Ўпка ва плевра касалликлари Анатомик-физиологик маълумотлар



Дата09.07.2017
өлшемі342.35 Kb.




Ўпка ва плевра касалликлари
Анатомик-физиологик маълумотлар

Ўпка - жуфт аъзо бўлиб, иккала ўпка ҳам кўкрак қафаси ичида жойлаш-ган. Ўнг ўпкани чап ўпкадан кўкс оралиғи ажратиб туради. Ҳар бир ўпка кўкрак бўшлиғида толали-эластик парда (плевра) билан қопланган катта бўшлиқни тўлдириб туради. Бу парда, яъни париетал плевра юзасини мезотелий ясси ҳужайралари билан қопланган бўлиб, ҳар бир ўпка ҳам, ўз навбатида шундай парда - висцерал плеврага ўралган бўлади. Нафас олиш ҳаракатлари амалга оширилаётган вақтда, ҳар қайси ўпканинг кўкрак қафасида озод ҳаракатланишини таъминлаш учун, париетал ва висцерал плевралар орасида жуда оз миқдорда сирпанувчан хусусиятлари ниҳоятда юқори бўлган - плевралараро суюқлик бўлади. Бу ҳаракатларда ўпканинг бронхлар ва қон томирлар кирадиган қисми - ўпка ўзаги (дарвозаси) иштирок этмайди. Париетал плевра ўз навбатида 3 қисмга бўлинади: қовурға қисми, диафрагмал ва кўкс оралиғи плевраси. Ўнг ўпканинг ҳажми, чап ўпкага нисбатан каттароқ бўлиб, айни вақтда у бир-мунча калта ва сербар бўлади.

Ҳар қайси ўпкада учта юза: ташқи (қовурға), пастки (диафрагмал) ва ички (кўкс оралиғи) юзалари фарқ қилинади. Ҳар бир ўпка эгатлар воситасида бўлакларга бўлинади. Иккала ўпкада бўладиган эгатлардан бири - эгри эгат нисбатан юқорида (ўпка чўққисидан 6-7 см пастда) бошланади, сўнгра пастга диафрагма юзасига қия ҳолда тушиб, ўпка тўқимасига чуқур киради. Шу эгатлар ёрдамида ҳар бир ўпка юқори ва пастки бўлакларга бўлинади. Чап ўпкадан фарқли равишда ўнг ўпка яна иккинчи - горизонтал эгатга эга, у IV қовурға сатҳидан ўтади. Шу билан у ўнг ўпка юқори бўлагидан ўрта бўлакни ташкил қиладиган понасимон қисмини ажратиб туради. Шундай қилиб, ўнг ўпкада учта бўлак: юқори, ўрта ва пастки бўлаклар бўлади. Чап ўпкада эса иккита бўлак: юқори ва пастки бўлак тафовутланади. Ўнг ўпканинг ўрта бўлагига чапда “тил” бўлаги тўғри келади. Ўпкаларнинг ҳар бир бўлагида бош бронх тармоғи ҳисобланган алоҳида бронх бўлаги бўлади. Бронх бўлаклари ўз навбатида сегментар бронхларга бўлиниб, уларнинг ҳар бири ўпканинг тегишли бўлими билан бирга бронх-ўпка сегменти номини олган сегментларни ҳосил қилади. Сегмент ўз ташқи кўриниши бўйича асоси ўпка перифериясига, чўққиси эса ўпка илдизига қараган пирамида шаклини эслатади. Инсонда ҳар бир ўпка асосан ўн сегментдан ташкил топган бўлади, бунда юқори бўлакда 3 та бронх-ўпка сегменти, ўрта бўлагида ва чап ўпканинг унга ўхшаш тил қисмида 2 та сегмент, пастки бўлагида 5 та (юқори ва 4 та базал) сегментлари бўлади. Иккала ўпканинг пастки бўлакларида ҳамма ҳолларнинг деярли ярмида қўшимча сегмент учрайди.

Ўпкани сегментларга бўлиниши клиника учун катта аҳамиятга эга бўлади. Чунки бунга қараб, беморда патологик “ўчоқ”нинг қаерда жойлашганини (локализациясини) аниқ топиш ва ўпкани мақсадга мувофиқ (тежамли, сегментар) резекция қилиш имконига эга бўламиз.

Бронх-ўпка сегментлари ўз артериялари ва нервларига, веналари эса сегментлараро бириктирувчи тўқима таркибида борадиган сегментлараро вена қон томирларига эга бўлади. Ўпкани қон билан таъминлашда иккита система - ўпка ва бронхиал қон томирлари қатнашади. Ўпка қон томирлари системаси асосан нафас олиш фаолиятида иштирок этади, бронхиал қон томирлар системаси эса, ўпка тўқимасини озиқлантириш фаолиятини бажаради. Бронхиал артериялар кўкрак аортаси тармоқлари бўлиб, одатда бронхиолаларгача етиб боради, ўпка альвеолалари эса ўпка артерияси системаси орқали амалга оширилади. Бронхиал ва ўпка артериялари тармоқлари орасида анастомозлар бўлади. Веноз қон оқими v. azygos ёки v. hemiazygos га қуйиладиган қисман ўпка веналари, қисман эса бронхиал веналар томонидан амалга оширилади.

Ўпка тўқимаси симпатик нерв тармоқлари (II-IV бўйин ва I-V кўкрак тугунларидан) ва адашган нерв тармоқларидан иннервацияланади. Ўпка тўқимасининг лимфатик томирлари асосан бронхларнинг тармоқланадиган жойлардаги ўпка ичидаги лим­фатик тугунларга қуйилади, бу лимфатик тугунларнинг олиб кетадиган томирлари эса, ўпка илдизи тугунларигача етиб боради ва тугайди. Лимфа суюқлиги, ўпка илдизи лимфа тугунларидан трахеянинг ён қисмида жойлашган, ўпканинг бош регионар лимфатик тугунларига оқиб келади. Горизонтал (кўндаланг) текисликда ўпка илдизи таркиби қуйидагича жойлашади: олдинги томонда ўпка веналари, улар орқасида ўпка артерияси тармоқлари ва янада орқароқда бронх тармоқлари ётади, яъни томирлар ўпка илдизининг қолган элементларидан олдинда жойлашади. Бронхиал артериялар бош бронхларнинг пастки юзасига ёндошиб туради. Ўпка тўқимаси ичида ўпка томирлари тармоқлари ва бронхларнинг ўзаро муносабати одатда ўуйидагича бўлади, бронхлар веналар билан артериялар орасида жойлашади.


Махсус текширув усуллари

Ўпка касалликларининг диагностикаси энг аввало беморнинг шикоятла-рини, анамнезини ва уни физик усуллар билан текшириш натижала-рини ўрганишга асосланади. Одатда, ўпкасида хасталиги бор бўлган беморларнинг қуйидаги шикоятларига эътибор берилади: йўтал, қон туфлаш, нафас қисиши, кўкрак қафасидаги оғриқлар. Бемор анамнезида касалликнинг қандай бошланганига ва ривожланишига катта аҳамият берилади. Касаллик бошланишини совқотишга алоқадорлиги, юқумли касаллиги бўлган беморлар билан яқинлиги аниқланади. Меҳнат шароитлари суриштирилади. Баъзи ҳолларда, беморнинг уй ҳайвонларни боқишга алоқадорлиги, зарарли одатлар: чекиш, спиртли ичимликларни сурункали истеъмол қилиши бор-йўқлигига алоҳида аҳамиятга эга бўлади. Касалликнинг кечишида олиб борилган муолажанинг қанчалик мувофиқлиги синчиклаб ўрганилади.

Физик текширув усулларидан: объектив кўрик, пайпаслаб кўриш, перкуссия қилиш ва аускультациялар қўлланилади. Улар патологик жароён ва функционал ўзгаришларни аниқлашда, касалликнинг кечиши тўғрисида тасаввур ҳосил қилишга имкон беради ва кўпинча беморни даволаш жароёнида унинг ҳолати динамикасига баҳо бериш учун асосий далиллар ҳисобланади.

Нафас олиш системаси касалликларини аниқлашда ажралаётган балғамни текшириш, унинг миқдори ва физик хусусиятларини микроскоп ёрдамида текшириш, бактериоскопия ва бактериологик экма натижаларини ўрганиш алоҳида аҳамият касб этади.

Рентгенологик усулларни қўллаш, ўпка патологияси бўлган беморларда диагноз қўйишда кўпинча ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Рентгеноскопия объектни турли ҳолат (позиция)да, ҳаракатда текширишга, плеврал бўшлиғида суюқлик ва ҳавонинг миқдорини аниқлашга имкон беради. Рентгенография - ўпкалар ва улар илдизларидаги айрим ўзгаришларни аниқ кўриш, динамикада кузатиш ва таққослашга ёрдам беради.

Томография усули - қатлам-қатлам тасвирлар олиш орқали, йирик сегментар ва субсегментар бронхлар бўшлиғининг батафсил тасвирини олиш, лимфатик тугунлар ҳолати тўғрисида хулоса чиқаришга ёрдам беради. Ўпка тўқимасидаги кичик патологик жароёнларни аниқлашга, буллалар, кисталар, “ўчоқ”ли сояларни топишга имкон беради.

Компьютер томография – бугунги кунда кенг қўлланиладиган ноинвазив усуллардан бири бўлиб, ўпкадаги ҳар хил тузилмаларнинг катта-кичиклиги-ни, жойлашган қисми ва чегарасини янада аниқроқ ва равшанроқ аниқлаб беради, уларнинг зичлигига баҳо бериш имкониятини яратади.

Бронхография асосан: бронхоэктатик касалликка шубҳа қилинганда - бронхларнинг зарарланганлик даражасини аниқлаш учун, ўпкадаги йирингли жароёнларда - бронхлар зарарланганлигини аниқ ҳажмини аниқлаш учун (айниқса жарроҳлик амалиёти мўлжалланганда) ёки сурункали носпецифик зотилжам ва марказий ўпка раки ўртасида дифференциал диагностика ўтказиш учун зарур текширув усулларидан бири ҳисобланади.

Бу текшириш усули, одатда маҳаллий анестезия остида олиб борилади ва уни оч қоринга (бемор овқатланмасдан туриб) ўтказилади. Беморда балғам кўп миқдорда ажралаётган даврда, аввал санацион бронхоскопия, кейин эса бронхография қилинади. Текширувдан 30 минут олдин тери остига 1 мл атропин сульфат юборилади. Анестезия учун 0,5% ли дикаин эритмаси, 10% лидокаин эритмаси ёки 5-10%ли новокаин эритмаси ишлатилади. Энг аввало, юқори нафас йўллари анестезия қилиниб, рентгенконтраст катетер пастки бурун йўли орқали товуш ёриғига киритилади ва трахеягача суриб катетер орқали 3-4 мл 10% ли новокаинни босқичма-босқич юбориш йўли билан трахеобронхиал шох анестезия қилинади. Бронхография учун қуйидаги рентгенконтраст моддалар: сульфайодон, желейодон, пропилйодон ва б. қўлланилади. Одатда улардан бири, 10-15 мл миқдорда рентген назорати остида юборилади ва суратга туширилади. Бундан сўнг, рентгенконтраст модда актив аспирация йўли билан сўриб олиб ташланади.

Кўрсатмалар: марказий жойлашган бронх ўсмалари, ўпкадан қон кетиши, трахея ва бронхлардаги ёт жисмлар, ўпканинг йирингли касалликларида диагностика ва санация қилиш.

Ангиопульмонография ўпка артерияси ёки унинг тармоқларига катетер ўрнатиб, у орқали рентгенконтраст модда юбориб, унинг рентгентасвирини олишдан иборат. Ўпка патологияси туғма деб шубҳаланганда, ўпка томирлари патологиясида, ўпка артерияси тромбоэмболиясида, сурункали ўпка касалликларида ўпка-капилляр қон оқими бузилиш даражасасини аниқлашда, хавфли ўпка тузилмаларида - жарроҳлик амалиёти ўтказишнинг мақсадга мувофиқлиги масаласини ҳал қилишда бажарилади.

Бронхиал артериография - бронхиал артерияларни катетеризация қилиш ва юқорида кўрсатилган усул бўйича унинг рентгентасвирини олиш, ўпкадан қон кетиш манбаини ва унинг сабабини аниқлашда, шунингдек даволаш мақсадида ўтказилади.

Диагностик пневмоторакс. Плевра бўшлиғига 300 - 600 мл ҳаво юборил-гандан кейин рентгенография қилишдир. Бу усулдан, одатда ўпкага алоқаси бўлмаган тузилмалар ва ўпка ичидаги жароёнларни дифференциал диагностика қилиш учун фойдаланилади.

Диагностик пневмоперитонеум - қорин бўшлиғига 1000-2000 мл ҳаво юбориб, сўнгра рентгенография қилишдан иборат. Жигар, диафрагма, диафрагма остида жойлашган аъзолар, плевра бўшлиғи ва ўпкадаги тузилмалар ҳолатини аниқлаш, диафрагмал чурраларни дифференциал диагностикаси учун фойдаланилади.

Радиоизотоплар ёрдамида текшириш усуллари, жумладан изотоп ёрдамида сканерлаш, перфузион сцинтиграфия, ингаляцион сцинтиграфия - ўпкадаги қон оқими ва вентиляция бузилишларини аниқлашга имкон беради. Бу усуллардан фойдаланиш, бугунги кунда чекланган бўлиб, улар ўрнини кўкрак қафаси ва ўпкани ультаратовуш ёрдамида текшириш, компъютер томография ва бошқа ноинвазив усуллар эгалламоқда.

Торакоскопия - торакоскоп ёрдамида плевра бўшлиғини визуал кўздан кечиришдир. Айниқса, бу усул пневмоторакс содир бўлганда нафақат диагностика учун текширув усули, балки даволаш учун – пневмоторакс сабабини бартараф этиш, маълум операцияларни ўтказиш учун ҳам имконият беради.

Ташқи нафас олиш функцияларини текшириш усулларига спирография, умумий плетизмография, пневмотахографиялар кириб, улар нафас аъзолари касалликларини илк босқичида аниқлаш, диагноз қўйиш, функцияларининг бузилиш ёки компенсация даражасини аниқлаш, даволаш-профилактика тадбирларининг таъсирчанлигига баҳо беришга ёрдам беради.
Нафас олиш аъзолари нуқсонлари

Ўпка гипоплазияси - ўпка паренхимаси, периферик бронхлар ва қон томирларининг ўсиб етилмаслигидан иборат нуқсон. Клиник манзараси иккиламчи яллиғланиш жароёни билан таърифланади ва бронхоэктатик касалликдан кам фарқ қилади. Рентгенологик усуллар (бронхография, ангиопульмонография) ва бронхоскопия ёрдамида диагностика қилинади.

Консерватив муолажа камдан-кам фойда беради. Оператив даволаш: сегментэктомия, лобэктомия, пульмоноэктомиядан иборат.



Ўпканинг кистоз гипоплазияси (поликистоз) - ўпка паренхимаси, бронхлар ва қон томирларнинг субсегментар бронхлар ва тармоқлар даражасида кистоз бўшлиқлар шаклланиши билан ўтадиган туғма касаллигидир.

Клиник манзараси яллиғланиш жароёнининг қўшилиб келиши ва ўпканинг сурункали йирингли касалликлари клиник манзарасига ўхшаш. Рентгенография, бронхография, ангиопульмонография ва бронхоскопия ёрдамида диагностика қилинади.

Даволаш одатда жарроҳлик усулида: лобэктомия, пульмоноэктомия. Консерватив муолажа (сурункали йирингли ўпка касалликларидаги муолажага ўхшаш) жарроҳлик амалиётидан олдинги тайёргарлик сифатида, шунингдек жарроҳлик амалиётига монелик қиладиган ҳоллардагина ўтказилади.
Кўкрак қафаси аъзолари жароҳатлари

Кўкрак қафаси ва унинг аъзолари жароҳатлари ўта оғир жароҳатлар сафига киради, чунки улар аксарият ҳолларда нафас олиш аъзолари фаолиятини ва қон айланишининг бузилишларини келтириб чиқариб, беморларни ўлимга гирифтор қилиши мумкин.

Трахеянинг кўкрак бўлими ва йирик бронхлар жароҳатлари аксарият кўкракнинг йўл-транспорт фалокатлари вақтида ёпиқ жароҳатланишининг оқибати ҳисобланади.

Ўзига хос белгилари: нафас олишнинг бузилиши, пневмоторакс, кўкс оралиғи эмфиземаси, тери ости эмфиземаси, гемоторакс ва қон туфлаш шулар жумласига киради. Узил-кесил диагноз рентгенологик текширувлар ва бронхоскопия ва –графиялар натижасининг таҳлили асосида қўйилади.

Даволаш. Трахеобронхиал шох бутунлигини тиклашга ва қон оқишини тўхтатишга қаратилган шошилинч жарроҳлик амалиёти ўтказишдан иборат бўлади. Пневмо- ва гемоторакс - кўкрак жароҳатларининг ўзига хос белгиларидан бўлиб ҳисобланади.
Пневмоторакс

Пневмоторакснинг пайдо бўлишига, кўкрак қафасининг ёпиқ ва тешиб кирувчи жароҳатланишлари, шунингдек буллёз эмфизема ёки поликистоз касалликларида ўпканинг спонтан перфорацияси сабаб бўлади. Одатда плеврал бўшлиқда клапан механизми пайдо бўлиши муносабати билан ҳавонинг прогрессив йиғилиши билан характерланадиган тензион (клапанли) пневмоторакс улар орасида энг хавфлиси ҳисобланади. Бу ҳолат ўпканинг сиқилишига, кўкс оралиғининг сурилишига олиб келади.

Клиник манзараси: нафас қисиши, нафас олишнинг қийинлашуви, тери қопламлари цианози, тахикардия, артериал қон босими (АҚБ) нинг тушиб кетишидан иборат бўлади. Зарарланган томонда перкуссия қилинганда қутича товуши эшитилади, аускультатив текширувда нафас олиш шовқини эшитилмайди. Рентгенографик текширувда: ўпка коллапси, кўкс оралиғининг соғлом томонга силжигани аниқланади.

Даволаш. Плеврал бўшлиқ пункция қилинади ва йиғилган ҳавони сўриб олиш учун актив аспирацияга уланади, кейин торакоскопия ўтказилади. Шундай қилиб, клапан пневмоторакс очиқ пневмотораксга ўтади (расм 1).





Расм 1. Бюлау бўйича плевра бўшлиғини дренажлаш.
Торакоскопияда аниқланган ўпканинг талайгина жароҳатларида жарроҳ-лик усули қўлланади ва бунда бажариладиган жарроҳлик амалиётининг ҳажми патологик жароён ҳажмига қараб белгиланади. Кичик жароҳатларда плеврал бўшлиқ орқа қўлтиқ чизиғи бўйича VII-VIII қовурғалар орасида ва ўрта ўмров чизиғи бўйича II қовурғалар орасида дренажланиб, сўнгра актив аспирация ўтказилади (расм 2).

Расм 2. Плевра бўшлиғини дренажлаш ва актив аспирацияга улаш.
Герметик ҳолат вужудга келтирилиб ўпка ёзилгандан сўнг 2-3 сутка ўтгач, дренаж 12-24 соатга қисиб қўйилади. Рентгенологик текширувда пневмоторакс қайталанмаётганига ишонч ҳосил қилингач, дренажлар олиб ташланади. Агар плеврал бўшлиқда 3-4 сутка мобайнида герметик ҳолат юзага келмаса, жарроҳлик усулида даволанади. Ҳозирги кунда эндоскопик жарроҳлик амалиётлари ривожланганлиги туфайли, видеоторакоскопик усулда жарроҳлик амалиёти бажрилиши мақсадга мувофиқ бўлади.

Травматик гемоторакс. Кўкрак қафасининг ўтмас ва тешиб кирган жароҳатлари оқибатида пайдо бўлади. Қон кетиш манбалари: қовурғалараро қон томирлари, жароҳатланган ўпка, йиртилган чандиқлар, йирик қон томирлар ва юрак жароҳатлари бўлиши мумкин.

Касалликнинг кечиши. Қон йўқотишнинг умумий белгилари билан бирга анемия ва гипоксия ҳолатига хос бўлган лаборатор кўрсаткичларнинг таҳлили. Гидроторакснинг рентген манзараси унинг турига қараб бўлади.

Гемоторакс плевра бўшлиғига йиғилган қон миқдорига қараб 3 хил турда бўлади: кичик гемоторакс, ўртача ва катта гемоторакс.

Кичик гемоторакс - плеврал бўшлиқда 500 мл гача қон йиғилиши. Бу ҳолат беморнинг ташқи кўринишига ва физикал текширув маълумотларида кам акс этади. Рентгенограммада ўзгаришлар деярли кўринмайди.

Ўртача гемоторакс - плеврал бўшлиқда 500 дан 1000 мл гача қоннинг йиғилиши. Рентгентасвирда кўкрак қафасининг қисман қоронғулашган қисми яхши кўриниб туради.Одатда беморнинг ранги оқариб кетган, анемия белгилари яққол кўринади, совуқ тер босган, артериал қон босими пасайган, пульс ва нафас олиши тезлашган бўлади.

Катта гемоторакс - плеврал бўшлиқда 1000 мл дан кўпроқ қон йиғилиши, рентгентасвирда ўпканинг шу тарафи (гемоторакс ҳисобига) тўлиқ қоронғилашган, кўкс оралиғи қарама-қарши томонга сурилган. Геморрагик шок белгилари ҳам яққол намоён бўлади.

Даволаш. Қон плеврал бўшлиқда 1000 мл дан кўпроқ бўлганда қон кетиш манбаини топиш ва қон кетишни тўхтатиш, яъни шошилинч торакотомия ўтказиш талаб этилади. Кичик гемотораксда - плевра бўшлиғи пункцияси ўтказилиб, йиғилган қон алоҳида тадбирлар билан аспирация қилиниб, аутогемотрансфузия (ўзига қайта қуйиш) амалга оширилади. Бу орада торакоскопия ўтказилиб, қон кетиш манбаини топиш, уни кўздан кечириб қон йўқотиш тезлигига баҳо бериш ва электрокоагуляция йўли билан уни тўхтатиш лозим бўлади. Йирик қон томирлар жароҳатланганда, ўпка тўқимасидаги катта жароҳатлар зудлик билан жарроҳлик усулида амалиёт ўтказилишини талаб қилади. Қолган ҳолларда, плеврал бўшлиқ орқа қўлтиқ чизиғи буйлаб VI қовурғалар орасидан дренажланади, ўпка тўқимаси жароҳатланганда эса, ўрта ўмров чизиғи бўйлаб II қовурғалар орасидан дренажланиб, узлуксиз актив аспирацияга уланади. Муолажа: йўқотилган қон ўрнини тўлдиришга қаратилган бўлиб, шокка қарши қўлланиладиган чора-тадбирларни ўз ичига олади. Агар дренажлар бўйича қон йўқотиш 1 соатмобайнида 200 мл дан ошса ёки 3 соат ичида соатига 300 мл дан ошадиган бўлса, торакотомия амалиёти бажарилиши шарт бўлади.

Кўкрак қафасининг санчилган ва ўқ теккан жароҳатланишлари. Бемор кўп қон йўқотиб оғир аҳволда келтирилганда, жароҳат юрак ёки йирик қон томирлар соҳасида жойлашганда шошилинч «типик» олдинги-ён томонлама торакотомия қилиниб, кўкрак қафаси аъзолари тафтиш (ревизия) қилинади ва қон кетиш манбаини топиб, уни тўхтатиш чоралари кўрилади. Агар бемор аҳволи барқарор бўлса, аввало рентгенологик текширув ўтказиш лозим бўлади. Плевра бўшлиғига тешиб кирган жароҳатларда (пневмоторакс, гемоторакс) - торакоскопия амалиёти қилинади. Торакоскопия ёрдамида кўкрак қафасининг кайси аъзоси жароҳатланлигини аниқлаш мумкин бўлади. Йирик қон томирлар, ўпка тўқимаси жароҳатланиб, йирик бронхлардан қон оқиши давом этаётганда жарроҳлик амалиёти ўтказишга тўғри келади.

Агар актив қон оқиши ва массив ҳаво кирганлигининг аломатлари бўлмаган тақдирда плевра бўшлиғи дренажланади. Ўпка тўқимасида жаро-ҳатланиш бўлмаганда орқа қўлтиқ чизиғи бўйича VI қовурғалар орасидан, жароҳат бўлганда эса ўрта ўмров чизиғи буйлаб II қовурғалар орасидан дренажланиши керак бўлади. Диафрагманинг яралангани аниқланганда лапаротомия ва қорин бўшлиғи аъзолари тафтиши ўтказилиши керак.


Ўпканинг ўткир йирингли касалликлари

Ўпканинг стафилококк деструкцияси - стафилококкларнинг патоген штаммлари таъсири остида ўпка тўқимасининг йирингли яллиғланишидир. Ўпка тўқимасининг йирингли яллиғланиши тез фурсатда интоксикациянинг ривожланишига олиб келади. Диагностика учун ўпкани рентгенологик текшируви ва балғамни бактериологик текшириш, ҳамда диагностик бронхоскопия ўтказиш муҳимдир. Рентгенологик усул ёрдамида ўпка тўқимасининг инфильтрацияси, яллиғланиш ўчоқлари, ўпкадаги кўп сонли юпқа деворли бўшлиқлар, плеврит, пневмоторакс аниқланади. Касаллик ўткир бошланади (юқори ҳарорат, эт жунжикиши ва б.), нафас қисиши, йирингли балғам ажралиши белгилари билан намоён бўлади.

Даволаш. Мақсадга мувофиқ антибакутериал муолажа (бактериологик экмалар натижасига кўра), антистафилококк зардобини, стафилококк бактериофагини қўллаш, детоксикацион муолажа, умумий қувватни оширув-чи воситалар, санацион муолажа қўлланилади.



Ўткир ўпка абсцесси - ўпка тўқимасининг чегараланган йирингли яллиғланиши ва бўшлиқлар ҳосил бўлишидир. Микроаспирация, бронхлар дренаж фаолиятининг бузилиши, организм ҳимоя кучларининг кескин пасайиб кетиши, шартли патоген микрофлоранинг фаоллашуви, ўпка тўқимасида қон таъминотининг бузилиши ва некрозга учраши сабабли юзага келади. Абсцесслар гематоген, бронхоген, лимфоген ва травматик табиатга эга бўлиши мумкин. Метапневмоник ва аспирацион абсцесслар клиник амалиётда бирмунча кўпроқ учрайди.

Абсцесслар учун бирор бир специфик микрофлора йўқ. Улар стрептококк, стафилококк, диплококк, протей, фузобактериялар ва микрофлоранинг бошқа турларидан келиб чиқиши мумкин. Сўнгги йилларда ўпкадаги йирингли жароёнлар ривожланишида ноклостридиал анаэроб бактериялар катта аҳамиятга эга. Абсцесслар жойлашувига кўра: периферик ва марказий, ёлғиз (якка ҳолда) ва кўп сонли, бир томонлама ва икки томонлама бўлади.

Клиник манзарасида иккита давр фарқ қилинади:

1. Абсцесснинг бронхга ёрилгунга қадар бўлган даври.

2. Абсцесснинг бронхга ёрилгандан кейинги даври.

Биринчи даврда: касаллик юқори ҳарорат, кўкракда оғриқ, йўтал, нафас сиқиши, кўп терлаш белгилари билан бошланади. Секин-аста ривож-ланаётган интоксикация белгилари намоён бўлади. Физикал усуллар билан текширишда: перкутор товушнинг қисқариши, ўпканинг зарарланган қисми устида нафас олиш шовқинининг сустлашиши ёки эшитилмаслигини қайд қилиш мумкин. Қон таҳлилида юқори лейкоцитоз, қон формуласини чапга силжиши кузатилади. Рентгенограммаларда зич, турли хил ўлчамлардаги соялар кўринади.

Иккинчи давр: йўталиш пайтида бирданига кўп миқдорда йирингли, бадбўй балғам ажралаши, баъзи ҳолларда балғам қон билан аралашган ҳолда ажралади. Бу даврда одатда беморнинг умумий аҳволи бирмунча яхши-ланади, интоксикация белгилари камаяди. Абсцесснинг ўлчамлари катта бўлганда унинг устида амфорик нафас шовқини ва турли калибрдаги нам хириллашлар эшитилади.

Рентгенологик тасвирда ёрилган абсцесс, горизонтал суюқлик сатҳи ва перифокал яллиғланиши бўлган юмалоқ бўшлиқ шаклида намоён бўлади. Бронхоскопияда чегараланган йирингли эндобронхит аниқланади.



Ўпка гангренаси - ўпка тўқимасининг бир қисми йирингли-ириган некрозга учрайши. Бу жароён ўпка абсцессидан фарқли ўлароқ, ўпка гангренасида соғлом тўқимадан чегараланган капсула билан ажралиб турмайди (чегарасиз бўлади). Гангреноз абсцесс ҳам фарқ қилинади, у ўпка тўқимасининг бир қисмини йирингли-чириган некрози бўлиб, унинг секвестрацияга ва ўпка тўқимасининг зарарланмаган қисмларидан чегараланиб туришга мойиллиги бўлади.

Клиник манзараси. Беморнинг аҳволи оғир, иситма гектик табиатга эга бўлади, бемор терлайди, нафаси сиқади, кўп миқдорда бадбуй ҳидли балғам ажралади, бемор қон тупуради. Рентгеноло­гик тасвирда катта, шакли йўқ диффуз қоронғилик аниқланади, унинг таркибида ўпка тўқимасининг ириб кетаётганини ифодалайдиган кўп сонли ёруғ соялар кўринади. Плевра бўшлиғида суюқлик аниқланади.

Ўткир йирингли касалликларни комплекс даволаш лозим бўлади. Ҳозирги вақтда асосий даволаш усули консерватив муолажа бўлиб, айни вақтда кичик инвазив жарроҳлик амалиётлари: трансторакал, эндобронхиал дренажлаш, узоқ муддатли регионар инфузия учун бронхиал артерияни катетерлаш амалга оширилади. Ўткир даврда оператив аралашув касаллик асоратлар билан кечгандагина (ўпкадан қон кетганда) ёки муолажа наф бермаганда, жароённинг тарқалишга мойил бўлганидагина қўлланилади. Ўпкадаги ўткир йирингли жароёнларда консерватив муолажанинг тамойиллари қуйидагилардан иборат бўлади:

1. Антибактериал муолажа бактериялар турини ва уларнинг антибио-тикларга таъсирчанлик даражаларини бактериоскопия ва экиш маълумотла-рини ҳисобга олган ҳолда тайинланади, сульфаниламидлар ҳам ишлатилади.

Антибактериал муолажанинг таъсирчанлигига эришиш учун зарарланиш ўчоғида даво препаратлари концентрациясини ошириб, уларни артерияларга юборилади. Бронхиал артерияга катетер ўрнатиб, муолажани ўша орқали амалга ошириш энг самарали тадбир ҳисобланади. Ўпканинг ўткир йирингли хасталикларида 60% гача ҳолларда касаллик қўзғатувчиси аэроблар билан бирга келган анаэроб ноклостридиал инфекция ҳисобланади.

Ноклостридиал анаэроб инфекциянинг белгилари деганда йирингли суюқликнинг бадбўй ҳиди, яллиғланиш ўчоқларидаги тўқималар некрози, одатдаги бактериологик текширувнинг натижалари манфий бўлганда ҳам, тушунилади. Анаэробларга қарши метронидазол (трихопол), тинидазол, клофаран, рифамбицин, доксициклинлар яхши таъсир қилади.

2. Трахеобронхиал йўллар - микроорганизмларни йўқотадиган, яллиғла-нишни камайтирадиган, балғамни суюқлаштирадиган ва уни кўчирадиган доривор аралашмалар юбориб санация қилинади. Шунингдек бронхиал шохни катетерлаш, микротрахеостомия, санацион бронхоскопия қилиш йўли билан патологик суюқлик тортиб олинади. Бунда санация учун қўлланиладиган аралашмалар таркибига 2% ли калий бикарбонат эритмаси (2 мл), микрофлорага сезувчанликни ҳисобга олган ҳолда антибиотиклар, антисептиклар (диоксидин, фурагин), балғамни суюлтирадиган моддалар (мукосольвин 10% - 1,0), протеолитик ферментлар (трипсин, химотрипсин 10-15 мг), бронхолитиклар (эуфиллин 0,5-1,0, 12%, новодрин 0,5%-0,5; эфедрин 5% -0,5), гормонал препаратлар (гидрокортизон 25-50 мг) киритиш мақсадга мувофиқ бўлади.

3. Ўпка абсцесслари ва плевра эмпиемасини санация қилиш - абсцесс бўшлиғини бронхоскопик ёки трансторакал йўл билан катетерлаш, торакоцентез орқали актив аспирация қилиш ва йирингли бўшлиқни ювишни ташкил қилишдан иборат. Трахеобронхиал шохни четлаб ўтиб йирингли суюқликни эвакуация килиш, нафас олиш аъзолари фаолиятини яхшилайди, интоксикацияни камайтиради, беморни тезда соғайиб кетишга ёрдам беради.

4. Детоксикацион муолажа. Сийдик ҳайдовчи препаратлар (лазикс, гипотиазид ва б.) орқали диурез стимуляцияси ёрдамида вена қон томирига ўтказиладиган инфузион (гемодез, тузли эритмалар ва б.) муолажани ўз ичига олади. Ҳозирги вақтда детоксикациянинг бирмунча таъсирчан, экстракорпорал усуллари - гемосорбция, лимфосорбция, плазмоферез ва қонни ультрабинафша нурлатишдан фойдаланиляпти.

5. Сув-электролит бузилишларни бартараф этиш.

6. Умумий қувватни оширувчи муолажа - гемотрансфузия, плазма, қоннинг оқсилли ўринбосарлари, глюкозанинг концентрланган эритмалари ни қуйиш, анаболик препаратлар, темир препаратларини ва витаминларни қўллашдан иборат.

7. Иммунитетни оширувчи муолажа. Стафилококк анатоксини қуйидаги схемага кўра юборилади: 3 кунлик танаффус билан 10 инъекция - 0,1, 0,2, 0,3 мл ва ҳ. к. Антистафилококк гипериммун зардоб 100-150 мл 3-5 марта. Антистафилококк гаммаглобулин (мушак орасига) 5 мл 8-10 марта кун ора. Т-активин. Декарис 50 мг кунора 3-5 кун ичида. Продигиозан инъекцияси 30 кунгача: 0,2, 0,5, 0,6, 0,7, 1,0 мг. Метилурацил 0,5 мг кунига 2 марта 10-15 кун мобайнида.

8. Қоннинг ивиш хусусиятларини ва микроциркуляцияни нормаллаш-тириш. оннинг реологик хусусиятларини яхшилайдиган препаратлар, антиаг-регантлар (реополиглюкин, аспирин, курантил, трентал) қўллаш. Ўпкадаги оғир деструктив жароёнларда ДВС синдромининг дастлабки кўринишлари борлигини ҳисобга олиб, антифермент-криоплазма билан комплекс муолажа тадбирини ўтказиш тавсия этилади (100 минг бирлик контрикал венага, 5 минг бирлик гепарин тери остига суткасига 4 марта, янги музлатилган зардоб).
Ўпканинг сурункали яллиғланиш касалликлари

Ўпканинг сурункали яллиғланиш касалликлари атамасига, ўпкадаги давомли носпецифик яллиғланиш жароёни натижасида ўпка паренхимаси, бронхиал ва қон томирлар системалари структурасида ўзига хос ўзгаришлар билан ўтадиган ва ўхшаш клиник манзара орқали намоён бўладиган патологик ҳолатларнинг катта бир гуруҳи бирлаштирилади.

Бундай касалликларнинг ўзига хос клиник белгилари: узоқ вақт йўталиб йирингли балғам ажратиш, аксарият қон тупуриб юриш ҳисобланади. Касаллик одатда авж оладиган табиатга эга бўлади, ремиссия ва авж олиш даврлари билан ўтади. Авж олиши аксарият йилнинг совуқ мавсумларида қайд этилади. Қўзиш даврида йирингли балғамнинг миқдорини ортиши, гипертермия қайд қилинади. Баҳорда авж олиб борадиган нафас етишмовчилиги, сурункали интоксикация белгилари аниқланади.

Ўпканинг сурункали яллиғланиш касалликлари диагностикасида 2 босқич фарқ килинади: биринчи босқич - синчиклаб сўраб-суриштиришни ўз ичига олган клиник текшириш, иккинчи босқич - рентгенологик, эндоскопик, функционал текшириш усулларини ўз ичига қамраб олган асбоб-ускуналар ёрдамида (инструментал) текшириш.

Ўпканинг сурункали яллиғланиш касалликлари аниқланганда инструментал текширувни кўкрак қафасини иккита проекцияда рентгенография қилиш ва махаллий анестезия остида қилинадиган бронхофиброскопиядан бошланади. Бунда қўлга киритиладиган маълумотлар жарроҳлик амалиёти ўтказиш керак бўлган ўпка касалликлари бор беморларни танлаб олишга ва айни вақтда жарроҳлик амалиётига муҳтож бўлмай, терапевтик стационарларда даволаниши керак бўлган беморларни аниқлашга имкон беради. Танлаб олинган беморлар гуруҳини ихтисослашган торакал бўлим шароитларида синчиклаб текшириш, томография, бронхо-графия, ангиопульмонография билан тензиометрия, радиоизотоп сканнер-лаш, спирография, реографияларни ўз ичига олади ва аниқ диагноз қўйишга, жарроҳлик амалиёти ўтказишнинг зарурлиги ҳақидаги масалани ҳал этишга ҳамда унинг ҳажмини аниқлашга имкон беради.

Яллиғланиш жароёнига ўпканинг кўпи билан 3 бўлаги қўшилган, бронхлар ва ўпка паренхимасида жиддий морфологик ўзгаришлари бор бўлган беморлар жарроҳлик усули билан даволанишлари керак.

Ўпкада локал зарарланиш бўлганда функционал текшириш вақтида аниқланган нафас етишмовчилиги, қўшилиб келган оғир патология борлиги, кекса ёшдалиги, жарроҳлик амалиёти ўтказишга монелик қиладиган ҳол ҳисобланади. Нафас етишмовчилиги белгилари унчалик ифодаланмаганда, қўшилиб келган яширин патологияда жарроҳлик амалиёти ўтказиш масаласи индивидуал ҳал қилинади.
Сурункали ўпка абсцесси

Ўпкада 2-3 ойдан кўпроқ вақт мавжуд бўлган носпецифик йирингли бўшлиқнинг бўлиши – ўпканинг сурункали абсцесси дейилади. Сурункали абсцесслар пайдо бўлишига ўпкасида ўткир йирингли жароёнлари бўлган беморларни касалхонага кеч ётқизиш, муолажа жароёнининг етарли бўлмагани, уни стационардан клиник жиҳатдан тўлиқ тузалмасдан ва рентгенологик текширувсиз чиқариш сабаб бўлади.

Клиник манзараси. Йирингли балғам ажраладиган йўтал, гипертермия, ўртача ифодаланган интоксикация симптомлари шулар жумласига киради. Рентгенологик текширувда ички контури аниқ, нозикроқ яллиғли гардишли ва одатда озроқ суюқлик сатҳи бўлган юмалоқ бўшлиқ кўринади. Бронхографияда бир ёки бир неча бронхлар билан ўзаро боғлиқ бўлган юмалоқ бўшлиқ аниқланади. Бронхоскопияда йирингли чегараланган эндобронхит аниқланади.

Даволаш. Радикал оператив даволаш - сегментэктомия, лобэктомия, пульмонэктомия. Консерватив муолажа тамойиллари ўткир жароёндаги даволаш каби, жарроҳлик амалиётига тайёргарлик сифатида ёки жарроҳлик амалиётига монелик қиладиган кўрсатмалар бўлганда (жароённинг икки томонламалиги, кексалик ёши, қўшилиб келган патология борлиги), мустақил даволаш воситаси сифатида фойдаланилади.


Бронхоэктатик касаллик

Бронх-ўпка системасининг сурункали яллиғланиш касаллиги бўлиб, бронхлар девори эластик ва мушак компонентларининг деструкцияси муносабати билан бронхларнинг кенгайиб кетиши (бронхоэктази) дан иборат бўлган касаллик ҳисобланади. Унинг ривожланиш механизмини бронх-ўпка системасидаги туғма бузилишлар, бошдан кечирилган яллиғланиш жароёнлари, ёт жисмларнинг таъсири оқибатлари ва шу кабилар билан боғлайдилар.

Бронхоэктазлар турига кўра цилиндрсимон, қопсимон ва аралаш турларга бўлинади. Ателектатик бронхоэктазлар алоҳида гуруҳга ажратилади. Бронхоэктазлар айниқса болалик, ўсмирлик ёшида ва навқирон ёшда бирмунча кўпроқ учрайди.

Кўпчилик беморлар узоқ вақт хаста бўлиб юрадиган кишилардир. Анамнез тўғри йиғилганда тўлқинсимон кечаётган кўп йиллик касалликни аниқлашга муваффақ бўлинади. Бунда қисқа муддатли авж олиш даврлари давомли ремиссия даврлари билан алмашиниб туради. Вақт ўтиши билан тез-тез авж олиши бўлиб туради, ремиссиялар эса қисқаради. Касалликнинг ўзига хос симптомлари: ўпка-бронх инфекциясининг тез-тез қўзиб туриши, йирингли бадбўй ҳидли (кўпинча эрталаб) балғам ажралиши, нафас сиқиши, қон туфлаш, ўртача юзага чиқадиган интоксикация белгилари ҳисобланади. Касалликнинг сўнгги босқичларида бемор бармоқлари одатда ноғора чўпларига ўхшаб кетади, тирноқ фалангалари эса соат ойналари кўринишига эга бўлади. Зарарланган ўпка қисми аускультация қилиб кўрилганда, майда пуфакчали жарангдор хириллашлар қайд қилинади.

Рентгенологик усулда тасвир олинганда, ўпканинг касалланган ерларида фиброз қисмлар структурасининг ари инига ўхшаш кўринишда эканлиги, ўпка илдизи сояси структурасининг бузилганлиги аниқланади. Бронхоскопияда диффуз ёки аниқ чегараланган бронхит ажралиб туради, бронхларнинг дистал кенгайиш симптоми кузатилади (Суль белгиси). Бронхография текшируви бу касалликда энг кўп маълумотлар беради - бронхларнинг кенгайганлиги аниқланади: улар цилиндрсимон, халтасимон, кистасимон ва аралаш турлари кўринади.

Локал зарарланишда жарроҳлик усулда даволанилади - сегментэктомия, лобэктомия, билобэктомия, пульмонэктомия қўлланилади (расм 3).

Расм 3. Пульмонэктомия операциясининг босқичлари.
Консерватив муолажа фақатгина жароён тарқоқ бўлганида, шунингдек жарроҳлик амалиётига тайёргарлик мақсадида ўтказилади.
Ўрта бўлак синдроми

Ўрта бўлакнинг сурункали яллиғланиши. Ўпканинг ателектази ҳисобига ўрта бўлак бронхи ўтказувчанлигининг бузилиши оқибатида ривожланади. Ўпканинг яллиғланиш касалликлари умумий сонидан 20-26% ни ташкил этади. Касаллик ўрта бўлак бронхининг тузилиш хусусиятларига, унинг катталашган лимфа тугунлари туфайли эзилишига боғлиқ, сурункали кечиш хусусиятига эга.

Клиник манзараси. Йирингли балғам ажралиб турадиган йўтал, қон туфлаш, нафас сиқиши, интоксикация аломатлари билан ифодаланади. Ўпкада ўрта бўлак проекцияси устида йирик-ўртача пуфакчали хириллашлар эшитилади. Рентгенологик жиҳатдан ўрта бўлак ателектази, бронхоскопик жиҳатдан ўрта бўлак бронхи ўтказувчанлигининг унинг торайиши ҳисобига бузилиши, чегараланган йирингли эндобронхит аниқланади. Бронхографияда ўтказувчанликнинг бузилиши, ўрта бўлак бронхининг «чўлтоғи» аниқланади.

Даволаш жарроҳлик усулида - лобэктомия амалиёти қилинади. Жарроҳлик амалиётига монелик қиладиган ҳоллар бўлганда (қўшилиб келадиган касалликлар, кекса ёш) консерватив муолажа олиб борилади.


Ўпканинг яллиғланиш касалликлари асоратлари

Ўпкадан қон кетиши - нафас йўлларидан қон ажралиб чиқиши, ўпкадаги турли касалликларнинг кўп учрайдиган ва хатарли асоратидир. Ўпканинг сурункали йирингли касалликлари орасида 10% дан 60% гача ҳолларни ташкил этади. Бунда кўп миқдорда қон кетиши фақат қон йўқотилиши жиҳатидан эмас, балки тезда юз берадиган асфиксия сабабли хавфли бўлади. Л. М. Недвецкая классификацияси бўйича ўпкадан қон кетиши 3 даражага бўлинади:

I даражаси - 300 мл гача қон туфлаш;

II даражаси - 700 мл гача;

III даражаси - 700 мл дан кўп қон йўқотиш.

Ўпкадан қон кетишида жарроҳлик аралашув керак бўлади, консерватив даволаш наф бермаётган кўп қон кетишида шошилинч жарроҳлик амалиёти ўтказилади. Ошиғич ҳолларда қон кетиш манбаини аниқлай олмасдан бемор ахволи оғир пайтида, кўпинча мажбуран жарроҳлик амалиёти қилишга тўғри келади. Шунинг учун бундай ҳолларда жарроҳлик амалиёти натижалари режали жарроҳлик амалиётларига қараганда бирмунча ёмон бўлади. Шу муносабат билан ўпкадан қон кетишини диагностика қилиш ва даволашга ёндошишда қуйидагича тактика тавсия қилинади. Ҳамма беморларни турли жарроҳлик амалиётларни бажаришга кўрсатмаларига кўра қуйидаги 2 гуруҳга бўлиш мумкин:

1 - гуруҳ - ўпкасидан қон кетиши I-II даражали беморлар, уларда даво-лаш-диагностик тадбирлар интенсив даволаш фонида шошилинч бронхоскопиядан бошланиши керак. Шошилинч бронхоскопия асфиксиянинг олдини олиш, трахеобронхиал шохни қунт билан санация қилиш, қон кетишини тўхтатиш учун бронхни вақтинча обтурация қилишни ўз ичига олган қатор чора-тадбирларни ўз ичига олади. Бемор аҳволи барқарор бўлгандан кейин яқин 6-12 соатда бронхиал артериографияни ўз ичига олган рентгенологик текширув ўтказилади, диагноз аниқланади ва зарур бўлганда зарарланган томонда бронхиал артерия эмболизацияси бажарилади. Бундай тактика кўпчилик беморларда қон кетишини вақтинча тўхтатиш, қон кетиши туфайли юз берган гомеостаз бузилишларни йўқотиш учун вақтни қўлдан бой бермаслик, беморни қунт билан текшириш, диагнозни аниқлаш ва эҳтиётлаб жарроҳлик амалиётини ўтказишга имкон беради.

2- гуруҳ - ўпкасидан қон кетиши III даражали беморлар. Бунда беморлар касалхонага келтирилганда консерватив тадбирлар комплексидан ташқари уларда рентгенологик текшириш билан бирга (рентгеноскопия, кўкрак қафасини 2 проекцияда рентгенография қилиш) фибробронхоскопия қилиш зарур. Фибробронхоскопия қаттиқ бронхоскопияга ўтиш шароитларида ўтказилиши лозим, чунки бундай беморларда текширув жароёнида кўп қон кетиш эҳтимолини истисно қилиб бўлмайди. Олинган бронхоскопик рентгенологик маълумотлар кўпчилик беморларда қон кетиш манбаини аниқлаш, диагноз қўйиш, кейинги текширув ва даволаш режасини тузишга имкон беради. Жарроҳлик амалиёти ўтказишга монелик қиладиган ҳоллари бўлган беморларда қон оқишининг такроран рўй беришига қарши зарарланган томонда бронхиал артерияни эмболизация қилиш керак.



Пиопневмоторакс

Абсцесс плевра бўшлиғига ёрилганда ёки инфекция плеврага субплеврал жойлашган яллиғланган ўчоқдан йиринг тарқалганда пайдо бўлади. Кўпинча бронх-плеврал оқма яралар пайдо бўлиши билан ўтади, бу ўпканинг қисман ёки тўлиқ коллапсига ва плеврал бўшлиқнинг доимо инфекцияланиб туришига олиб келади. Аҳволнинг оғирлиги интоксикация, нафас етишмовчилигининг кескин ошиб бориши каби ҳолатларга боғлиқ бўлади. Рентгенологик текширувда плевра бўшлиғида, аксарият ҳолларда сатҳи ва газ пуфаклари бўлган суюқлик борлиги аниқланади.

Беморларда плевра бўшлиғини пункция қилиб йирингни аспирация қилиш, сўнгра дренажлаш лозим бўлади. Плевра бўшлиғини актив аспирация ва флорага сезувчанликни ҳисобга олган ҳолда ферментлар (трипсин, химотрипсин) ва антибиотиклар қўшилган антисептик эритмалар (фурацилин, фурагин) билан лаваж қилинади. Пункцияда плевра бўшлиғида герметик ҳолатнинг йўқлиги, йўтал пайдо бўлиши, плевра бўшлиғига дори моддалари киритилаётганда таъм ва ҳид сезгиси билан юзага чиқадиган бронхиал оқма ярада герметиклик яратишга ва ўпканинг ёзилишига имкон берадиган келтирувчи бронхни вақтинчалик бронхоскопик окклюзиялаш тавсия этилади.

Жароён сурункали турга ўтганда, халтача ҳосил қилган плевра эмпиемаси шаклланганда (бунга аксарият бронхо-плеврал оқма яра борлиги имкон беради), жарроҳлик йўли билан даволаш - плевроэктомия билан ўпка декортикацияси ўтказилади. Ўпкада патологик ўзгаришлар бўлганда қўшма жарроҳлик амалиётлари - плевроэктомия билан лобэктомия, плевропульмонэктомия қилиш керак бўлади.


Плевра эмпиемаси

Плевра эмпиемаси (йирингли плеврит) - висцерал ва париетал плевранинг чегараланган ёки диффуз яллиғланиши ҳолда кечиб, плеврал бўшлиқда йиринг йиғилиши ва йирингли интоксикация замирида, аксарият нафас етишмовчилиги белгилари билан ўтади. Кўпчилик ҳолларда плевра эмпиемаси ўпкадаги яллиғланиш ва яллиғли деструктив жароёнлар, шунингдек кўкрак аъзоларидаги жароҳатлар ва оператив аралашувларнинг асорати бўлиб ҳисобланади.

Плевра эмпиемасининг кўзғатувчилари турли хил микроорганизмлар бўлиши мумкин. Этиологиясига кўра специфик, носпецифик ва аралаш эмпиема фарқ қилинади. Клиник кечиши характери бўйича ўткир ва сурункали бўлади. Жароённинг тарқалганлигига кўра тарқалган ва чегараланган бўлади. Туташиш характери бўйича бронхиал оқма ярасиз, бронхиал оқма ярали, плеврал оқма ярали бўлиши мумкин. Плевра эмпиемаси ҳамиша ўткир жароён сифатида, плеврада дағал ва барқарор морфологик ўзгаришлар пайдо бўлганда бошланади, бунда қолдиқ бўшлиқ шаклланади, у узоқ кечади, вақти-вақти билан қўзиб туради. Плевра эмпиемаси сурункали касаллик саналади.

Клиник манзараси. Плевранинг ўткир эмпиемаси учун умумий интоксикация белгилари, гипертермия, эт жунжикиши, кўкракда оғриқ, бронхиал оқма яра бўлганда нафас қисиши, йирингли балғам ажраладиган йўталлар хос бўлади. Бемор кўздан кечирилганда тери қатламларининг рангпарлиги, баъзан цианоз қайд қилинади. Кўкрак қафаси текширилганда зарарланган томоннинг нафас олишда орқада қолиши қайд этилади. Плевра бўшлиғидаги экссудат йиғилган жой проекцияси устида товуш титрашининг сустлашгани ёки умуман йўқлиги, перкутор текширувда тўмтоқлашгани, аускультатив текширувда нафас олиш шовқинининг заифлашгани ёки бўлмаслиги аниқланади. Қонда лейкоцитоз, қон формуласининг чапга силжигани, ЭЧТ ошганлиги қайд қилинади.

Диагностикада рентгенологик усуллар ҳал қилувчи роль ўйнайди. Аниқ диагностика учун рентгенография камида 2 та проекцияда бажарилиши лозим. Тарқалган эмпиемада плевра бўшлиғида экссудат борлиги юқори чегараси ёйсимон (қийшиқ) қоронғулик кўринишида аниқланади.

Расм 4. Плевра эмпиемаси. Рентгенография.

Расм 5. Плевра эмпиемаси ва газ пуфакчалари аниқланади. КТ.


Чегараланган эмпиемаларда аниқ контурли ҳар хил шаклдаги гомоген соя аниқланади. Плевра бўшлиғида бронхиал оқма яра бўлганда суюқлик сатҳи бўлган ҳаво аниқланади.

Плевра бўшлиғини пункция қилиш натижаларига асосланиб аниқланади.

Тарқалган эмпиемада пункция орқа-қўлтиқ чизиғи буйлаб VI-VII қовурғалар орасида ўтказилади. Чегараланган турида - энг тўмтоқланган нуқтасида ва рентгенологик аниқланадиган қоронғу жойида олиб борилади. Плевра эмпиемаси диагнози пункцион усул билан тасдиқлангандан, яъни йиринг олинганда плевра бўшлиғи дренажланади. Дренажлаш плевра бўшлиғидан йирингли суюқликни доимий чиқариш ёки уни доимо антисептиклар билан ювиш, антибиотиклар юбориш, вакуум мосламалар ёрдамида сийраклантиришга имкон беради. Дренажлаш учун кўпинча Бюлау троакари ёрдамида торакоцентез қилишдан фойдаланилади. Маҳаллий даволаш билан бирга тамойили жиҳатидан ўпканинг ўткир яллиғланиш касалликларидаги даволашга ўхшаш интенсив муолажа амалга оширилади.

Плевранинг ўткир эмпиемаси аста-секин сурункали турга ўтади. Бундай ўтишнинг асосий белгилари тана ҳароратининг нормал ёки субфебрил ҳароратгача пасайиши, кайфиятнинг яхшиланиши, йирингли ажралманинг камайиши ва қолдиқ плеврал бўшлиқ ҳажмининг барқарорлашуви ҳисобланади. Бироқ бу аҳвол сохта яхшиланишдир, чунки йирингли жароён давом этади ва авж олиб боради, организмнинг инфекцияга чидами камаяди ва арзимаган ноқулай шароитларда (совқотиш, чарчаш, қўшилиб келган касалликлар) у қўзийди.

Плевранинг сурункали эмпиемасини диагностика қилиш қийин эмас. Рентгенологик текширув усуллари ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Бўшлиқнинг жойлашувини ва ўлчамларини аниқлаш учун томография, фистулография қилиниши керак бўлади. Бронхография бронхиал шох ҳолатини аниқлаш, бронхиал оқма яралар табиати ва жойлашган жойини аниқлаш имкониятини беради. Сурункали эмпиемани даволашда одатда жарроҳлик усули қўлланилади. Ҳозирги вақтда бронхиал оқма яра ўпка тўқимаси резекцияси билан учраганда плеврэктомия билан ўпка декортикацияси энг маъқул усул ҳисобланади.
Ўпка кисталари

Ўпканинг кисталар билан зарарланишлари келиб чиқиши ва морфологик тузилишига кўра турли хил касалликлар гуруҳини ташкил қилади. Қисман ёки тўлиқ суюқлик ёки ҳаво билан тўлган юпқа деворли бўшлиқ шаклланиши улар учун умумий белги ҳисобланади.

Келиб чиқишига кўра кисталар туғма (ҳақиқий) ва орттирилган (сохта) бўлиши мумкин.

Ҳақиқий ўпка кисталари эмбрионал ва постнатал даврда ўпканинг шаклланиш жароёнлари бузилиши натижасида вужудга келади.

Сохта кисталар кўпчилик ҳолларда асосий касалликнинг яхши кечиши ва тузалиши (абсцесс, эхинококк, сил кавернаси, ўпка ичи гематомаси) натижаси вужудга келади.

Ўпкада ўчоқли эмфизема заминида шаклланадиган ҳаволи бўшлиқ-ларни ҳақиқий ва сохта кисталардан фарқ қилиш лозим бўлади.

Ўпка кисталарида клиник манзара уларда яллиғланиш жароёни пайдо бўлгандагина юзага чиқади. Бунда ҳарорат кўтарилиши, балғам кўчадиган йўтал қайд қилинади. Диагноз рентгенологик текширув асосида қўйилади. Рентгенологик иккита синдромлар гуруҳи - шарсимон ва юмалоқ тузилмалар ва юпқа деворли бўшлиқлар аниқланади.


Расм 6. Иккала ўпка поликистози. Расм 7. Чап ўпка поликистози.
Киста йиринглаганда рентгенологик манзара кўп жиҳатдан ўткир ёки сурункали ўпка абсцессларидаги клиник манзарани эслатади. Бронхографияда киста бўшлиғи контраст билан тўлдирилади, айни вақтда ўраб турган бронхиал шох ҳам ўзгармай қолади. Асоратланган кисталарни даволашда жарроҳлик усули қўлланилади, у кистани олиб ташлашдан ёки ўпка тўқимаси бир қисмини резекция қилишдан иборат.

Радикал жарроҳлик амалиётга монеликлар бўлганда ўпканинг йирингли касалликларига даво қилишнинг умумий принциплари бўйича консерватив даволаш ўтказилади.


Ўпканинг паразитар касалликлари

Ўпка эхинококки - мамлакатимизда энг кўп тарқалган паразитар ўпка касаллигидир. Юртимиз шу касалликнинг эндемик ўчоқларидан бири саналади. Гидатидоз ва альвеоляр эхинококкоз фарқ қилинади. Ўпка аксарият гидатидоз жароёнга учрайди.

Гидатидоз эхинококкоз - қўзғатувчи - тасмасимон гижжа Echinococcus granulosis бўлиб, ҳайвонлар, акса­рият итлар, бўрилар ичагида паразитлик қилади. Қўйлар, йирик қорамол оралиқ хўжайини ҳисобланади. Асосан алиментар йўл билан юқади. Ўпкада паразит личинкалари диаметри 14-20 см га етадиган кисталар шаклига эга бўлади. Кисталарнинг юпқа хитин пардаси бўлиб, унинг атрофида зич фиброз парда ривожланади. Улар орасида ёриқсимон бўшлиқ бўлади. Унча катта бўлмаган кисталарда клиник белгилар бўлмаслиги мумкин. Киста ўсиб атрофидаги аъзоларни босиб қўйганда клиник белгилар пайдо бўлиши эҳтимол.

Эхинококк кистаси бронхга ёрилганда қаттиқ йўтал тутиб, ўзида хитин парда узиқ-юлуқлари ва кичик палак отувчи кисталарини тутган озроқ миқдордаги суюқлик ажралиб чиқади. Кўпчилик ҳолларда беморларнинг аҳволи ёмонлашади, ҳарорати кўтарилади. Киста плевра бўшлиғига ёрилганда кескин беҳоллик, иссиқ суюқлик қуйилгандек бўлиши, ҳушни йўқотиш, артериал қон босимининг тушиб кетиши, совуқ тер пайдо бўлади. Шошилинч жарроҳлик амалиёти ўтказилмаса, йирингли плеврит ривожланади. Эхинококк кистаси йиринглаб кетганда тана ҳарорати 38-39°С гача кўтарилиб, кўп вақтгача баландлигича қолади. Йиринглаган киста ёрилганда йўтал билан ўзида хитин пардаси қолдиқлари, сколекслар сақлаган йирингли суюқлик ажралади.

Диагноз рентгенологик текширув орқали аниқланади - ўпкада гомоген, контурлари аниқ шарсимон тузилмалар борлиги шундан далолат беради. Қўшни бронх ётоқ ярасида эхинококкнинг хитин ва фиброз пардаси орасига, перикистоз ёриққа ҳаво тушганда рентгенограммаларда чўзинчоқ ўроқ шаклидаги ва киста четида жойлашган ёруғ йўл-йўл газ пайдо бўлиши қайд ади. Бронхографияда бу бўшлиқ контраст модда билан тўлади (субкапсуляр контрастланиш феномени).


Расм 8. Ўнг ўпка пастки бўлаги эхинококки (тўғри проекция).

Расм 9. Ўнг ўпка пастки бўлаги эхинококки (ёнлама проекция).




Расм 10. Ўнг ўпка пастки бўлаги эхинококки (КТ).

Расм 11. Ўнг ўпка пастки бўлаги бронхга ёрилган эхинококки (КТ).




Эхинококк бронхга ёрилганда ва йиринглаганда рентгенологик манзара ўпка абсцессидаги манзарага ўхшаш, яъни суюқлик сатҳи контурлари аниқ бўшлиқ куринади. Лаборатория маълумотлари: аксарият эозинофилия, йирингланишда СОЭ ошиши, лейкоцитоз қайд қилинади.

Диагноз қўйишга иммунологик реакциялар (Кацони, комплементни боғлаш, латекс-агглютинация) ёрдам беради. Эхинококкоз жарроҳлик усулида даволанади: Вишневский, Бобров, Вахидов усулидаги эхинококкэк-томия, ўпканинг паразитар кистаси бўлган қисмини кесиш. Хозирги кунда эндоскопик жарроҳлик амалиётлари ривожланган туфайли, видеоторако-скопик усулда эхинококкэктомия жарроҳлик амалиёти бажрилиши мумкин.

Икки томонлама жароёнда жарроҳлик амалиёти босқичма-босқич қилинади. Ўпкасида эхинококкози бўлган беморларнинг қарийб 50 фоизида айни вақтда жигар ҳам зарарланишини эслатиб ўтиш лозим, даво тактикаси қўллашда буни назарда тутиш лозим.

Альвеоляр эхинококкоз - қўзғатувчиси - Echinococcus multilocularis ёввойи ҳайвонлар - бўри, тулки, қутб тулкиси ичагида паразитлик қилади. Оралиқ хўжайини - олмахон, сув қундузи, нутрия. Ҳайвон терисини ишлаш вақтида, юқумли манбалар сувидан ичилганда юқади. Аввал жигарни зарарлантиради, ундан ўпкага ўсиб кириши мумкин. Хавфли ўсма каби инфильтратив йўл билан тарқалади. Ўпкада кам учрайдиган паразитар касалликлардан парагонимоз, цистицеркоз, токсоплазмоз, аскаридоз, амёбиаз, бильгарциоз (шистосомоз) ни эслатиб ўтиш мумкин.
Бронхлар ва ўпканинг хавфсиз ўсмалари

Ўпканинг хавфсиз ўсмалари гистологик тузилишига кўра турли-туман. Улар ўпкадаги ҳар қандай - эпителиал (папиллома, аденома), бириктирувчи, мушак тўқима (фиброма, миома, невринома) дан, шунингдек ўпкага хос бўлмаган, эмбриогенез бузилиши натижаси бўлмиш абберант тўқималар (тератома, гемартрохондрома) дан ўсиб чиқиши мумкин.

Бронх ичидаги ўсмалар (аксарият аденомалар) бронх бўшлиғида ўсиб қалинлашиб, унинг бўшлиғини торайтиради, сўнгра батамом бекитиб қўяди. Кўп учрайдиган дастлабки белгилари узоқ вақтгача йўталиб юриш, аста-секин кучайиб борадиган нафас сиқиши, қон туфлаш ҳисобланади. Ўпка қисмидаги гиповентиляция сабабли унда кўпинча зотилжам ривожланади. Йирингли жароён авж олиши йирингли балғам пайдо бўлишига олиб келади.

Рентгенологик манзара гиповентиляция участкалари ёки ателектазларни аниқлашда юзага чиқади. Томограммаларда бронх бўшлиғида ўсма сояси кўриниб туради. Бронхографияда бронх чўлтоғи аниқланади. Бронхоскопия диагностика жиҳатдан энг кўп маълумот беради, бунда юзаси силлиқ ўсма топилади. Тажриба бронх ичида аденомаси бор кўпчилик беморларда узоқ вақтгача тўғри диагноз қўйиш қийинлигини кўрсатмоқда. Ёш болаларда симптомлар триадаси (йўтал, аста-секин ошиб борадиган нафас сиқиши, қон туфлаш) бўлганда врач бронх ичида ўсма бормикан, деб тахмин қилиши ва тегишли текширув ўтказиши лозим.

Даволаш - жарроҳлик усулида. Ўсмали бронх резекция қилинади. Ўпканинг ателектаз бўлган қисмида ўзгаришлар бўлганда уни резекция қилинади.

Бронхдан ташқаридаги ўсмалар одатда кўп вақтгача сезилмай юради, кўпинча уларни тасодифан ёки профилактик рентгенологик текширувда бехосдан аниқланади. Ўсма катталашган сайин жароёнга бронхлар, висцерал плевра қўшилгандан кейин кўкракда оғриқ, йўтал, қон туфлаш сингари клиник белгилар пайдо бўлади.

Рентгенологик жиҳатдан бронхдан ташқаридаги хавфсиз ўсмаларнинг семиотикаси қатор умумий ўхшаш томонларга эга. Одатда булар якка-якка шарсимон, контурлари аниқ гомоген тузилмалардир.



Даволаш - жарроҳлик усулида. Жарроҳлик амалиёти ўсмани ўпканинг жуда кичик қисми билан олиб ташлашдан иборат. Баъзан ўпка тўқимасини резекция қилмасдан фақат ўсмани олиб ташлашга имконияти бўлади.


Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет