орнықты: 

би,  тиек,  киім,  биік,  имек,  ирек,  иіс,  ине  т.  б.  Сон— 

дай-ақ  и  дыбысының  жуан  айтылған  түрі  де  (ый)  жалаң 

и  әрпімен  таңбаланады:  бидай,  диқан,  риза,  қария,  иық, 

дария,  қагида,  қиын,  сиыр,  Сагира,  Қалима.

Ій,  ый  дыбыстарын  жалаң  и-мен,  сол  сияқты  үу,  үу 

дыбыстарын  жалаң  у  таңбасымен  беру  оқыту  ісіңде,  мы­

салы,  сөздерді  буынға  бөлуде  қиыңдық  келтіретіні  айты- 

лып  жүр.  Тіл  табиғатына  қарасақ,  қиьін,  қиық,  қуыс, 

гуіл  деген  сөздер  дүрысыңда  қы-йьін,  қьі-йық,  қу-уыс, 

гү-уіл  болып  буыадалуы  керек,  ал  қазір  жазылуьша 

қарап  шартты  түрде  қи-ын,  қи-ық,  қу-ыс,  гу-іл  деп  бу- 

ындап,  соған  қарай  тасымалдап  жүрміз.

Ый  қосар  әріптері  тек  тый,  сый  деген  сөздерде  ғана 

(олардың  түбір  түлғасында  да,  қосымшалы  түріңце  де) 

жазылатынын  негізгі  ережеден  ауытқу  ретінде  есге  түту 

керек:  сый,  сыйлық,  сыйлау,  сыю,  сыяды,  сыйды;  тый, 

тыю,  тыйылды  т.  т.

Дауыссыздардың  ішіңде  х  әрпінің  қазақ  сөздеріңде 

(негізінен  араб,  парсы,  тілдерінен  енген  сөздерде)  жазы- 

луына  өте  үқьшты  қарау  керек.  Не  морфологиялық,  не 

фонетикалық  приндипке  сай  келмесе  де,  бірсьшыра 

сөздерде  х  әрпі  жазылып,  дәстүрге  айналып  кетті:  хат, 



хабар,  халық,  мухит,  сахна,  -хана.  Оларды  сөздіктен 

қарап  жазуға  болады.  Брекше  есте  болатын  жағдай  — 

12

араб,  парсы  тілдерінен  енген  кептеген  сөздерде  х  әрпін 



жазудан  сақ  болу  керек.  Бақыт,  қурмет,  қатер  тәрізді 

сөздерді  бахыт,  хүрмет,  хатер  деп  жазу  түпнүсқаға 

жуық  келгенмен,  қазақ  емлесінде  қалыптаспағандығын 

білу  қажет.  X  әрпі  қазақ  тіліндегі  жалпы  есімдерден 

гөрі, 

жалқы 


есімдерде 

(адам 


аттарыңда) 

жиірек 


қолданылады:  Мухтар,  Ахмет,  Хамит,  Халел,  Хафиза, 

Райхан  т.  б.

Қ о с ы м ш а л а р д ы ң  

жазылуында 

мына


мәселелерге 

кеңіл 


аударуға 

болады. 


Қазақ 

тілшде 


косымшалар, 

негізінен, 

үндестік 

заны 


бойынша 

жалғанады.  Қосымшаның  жуан  не  жіңішке  жалғануына 

келгенде,  түбірдің  соңғы  буынындағы  дауыстьгаың  жуан- 

жіңішкелігі  ескеріледі:  кі-тап  +  тың,  муга-лім  +  нің, 



ки-но  +  еа,  те-атр  + еа.  Бірақ  қосымшалардың  буын 

үндестігінен 

ауытқып 

жалғанатын 

түстары 

да 


бар. 

Мүндайда  косымша  сөздің  соңғы  буыныңдағы  дауысты 

дыбыстың  жуан-жіңішкелігіне  қарай  емес,  соңғы  дауыс- 

сыз  дыбыстың 

(не  дыбыстардың) 

жуан-жіңішкелігіне 

қарай  жалғанады.  Бүл  қүбылыс  әсіресе  орыс  тілі  арқылы 

енген  сөздерге  қазақ  тілі  косымшалары  жалғанғанда 

айқын  байқалады. 

Мысалы, 


роль, 

руль, 

ось  деген 

сөздердегі 

дауыстылар 

жуан 


болғанмен, 

бүлардын 

соңындағы  дауыссыздар  жіңішке  айтылатындықтан,  қазак 

тілі  қосымшалары  да  жіңішке  жалғанады:  рульдің  (руль- 



дың  емес),  рулі  (рулы  емес),  жердің  осі  (осы  емес). 

Соңғы  дауыссыздың 

жіңішкелігіне  қарап  қазақ  тілі 

қосымшасын  жіңішке  жалғау  ль  дыбысына  аяқталатьш 

кеп 

буынды 


сездерге 

келгенде 

тек 

тәуелдік 



жалғауларына  қатысты  болады,  яғни  магистраль,  фес­

тиваль  сияқты  соңғы  буыны  жуан  көп  буынды  сөздерге 

дауыссыздардан  басталатын  қосымшалар  жуан  жалғанады 

да, 

дауыстылардан 



басталатын 

тәуелдік 

жалғаулары 

жінішке  жалғанады: 



магистраль  +  еа,  магистраль  + 

дық,  бірақ  магистралі,  фестивалыа,  бірақ  фестивалі.

Ғ.нді  бірқатар  түстарда,  керісінше,  сөздің  соңғы  буы- 

ныңда  жіңішке  дауысты  дыбыстын  әрпі  таңбаланғанмен, 

қосымшалар  жуан  жалғанады. 

Мысалы, 

кінә, 

кунә, 

кумән,  Куләш,  Іңкәр  тәрізді  соңғы  буындарыңда  ә   әрпі 

жазылған  сездерге  қосымша  жуан  жалғанады:  кінәлау 



(кінәлеу 

емес), 


күнәлы 

(кунәлі 

емес), 


кумәндану 

(кумәндену 

емес), 


кун&га 

ікүнәге 

емес), 


Куләшқа 

(Куләшке  емес).

Ск,  кс,  кт,  нг,  нк,  лк,  нкт,  кль,  брь,  бль  сияқты 

дауыссыздар  тізбегіне  аяқталган  сөздерге  де,  соңғы  бу- 

ынның  жуан  не  жіңішкелігіне  қарамастан,  қосымша 

жіңішке  жалганады.  Мүнда  бүл  дыбыс  қатарларынын 

ішіндегі  к,  г  дыбыстарының  жіңішкелігі  де  эсер  етеді. 

Осының  салдарынан  бүл  тізбектер  кіт,  кіс,  нгі,  нкіт, 



іскі,  кіл,  бір,  біг  тәрізді  болып  айтылады:  Омскіге  (Ом- 

скыга  емес),  фактіге  (фактыеа  емес),  фактісі  (фак­

тисы  емес),  танкіге  (танкыеа  емес),  паркке  (паркқа 

емес),  пунктке  (пунктқа  емес),  спектакльге  (спек- 



такльга  емес),  ансамблі  (ансамбли  емес).

Емле  ережелерінің  соңгы  редакциясы  бойынша  орыс 

тілінен  енген  ог,  уг  дыбыстарына  аяқталатын  сөздерге  де 

қазақ  тілі  қосымшалары  жіңішке  түрде  жалғанатынын 

есте  сақтау  қажет.  Г  дыбысы  қазақ  тілі  үшін  жіңішке 

дауыссыз  дыбыс  екендігі  мәлім.  Сондықтан  орыс  тілінен 

енген  сөздердің  сонында  осы  дыбыс  түрса,  қазақша 

сөйлегевде  сез  соңы  жіңішке  айтылады.  Осы  заңдылық 

бүл  сөздерге  казак  тілі  қосымшаларын  жалгауда  үлкен 

эсер  етёді,  ягни  жіңішке  қосымшаларды  қалайды:  педа­



гог ке,  педагогтік,  педагогі,  округке,  округтік,  округі.

Қосымшалардың  жазылуын  сөз  еткен  түста  орыс  тілі 

үлгісімен  фамилия 

жасайтын  -ов,  -ев,  -ин  (-ова,  -ева, 



-ина)  жүрнақтарына  да  назар  аудару  қажет.  Бүл  күнде 

қазақтардың 

фамилиясын 

таныту 


үшін 

орыс 


тілі 

қосымшаларынан 

бас 

тартып, 


өзгеше 

белгілерімен 

қазақша  беру  принцигіі  өте  дүрыс  бкенін  мақүлдай  оты- 

рып,  әлі  де  біраз  уақыт  осы  жолмен  жасалған  қазақ 

фамилиялары  қолданылатынын  ескеріп,  “Қосымшалардың 

жазылуы”  деген  тарамның  26-параграфында  керсетілгей 

жүрнақтардың  жалгану  тәртібі,  емлесі  берілді.

Қосымшалардың  жазылуында  тағы  бір  көңіл  қоятын 

нәрсе  —  олардың  кейбір  түлғаларға  дефис  (жарты  сы- 

зықша)  арқылы  жазыл атындыгы.  Әріптерден  қысқарган 

сездерге  косымшаның  дефис  арқылы  жалғанып  жазы­

луы  —  қалыптасқан  ереже.  Осымен  бірыңғайлас  болу 

үшін  шартты  белгілерге  де,  объект  болып  түрған  әріп, 

буын  сияқты  жеке  түлғаларға  да  қосымша  жалганғанда, 

дефиспен  жазу  керек:  10  см-ге,  20°-қа;  и-дің  жазылуы 

(и  әрпінің  жазылуы),  да-га  Караганда  (да  шылауына 

карагавда)  т.  б.

Тәжірибеде  процентп,  градусты  таңбалар  аркылы,  ал 

бірсыпыра  елшем  атауларын  шартты  әріптер  аркылы 

белплеу,  баска  тілдердегідей,  қазақша  жазуда  да  бар.

14

сантиметр),  250  га  (250  гектар),  220  V  (220  вольь,  іи 



а  (10  ампер),  5  ^   (5  ватт).  Жазу  тәжірибемізде 

кебінесе  осы  сездер  атау  түлгасыңда  қолданылғанда, 

шартты  белгілер  аркылы  жазылады  да,  соларга  косымша 

қосыла  қалса,  толық  жазылатыны  жиі  кездеседі:  5% ,  ал 

5  процентке,  5  процентін;  10  а,  ал  10  амперге.  Бүл 

шартты  белгілермен  берілген  сөздерге  де  казак  тілі 

қосымшаларын  жалғағанда,  оларды  “ашып”  жібермей-ак, 

қосымшаны  сол  таңбалардың  өзіне  дефис  аркылы  тіркеп 

жазуга  болады.  Окығаңда  таңбалар  жеке  әріп  түрінде 

оқылмай,  толық  сөз  түрівде  оқылады.  Мысалы:  5  см-ді, 

окылуы  —  бес  сантиметрді  (5  эсэмді  емес),  5  а-ге, 

мүның  оқылуы  —  5  амперге  (5  аге  емес),  \Т С -ге 

оқылуы  —  17  градусқа 

(цельсийше 

17 

градусқа). 

Негізінен  бүл  қосымшалар  таңбаның  (әріптің)  дыбысталу 

әуеніне  карай  емес,  сол  әріп  аркылы  таңбаланган  сөздің 

әуеніне  карай  жалганады.  Мысалы:  5  а-ге  (бес  амперге), 

егер  а  дыбысынын  әуеніне  карай  жалганса,  5  а-еа  болар 

еді.


Сездердің  б і р г е  жэне  б е л е к   жазылу  ережелері 

жайында  да  бірсыпыра  түсініктер  беруге  тура  келеді, 

ейткені  бүл  —  жазу  тәжірибесіңде  кеп  қиындық  туды- 

рып  келе  жатқан  мәселе.  Ссндықтан  казак  орфография- 

сы 

ережелерінің 



соңгы 

редакциясыңда 

жүргізілген 

толықтыру,  айқындаулар  осы  салада  көбірек  орын  алды. 

“Біріккен  сездердің  компоненттері  қосылып  жазылады 

және  олардын  дыбыстық  жағынан  езгеріп  кірігіп  кеткен 

түрлері  сол  езгерген  қалпыңда,  ал  көпшілігі  түбір 

түлғаларын  сақтап  жазылады”  деген  мазмүндагы  ереже- 

лер  бүрыннан  да  бар  әрі  даусыз  болатын.  Жазуда 

қиындық  туғызып  келе  жатқан  жайт  ереженің  езі  емес, 

сол  ережеге  багынатын  біріккен  сез  категориясын  ажы- 

ратуда  болып  келе  жатыр.

Соңгы 

кездердегі 



жазу 

дәстүріміз 

керсетіп 

отырганындай, 

ғылым 

мен 


техникаға, 

қоғамның 

әлеуметтік-саяси  еміріне,  мәдениетке,  спортқа  т.  б.  са- 

лаларға  катысты  термиңдік  мәнде  жүмсалатын  күрделі 

атаулар  бір  сөз  ретінде  танылып  кетті.  Мысалы,  1978 

жылға  дейінгі  орфографиялық  сездіктерде  келіс  сөз, 



қонақ  асы,  жанар  май  түрінде  бөлек  жазылып  берілген 

сездер  күнделікті  баспасөзде,  кейбір  оқулыктар  мен  же­

ке  кітаптарда  біріктіріліп  жазылып  жүрді.  Екі  түбірден 

күралып,  терминдік  сипат  алған  сездерді  біріктіріп  жазу



ережесі 

мен 


тәжірибесі 

бүрыннан 

бар 

(өнеркәсіп, 



кәсіподак,,  баспасөз,  бесжылдьіқ  т.  б.).

Соңғы  редакцияда  бүрынгы:  “Ғылымның  әр  алуан 

саласывдағы  терминдік  мәнге  ие  болып  қалыптасқан 

атаулар  және  басқа  сөздер  де  бастапқы  тұлғалары 

сақталып,  дагды  бойынша  бірге  жазылады”  деген  пара­

граф  сараланып, 

толықтырылды, 

атап  айтқанда: 

1) 

гылым  .мен  техника  сал ала рында  терминге  айналған 



күрделі  атаулар;  2)  екі  түбірден  қүралган  аң-қүс,  жан- 

жануар,  қүрт-қүмырсқа,  өсімдік  атаулары;  3)  шаруашы- 

лық,  түрмыс,  мәдениет,  енер,  спорт  сияқты  салаларға 

қатысты  зат,  қүрал-жабдық,  әр  алуан  үгым  атаулары 

мен  мамандық,  кәсіп,  қызмет  иелерінің  аттары;  4) 

екінші  сыңары  аралық, 



тану  сияқты  сөздер  және 

алгашқы  сыңары  авиа,  авто,  изо,  ультра...  тәрізді 

сөздер  болып  келген  күрделі  түлгалар  біріктіріліп  жазы­

лады  деп  айқындалды  және  олар  жеке  баптарга  ажыра- 

тылды.

Бүл  күнде  ғылымның  сан  алуан  саласы  қазақ  тілінде 



сөйлеп  отыр.  Мектептер  мен  жоғары  оқу  орыңдарына 

арналған 

оқулықтардан 

бастап, 


ғылыми 

еңбектерде, 

ғылыми-көпшілік  қолды  әдебиет  пен  баспасөз  беттеріңце 

жүздеген  күрделі  терминдер  мен  тіркестер  қолданылады. 

Олардың  дені  интернационалдық  сөздер  болса, 

енді 


бірқатары  қазақ  тілі  мүмкіндігімен  жасалған  атаулар  бо­

лып  келеді.  Солардын  ішіңце  екі  түбірді  біріктіріп  жаңа 

үгым  атауын  білдіру  де  кең  орын  алатыны  мәлім.  Бүл 

күнде  көзіміз  үйреніп,  қолымыз  дағдыланып  қалган  бас- 



пасөз,  өнеркәсіп,  бесжылдық  дегеңдермен  қатар,  термин 

мәніңдегі  қонақасы  (ресми,  яғни  үкімет  қонақтарына 

берілетін), 

келіссөз 

(үкіметтер,  мемлекеттік  үйымдар 

арасында  жүргізілетін),  жарыссөз  (жиналыстарда  айты- 

латын),  тілхат,  қолхат  тәрізді  сөздерді  қосып  жазу 

қажетгігі  сезіледі.

Сондай-ақ  биология,  зоология  термиңдері  болып  са— 

налатын  өсімдік,  аң-қүс,  жан-жануар,  қүрт-қүмырсқа 

атаулары 

және 

солардың 



қүрылысына, 

организміне 

қатысты  бөлшек  не  түтастық  атаулары  екі  түбір  арқылы 

білдірілсе,  оларды  біріккен  сөз  ретінде  тану  қажеттігі 

даусыз. 

Мысалы, 


гултабан, 

т озаңут , 

буршащын., 

сутқоректілер  деген  сөздер  өсімдіктер  мен  жан-жануар- 

лардың  ездерінің  атаулары  емес,  олардың  бөлшектері 

немесе  топтарыньщ  термшщік  аттары.

Өсімдіктер  дүниесі  мен  жан-жануарлар  әлемінде  ақ, 



қара,  сары,  боз,  теңбіл  сияқты  сын  есімдермен  келген 

бір  ғана  өсімдік  түрінің  немесе  бір  ғана  аң-қүстың, 

жәндіктің  т.  б. 

атаулары 

жиі  кездеседі. 

Бүлардың 

қосылып  не  бірге  жазылуында  да  қиыңдықтар  үшырасып 

жүр.  Олардың  бірге  де,  белек  те  жазылатын  реттері 

(заңдылықтары)  бар.  Әдетте  түсті,  қасиетті  білдіретін 

сөздердің 

жеке 

өзі 


белгілі 

бір 


аңның, 

өсімдіктің, 

жәндіктің, 

қүстың 


түқымын 

айырып 


көрсету 

үшін 


қолданылса,  олар  белек  жазылады.  Мысалы,  ақ  аю, 

кара  аю,  қоңыр  аю  дегевдердегі  аңның  аты  —  аю, 

оның 


алдындағы 

сын 


есімдер 

аюдың 


түқымдарын 

(түрлерін)  айырып  атайды,  сондықтан  белек  жазылады. 

Ал  кейбір  атауларда  түсті, 

қасиетті  білдіретін  сын 

есімдер 

немесе 


солармен 

тіркесетін 

негізгі 

сездер 


ездерінің 

лексикалық 

негізгі 

магынасынан 

айрылып, 

екеуі  бірігіп,  бір  гана  аңның,  қүстың,  өсімдіктің  т.  б. 

жалпы 

атауын 


білдіреді. 

Мысалы, 


афауыр 

(қүс), 


аққайран  (бальіқ),  ақсары  (қүс)  дегендердегі  ақ  сын 

есімі  ез  тіркескен  сөзімен  бірге  жазылады,  ейткені  бүл 

жердегі  балық,  қүстардың  атаулары  бауыр,  қайран,  са­

ры  емес,  бүл  сөздер  ақ  сөзімен  қосылып  барып  қана 

жалпы  атау  болып  түр,  демек,  мүндагы  ақ  сөзі  де  тек 

қана  түсті  білдіріп,  айырымдық  қызмет  атқарып  түрған 

жоқ,  соңцықтан  бүлар  бірге  жазылады.  Эрине,  кез  кел­

ген  сәтте  бүларды  бірден  ажыратып  тану  оңай  емес.  Әр 

алуан  кітаптарда,  сездіктерде,  энциклопедияларда  мүндай 

күрделі  атаулардың  жазылуында  бірізділік  болмай  ке- 

леді. 


Бүлардың 

орфограммасын 

(таңбалануын) 

мүмкіндігінше  реттеу  —  емле  сөздіктерінің  міндеті,  бірақ 

мүнда  да  едәуір  қиындықтар  болатынын  мойындаймыз.

Тек  гылым  салалары  емес,  техника,  шаруашылық, 

қоғам  өмірі,  мәдениет,  күнделікті  түрмыс,  өнер,  спорт 

сияқты  салаларға  да  қатысты  терминдік  мәнге  ие  болған 

сөздер  аз  емес.  Мысалы,  бір  ғана  спортта  6ессайыс,  он- 

сайыс,  жанкуйер,  тогызқумалақ  тәрізді  күрделі  сөздер 

термин  есебінде  қалыптасты. 

Сондай-ақ  өнер-білімге 

қатысты 


қылқалам, 

куйтабақ, 

сөзжұмбац, 

сөзтізбе, 

төлтума, 

жолжазба 

сияқты 


атаулар 

да 


жиі 

қолданылып,  бір  сез  ретінде  танылып  жүр.  Жолсерік 

(проводник),  жаеажай  (пляж),  ақжайма  (простыня),  ба- 

лабақша  (детский  сад),  гүлтәж  (венок),  саяжай  (дача), 

майбаліиық  (раствор)  сияқты  сөздер  белгілі  бір  ғылым 

мен  техника  саласының  терминдері  болмаганымен,  бір



ғана  атау  ретінде  колданылып,  біріктіріліп  жазылып 

жүргені  аян.  Әсіресе  екі  түбірден  жасалған  мамандық, 

кәсіп,  қызмет,  белгілі  бір  бағыт  иелері  атауларын  бір 

сөз  деп  тануга  бет  алып  барамыз:  теміржолшы,  отыз- 



мыңшылар,  қызылізіиілер,  ізашар  т.  т.  Міне,  тілдегі 

осы  багыт  жазуда  да  ез  әсерін  тигізіп  отыр:  бір  сөз 

ретіңде  танылғаннан  кейін  мүндай  атауларды  біріктіріп 

жазу  дәстүрі  орныга  бастады.

Осы  жерде  соңғы  емле  ережелерінің  к і с і   а т т а р ы -  

н ы ң  жазылуына  енгізілген  өзгерістер  мен  түзетулерге 

назар  аудару  қажет.  Мүнда  екінші  компоненті  қ,  к  ды- 

быстарынан  басталатьш  біріккен  сөзден  болган  кісі  атта- 

ры 

естілуінше 



жазылады 

деген 


ескерту 

айтылды. 

Мысалы: 

Крскелді, 

Амангелді, 

Төрегелді, 

Күсепқали, 

Аманеали,  Қутқожа,  Телгожа,  Көккөз,  Қарагөз,  Аққыз, 

Айеыз.

Жалпы  кісі  аттарының  жазылуына  байланысты  және 

мынаны  айту  кажет: 

қазактың  тел  сөздерінен  жа- 

салғандары  болсын,  араб,  парсы  сөздерінен  қойылгандары 

болсын,  кісі  аттарына  қатысты  жалқы  есімдерде  едеуір 

еркіндік  бары  байқалады.  Бір  сөздің  өзі  әр  түрлі  болып 

қойыла 


береді. 

Мысалы:  Шекер -  Секер(хан).  Әлия ~ 



~ Ғалия -  Қалия; '  Зәуре ~ Зура ~ Зухра, 

Гулбаріиом  -  ^ 

бараш,  Нәзікен. -  Назыкдн,  Роза -  Рауза,  Фарида -  Фа- 

риза,  Болатп -  Полахп,  Жусіп -  Нусіп -  Дусіп -  Тусіп -  Жұ- 

сып, 

Асанеали ~ Асанәли ? Асанәлі, 

Қурбан -  Карман, 

Мухамбет ~ Мухамет  (қали) ~ Махамбет  (Айт)маеам- 

бет, 

( Айт )мухамбет 

т. 

т. 

Бүл 


варианттардың 

көпшілігі  өзге  тілдік  есімдерді  эр  жерде  әр  түрлі 

қабылдауга  (Шекер ~  Секер,  Фариза  ~  Фарида),  оларды 

қазақ 


тілінің 

дыбыс 


заңдылықтарына 

түрліше 


бағыңцыруға  (Мухаммед  есімінің  қазақша  сан  түрлі  бо­

лып  қойьлуы  бүған  дәлел),  жуан-жіңішке  айтуға  (Нә- 



зім -  Назым, 

Айтым - Әйтім) 

тағы 


осы 

сияқты 


себептерге  байланысты  болып  келеді.  Бүл  жарыспалы 

катарлардың  тек  біреуінің  қолданылуын  (демек,  жазылу- 

ын)  талап  етіп,  қалғандарына  тыйым  салу  мүмкін  емес. 

Бүл  —  тек  жалқы  есімдерге  тән  қүбылыс.  Сондықтан 

қазақша  кісі  аттары  баласына  ат  қойған  ата-анасының 

қалауына 

немесе  сөздің 

сол 


өлкеге, 

сол 


отбасыга 

(семьяға)  тән  болып  қалыптасып,  дағдылануына  байла­

нысты  қалай  айтылса,  солай  жазылғаны  дүрыс.  Бірақ 

бүл  еркіндікті  тілдің  дыбыстық  заңдылықтарына  қайшы 

етіп  пайдалануға  болмайды.  Мысалы, 

қазақтың  төл

сөздері  мен  араб,  парсы  тілдерінен  енген  сөздер  еш 

уақытта  екі  дауыссыз  дыбыстан  басталмайды.  Ол  екі  да- 

уыссыз  дыбыстың  не  алдында  (сөз  басында),  не  ортасын- 

да  ы,  і  дауыстыларынын  бірі  қатысып  айтылады.  Бүл 

фонетикалық  заңдылыкқа  жалпы  есімдер  де,  жалқы 

есімдер  де  (соның  ішіңде  кісі  аттары  да)  багынады.  Сон- 

дықтан  соңгы  жылдары  кітап,  газет-журнал  беттерінде 

орын  теуіп  бара  жатқан  Рза,  Сматай,  Сланов,  Рсалды, 



Смайыл,  Сқақ  сияқты  жазулар  мүлде  қате.  Бүл  есімдер 

қазақша  жазғанда  Ырза  (немесе  Риза),  Сыматай,  Сы- 



лан(ов),  Ырысалды  (немесе  Ырсалды,  Рысалды),  Ыс- 

майыл  (немесе  Сымайыл),  Ысқақ  түрінде  таңбалануы 

керек.


Күрделі  сын  есім  жасап  түрған  екі  (кейде  үш)  сөздің 

әркайсысы  өздерінің  нақтылы  лексикалық  магынасына  ие 

болып  түрса,  бір-бірінен  бөлек  жазылатыңдыгын  алдыңғы 

айтылган  (көрсетілген)  топтармен  шатастырмау  керек. 

Мысалы:  уш  бурыиіты  тақтай,  көп  таңбалы  сан,  ауыл 

шаруашьиіыц  артелі.  Бүл  жердегі  көрсетілген  күрделі 

сын  есімдердін  әр  сезінің  бөлек  жазылу  себебі  олардың 

өз  мағыналарын  сақтап  түруларыңда.  Аударма  әдебиетте, 

содан 


барып 

тел 


жазбаларда 

да 


осы  тектес 

сын 


есімдерді 

қосып  жазып  шатастыру  кездеседі, 

себебі 

бүлар  орыс  тілінде  біріккен  сөз  болады:  треугольная  до­



щечка,  многозначное  число,  сельскохозяйственная  ар­

тель. 


Бірақ  екі 

тілдің  сын 

есімінін  жасалуы  мен 

жазылуы  тепе-тең  емес  екеңдігін,  яғни  айырмашылық 

болатындығын  қатты  ескеру  қажет.

Сол  сияқты  к ү р д е л і   с а н   е с і м д е р д і н ,   к у р -  

д е л !   е т і с т і к т е р д і ң   әрбір  компоненті  (сөзі)  бір- 

бірінен  белек  жазылатындығы  да  казак  тілінін  ерек- 

шелігі:  он  бірінші,  он  бір,  он  бес,  он  бестегі;  қол  қой, 

қол  қойды,  көре  алмады,  көре  алмаушылық  т.  т.

Емлеге  байланысты  көңіл  аударатын  жайт  —  бір 

сөздің  екі  не  одан  да  көп  болып  келетін  нүсқаларының 

(варианттарының)  қайсысын  тандап  жазу  жайыңда.  Та- 

биғаты  жағынан  мүндай  қатарлардың  біркелкі 

емес 


екенін  ескеру  кажет.  Бір  алуан  нүсқалардың  қайсысын 

таңдау  негізінен  емлеге  қатысты  емес,  лексикалық  нор- 

маға,  яғни  ол  жарыспа  қатарлардың  тілде  қодцанылу 

сипатына 

байланысты 

болады. 


Кейбір 

вариант 


катарларының 

екеуі  де 

(кейде  үшеуі,  төртеуі 

де) 


қолданыла  беруі  мүмкін.  Мысалы,  әдеби  тілдің  өзіңце 

бір  түбірден  өрбіген  разы,  риза,  ырза  деген  үш  түрлі



түлғаның  үшеуі  де  жүмсалады.  Сол  сияқты  бір  түбірден 

тараған  сурақ ~ сурау,  рщсат ~ луқсат,  адас -  аттас, 



едәуір -  недәуір,  шейін -  шекті,  я ~ жә,  өн  бойы  -  вне  бо­

ны,  бул ~ бу,  қаһар -  кәр,  заһар -  зәр,  әскер -  ләиікер,  адым



-  қадам,  кунбаеыс -  кунбагар,  айдаһар - аждаһа,  шайтан - 

сайтан,  кукірт -  кеуірт,  лык,  талды -  лыкд  толды,  заман

-  замана, 



жиналыс -  жиылыс, 

қоньии -  қойыш, 

буліну - 

булу  дегендердің  екі  сыңары  да  тілден  орын  алуға  пра- 

волы  сөздер.  Олардыц  бірқатарының  екі  варианты  да 

әдеби  норма  болса,  еңді  бірсыпырасының  біреуі  көне 

түлга  (ләиікер,  угыл,  адас)  немесе  жергілікті  қолданыс 



( кеуірт,  қойыіи,  кунбагар,  иіекті)  болып  келеді.  Сон- 

дықтан  мүндай  бір  мағынадағы  жарыспалы  қатарлардың 

екеуі  де  (кейде  үшеуі,  төртеуі  де)  сездіктерден  орын 

алып,  орфограммалары  (жазылу  түрі)  көрсетіледі.

Евді  бірқатар  жарыспалы  түлгалар  бір  түбірден  екі 

түрлі  магына  беретін  екі  сөз  жасаудың  нәтижесінде  пай- 

да  болғандар.  Мысалы:  у кімет  (правительство)  және 

өкімет  (власть).  Бүл  екі  сөздің  түбірі  —  хукмат  деген 

бір  сөз.  Сол  сияқты  есеп  және  хисап,  әрекет ~ харекет, 



найзагай -   нажагай,  дур -  дүррі,  қаһар -   кәр,  кәдімгі -

-  қадим  (заман)  т.  б.

Жарыспалы 

сөздердің 

үшінші 


тобына 

стильдік 

мақсатпен  бір  сөздің  екі  түрлі  түлғада  жүмсалатыңцары 

жатады.  Мысалы,  мына  қатарлардың  әрқайсысы  белгілі 

бір  стильдік  жүк  арқалап  жүмсала  береді:  шайтан  -  

сайтан  (соңгысы  “өжет,  өткір,  жүртты  өзіне  қаратқан” 

деген  сияқты  ауыспалы  мағынада  стильдік  мақсатпен 

қолданылады: 

Мен 

қара 

көз 

сулумын, 

сайтан 

қызбын  —  Ж.  Молдағалиев),  жұмақ ~  үшпак,  (соңгысы 

ауызекі 


сөйлеу 

тілінің 


элементі 

ретінде 


көркем 

әдебиетте  кейіпкер  аузына  салынады),  әзіз -  газиз,  көңіл



-   кеуіл, 

патша -  падиша, 

заман -  замана, 

көктем ~ 

көктеме,  беріп  жіберді ~ періп  жіберді  (соңғысы  “соғып 

қалды, 


қойып 

жіберді” 

дегеңді 

айырып 


керсету 

мақсатында  жазылуы  мүмкін).

Сейтіп,  жарыспалы  қатарлардың  кай  сыңарын  жазу- 

да  контекске  қарау  қажеттігі  туады.

Тағы 

бір 


алуан 

варианттар 

қатарының 

жазуда 


біреуін  таңдауга  тура  келеді.  Олар  фонетикалық-орфог- 

рафиялық  дублеттер,  яғни  бір  сөз  екі  түрлі  айтылып, 

бірақ  ешбір  мағыналық  айырмасы  не  стильдік  жүгі  жоқ 

болып  келетін  сездер.  Мүндай  катарлардың  біреуін  жа­

зуда 

түрақтаңцыру 



арқылы 

әдеби 


норма 

етіп 


Каталог: fulltext -> buuk
buuk -> Материалдық өндірістің барлық салаларындағы қарқынды прогресс табиғат қорларын интенсивтік пайдалануға мәжбүр етеді, сөйтіп қоршаған ортаға нақты әсер етеді
buuk -> Илемді термиялық беріктендіру 050712 – Машина жасау, 050709 – Металлургия мамандықтарының студенттеріне «Дайындамаларды жобалау және өндіру»
buuk -> Солтүстік қазақстандағы жаздық ЖҰмсақ бидайдың селекциясының жетістіктері мен болашағЫ
buuk -> Методическое пособие по современной методике обучения иностранным языкам методическое пособие


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет