Орында ан: ғ «6М060800 Экология»



Pdf көрінісі
Дата25.10.2018
өлшемі121.76 Kb.
#93894

Естi  механизмдерi мен 

ң

негiзгi процестерi



Орында ан: 

ғ

«6М060800 - Экология» 

маманды ыны  1 курс магистранттары 

ғ

ң



Оразбаева Т.Р.,

Т лепова С.Т.,

ө

Хабиева А.М.



  Тексерген: Болтаева   .М. 

Ә


Ес т рлері  ш негізгі белгіге байланысты 

ү

ү



б лінеді:

ө

1.



 П

си

хи



ка

лы

 б



ел

се

нд



іл

ік

ке



 

ар

ай



:

қ

қ



1)  оз алыс есі 

қ ғ


- е бек 

ң

рекетіне байланысты 



ә

имыл- оз алыстарды 

қ

қ ғ


есте  алдырып, оны 

қ

айта жа



ырту есі;

қ

ңғ



2) сезімдік ес 

- б л 


ұ

адамны  басынан 

ң

ткізген сезімдерін 



ө

есте  алдыру;

қ

3) бейнелі ес 



- заттар 

мен 


былыстарды  

құ

ң



асиеттеріні  на ты 

қ

ң



қ

бейнесін есте 

алдырып ж не  айта 

қ

ә



қ

жа

ырту;



ңғ

4) с з логикалы  ес 

ө

қ



б л адамны  

ұ

ң



ойыны т рлі 

ң ү


формаларын есте 

алдыруды айтамыз.

қ

2.

 М



а

са

т



а 

ар

ай



:

қ

қ



қ

1) ыры ты ес 

қ

– 

т рлі м ліметтерді 



ү

ә

есте са тау а 



қ

ғ

саналы ма сатты  



қ

ң

ойылуы;



қ

2) ыры сыз ес 

қ

– 

адамны  ма сат 



ң

қ

оймай 



қ

материалды есте 

са тауы.

қ

3.



 М

ат

ер



иа

лд

ы



 е

ст

е 



са

та

у 



за

ты

ы



на

 

ар



ай

:

қ



ұ

қ

ғ



қ

1)  ыс а мерзімді 

қ қ

есте  алдыру



қ

;

2) 



за  мерзімді 

ұ қ


есте  алдыру 

қ

( за  



ұ қ

мерзімді ес);

3

) оперативті ес 



зімізге керекті 

ө

материалдарды дер 



кезінде еске т сіру, 

ү

есте са тау ж не 



қ

ә

айта жа



ыртуды 

қ

ңғ



айтамыз.

ЕСТI  НЕГIЗГI ПРОЦЕСТЕРI:

Ң

есте 



қалдыр

у

есте 



сақтау

қайта 


жаңғы

рту


ұмыту

Есте  алдыру дегенiмiз - жа адан  абылдан ан 

қ

ң



қ

ғ

бейнелер мен м лiметтердi ж не оларды  м нiн 



ә

ә

ң ә



есте б ры

ы са тал андармен байланыстырып 

ұ

ңғ

қ



ғ

отыруды айтамыз. Жа а бiлiмдердi алуда ж не 

ң

ә

iс- рекеттердi  жа а т рлерiне ие болуда ол 



ә

ң

ң ү



орын алады. Бiра  есте  алдыруда  р н рсе 

қ

қ



ә

ә

са тала бермейдi. 



қ

Бiр экспериментте адамдар а карточкалар берiлдi. Ол жерде суреттер мен сандар 

ғ

бол ан. Бiрiншi зерттелiнушiлерге сол суреттердегі заттарды танысын деп тапсырма 



ғ

бердi, ал екiншiлерге сандар а  арап карточкаларды реттерiмен  ойсын деген.  

ғ қ

қ

Тапсырма бiткеннен кейiн, карточкада ын  есi iзге т сiрi iзшi дегенде, бiрiншiлер тек 



ғ

ң

ү



ң

суреттердi, екiншiлер сандарды  ана т сiрiптi. Осы ан орай, еске  алдыру  рекеттердi  

ғ

ү

ғ



қ

ә

ң



ма саттарымен, мотивтерiмен ж не т сiлдермен ай ындалып отырады. Б л есте 

қ

ә



ә

қ

ұ



алдыруды  та дамалы ын к рсетедi.  йткенi адам бастан кешiрген ж не болмыстан 

қ

ң ң



ғ

ө

Ө



ә

мiр мен тiршiлiкке  ажеттi  серлердi, бiлiмдердi ж не м лiметтердi жадына 

ө

қ

ә



ә

ә

алдырады.



қ

Арнайы есте са тау  шiн мынадай шарттар  ажет:

қ

ү



қ

.



Арнайы мақсат қою, оны меңгеруге ұмтылу;

.



Есте қалдырудың қоғамдық, эксперименталдық мәнiнiң адам қажетiне байланысты 

болуы;


.

Есте қалдыруды жоспарлап, iшiндегi ой түiндiлердiң мәнiн ашу, бiрiн бiрiмен 



байланыстыру;

.



Мән-мағыналарды түсiну үшiн ойлау құбылысы мен ұштастыру;

.



Қабылдаған нәрселердi өз сөзiмен құрастыру және өз ұғымдарыменен байланыстыру;

.



Сапалы түрде қайталау. Мысалы, керектi мәлiметтi жаттағаннан кейiн, сақтау үшiн 40 

минуттан кейiн тағы қайталау керек. Өйiткенi бiр сағаттан кейiн есте оқылған 

мәлiметтiң 50% ғана қалады екен. Содан, бiрiншi күнi 2-3 рет, екiншi күнi 1-2 рет, 3-7 

күннен кейiн  бiр рет қайталаса, бiрiншi күнi 100 рет қайталағаннан да артық болады 

екен. 



Мұндай талаптарды орындау адамның есте сақтауын дамытып отыруына ықпалын 



көрсетедi.

     Психологияда естi дамыту а арнал ан жаттау 

ғ

ғ

т сiлдерiн – 



ә

мнемоника

 немесе 

мнемотехникалар

 деп 

атайды. Соларды  кейбiреулерi та ырыпты  со ында 



ң

қ

ң



ң

берiледi. 

      Есте са тауды  ерекшелiктерi болады.            



қ

ң

 



   Психологтарды  зерттеулерi бойынша м лiметтi  

ң

ә



ң

басында ы мен ая ында ысы есте жа сы са талады 

ғ

ғ

ғ



қ

қ

екен. Сол  шiн ма ызды ж не керектi н рселердi 



ү

ң

ә



ә

жа сы есте  алдыру  шiн, мысалы, баяндаманы   

қ

қ

ү



ң

басына немесе со ына  ою керек. 

ң

қ


за  мерзiмдi есте са тал ан м лiметтердi  айта 

Ұ қ


қ

ғ

ә



қ

сана а келтiрудi  айта жа

ырту дейдi. Ол ерiктi ж не 

ғ

қ



ңғ

ә

ерiксiз бола алады. 



Ерiксiз  айта жа

ырту 


қ

ңғ

дегенiмiз – ма сатсыз 



қ

зiмен  зi есiне т с дi 

ө

ө

ү ұ



айтады. 

Арнайы   айта жа

ыртуда 

қ

ңғ



белгiлi ма сат болады ж не 

қ

ә



ерiк-к ш ж мсалынып, 

ү

ұ



арнайы  дiс-т сiлдер 

ә

ә



олданады. 

қ


Белгілі ма сат  оймай-а , арнайы есте  алдырмай-а  есте са тау мен жа

ырту, 

қ

қ



қ

қ

қ



қ

ңғ

еске т сіру 



ү

еріксіз ес деп аталады. 

Егер ма сат  оятын болса , онда б л 



қ

қ

қ



ұ ерікті ес болады. 

ажетті материалдар мен н рселерді есте са тау  шін адам тиісті  діс-т сілдер 



Қ

ә

қ



ү

ә

ә



олданып, оны  алай да жадында  алдыруды ма сат етеді. Б л сол  сер еткен 

қ

қ



қ

қ

ұ



ә

н рселер ізіні  есте берік  алуы деп аталады. М ндай жа дайда осыдан біршама 

ә

ң

қ



ұ

ғ

уа ыт б рын  абылда ан н рселерді  бейнесі адамны  к з алдына елестеп, 



қ

ұ

қ



ғ

ә

ң



ң ө

ла ына дауысы естіледі. Есті  б л т рі 

құ ғ

ң ұ


ү

ыс а мерзімді ес 

қ қ

деп аталады. 

Психология  ылымында  ыс а мерзімді ес “ш ыл” ес (т рлі амал-т сілдер есі) 



ғ

қ қ


ұғ

ү

ә



деп аталады. Ал т пкілікті ес  абылда ан н рселерді, 

былыстарды оларды  

ү

қ

ғ



ә

құ

ң



белгі- асиеттерін  за  уа ыт бойы есте  алдырады. Т пкілікті есте  алдыруды  

қ

ұ қ



қ

қ

ү



қ

ң

та ы бір ерекшелігі —  сер еткен н рселерді   за  мерзімге созылуына ж не 



ғ

ә

ә



ң ұ қ

ә

адамны  арнайы ма сатына да  атысты болуы. 



ң

қ

қ



Ес т рлері бір-бірімен  зара байланысты. Мысалы, с здік-ма ыналы  ес ма ыналы 

ү

ө

ө



ғ

қ

ғ



болумен бірге еріксіз не ерікті де болады. Сондай-а , ол  ыс а мерзімді не 

қ

қ қ



т пкілікті болуы да м мкін. 

ү

ү



айта жа


ырту – б рын  абылда ан заттармен 

былыстарды 

Қ

ңғ

ұ



қ

ғ

құ



зімізге керек бол ан кезде есімізге т сіруді айтамыз. М нда ы 

ө

ғ



ү

ұ

ғ



негізгі процесс – елес. Елес – б л б рын ы  абылдауларды 

ұ

ұ



ғ қ

айта 


деу.  айта жа

ыртуды  бір к рінісі – тану. Тану – 

қ

өң

Қ



ңғ

ң

ө



б рын  абылда ан н рсеге, 

былыс а  айта кездескенде  ана 

ұ

қ

ғ



ә

құ

қ қ



ғ

болатын процесс. Тану 2-ге б лінеді: 1) Толы . 2) Толы сыз.

ө

қ

қ



айта жа


ыртуды  бірт рі – еске т сіру. Еске т сіру – белгілі 

Қ

ңғ



ң

ү

ү



ү

иынды тарды же умен байланысты ерік к шін ж мсауды 

қ

қ

ң



ү

ұ

талап ететін санасы  айта жа



ыртуды айтады.  айта 

қ

ңғ



Қ

жа

ырту 2-ге б лінеді: 1) Ыры ты. 2) Ыры сыз.



ңғ

ө

қ



қ

мыту. Кезiнде еспен айналыс ан психолог А.Р.Лурия  зiнi  '' лкен естi  кiшкентай кiтабы'' 

Ұ

қ

ө



ң Ү

ң

деген ж мысында феноменальдi естi  иесi С.В.Шерешевский туралы 



гiмелейдi. Сонда ол кiсi  

ұ

ң



әң

50-100 саннан т ратын  атарларды ж не с здердi еске са тай алатын екен.  алаларда сол 

ұ

қ

ә



ө

қ

Қ



абілетiн елге к рсетiп сахна а шы атын. Бiра  оны  кемшiлiгi, еске са та анды  мыта 

қ

ө



ғ

ғ

қ



ң

қ ғ


ұ

алмайды екен. Б л  рекетке ол  дейi  йрен ге м жб р болды. Сонымен, еске са тал андарды  

ұ ә

ә

ү



ү

ә

ү



қ

ғ

ң



кей бiреулерi жа сы са талады, кейбiреулерi о ай  мытылады. 

қ

қ



ң

ұ



мыту дегенiмiз -  абылда анды, еске  алдыр андарды  ажет бол анда еске т сiре алмау, 

Ұ

қ



ғ

қ

ғ



қ

ғ

ү



танымау немесе еске т сiру мен тануды   ателесiп жа ылысуы. Сонда ми а келген м лiметтi  

ү

ң қ



ң

ғ

ә



ң

барлы ын есте са тай бермей, керегiн  алдырып, ма ызы жо ын  мытамыз. З.Фрейдтi  айтуы 

ғ

қ

қ



ң

ғ

ұ



ң

бойынша, адамны  атына кiр келтiретiн, адамгершiлiкке  арсы т р ан, ар-намыс а с йкес 

ң

қ

ұ ғ



қ ә

келмейтiн  ткен уа и алар  мытылады екен. Олар  р кезде мазасыздану немесе адам жанына 

ө

қ ғ


ұ

ә

ауырлы   келедi де адам есiнен ы ыстырылады екен. 



қ ә

ғ



мытуды  себептерiн к бiнесе ж йке  ызметiнi  

йлерiне ж не м лiметтi  

Ұ

ң

ө



ү

қ

ң қү



ә

ә

ң



эмоцианалдылы ымен байланыстырады. Мысалы, к п ж мыс iстеп шарша анда, к п уа ыт 

ғ

ө



ұ

ғ

ө



қ

йы тай алма анда немесе ауыр анда, адам   те  мытша  болады.  артай анда да адам 

ү

қ

ғ



ғ

ө ұ


қ

Қ

ғ



ж йесiнi  нашарлауна орай,  склероз деген  мытша  ауруы дамуы м

кiн.


ү

ң

ұ



қ

үң


мытуды  себептері: 

Ұ

ң



1) Жа ымсыз индукцияны   сері. 

ғ

ң ә



2) Проактивтік тежелу. 

3) Ременисцения – кешіктіріліп еске 



т сіру. 

ү



4) Шектен тыс тежелу.

Бiра   мыту дегенiмiз ол тек  ана еске са тауды  

қ ұ


қ

қ

ң



нашарлауы емес. Егер м алiм саба ты 

ұғ

қ



т сiндiргенде о ытушыны  берiлген бiлiмге 

ү

қ



ң

ызы уы болмаса, бала к бiсiн  мытып кетедi.  

қ

ғ

ө



ұ

йiткенi эмоция а байланыс ан м лiметтер 

Ө

ғ

қ



ә

жа сы са талады ж не  айта жа

ыртылынады. 

қ

қ



ә

қ

ңғ



Б ны  таби и себебi болады. Эмоция т нмен 

ұ

ң



ғ

ә

ты ыз байланысты бол анымен, ми адам а 



ғ

ғ

ғ



керектiсiн  ана са тап отырады, бас асын 

қ

қ



қ

мыту а жiбередi. Агата Кристи айт анындай: 

ұ

ғ

қ



''Сенсациялар тез 

рап  етедi,  ор ыныш болса 

құ

қ

қ қ



за

а  алады''.

ұ ққ қ


р т рлi травмалар немесе ауралар естi  б зулуына  кел i м мкiн. Сол кезде естi  жо алуын – амнезия 

Ә

ү



ң ұ

ә

ү



ү

ң

ғ



дейдi. Б л 

былыстар мида ы тежеу,  шу за дылы тарына байланысты. Бiра   шкен,  мытыл ан 

ұ құ

ғ

ө



ң

қ

қ ө



ұ

ғ

байланыстар бiр кезде жа



ырып, еске т седi. Б ны – реминисценсия дейдi.  мыту – ж йке 

ңғ

ү



ұ

ө

ү



клеткаларында ы тежелеу процестерiнi  дамуы. Осы ан орай, уахытша  мытуды са ты  тежеу дейдi. 

ғ

ң



ғ

ұ

қ қ



Адамны  б рын ы iс- рекетi  азiргi есте са тау ж мысына б гет болып  мыту а  келсе, оны 

ң ұ


ғ

ә

қ



қ

ұ

ө



ұ

ғ ә


проактивтiк (тежелеу ''алдын ала  рекет ету'') дейдi. Ал кейiнгi iс- рекеттi  б рыннан есiнде 

ә

ә



ң ұ

са тал андарына керi  сер етсе, ретроактивтi тежелеу (''арт а  арай  рекет ету'') дейдi. М ндай 

қ

ғ

ә



қ қ

ә

ұ



мытуды  к рiнiстерi бiр-бiрiне жа ын материалдарды  йренуде жиi кездеседi. О у ж мысында, саба  

ұ

ң ө



қ

ү

қ



ұ

қ

кестесiн жасауда осы м селенi ескеру  ажет.



ә

қ


Есте са тау. Есте са тау – б л алын ан 

қ

қ

ұ



ғ

н рселерді есте  стау а ба ыттал ан 

ә

ұ

ғ



ғ

ғ

есте  стауды  ал ы шарты болатын 



ұ

ң

ғ



процесс. Ол 2-ге б лінеді: 1)Ыры ты. 

ө

қ



2)Ыры сыз.

қ


ЕСТІ  НЕЙРОНДЫ  ТЕОРИЯСЫ

Ң

Қ

.

Б л теорияны  негізгі м ні мынада: есте  алдыру миды  электрлік белсенділігімен, 



ұ

ң

ә



қ

ң

я ни мида ы химиялы  не 



рылымды  белсенділік  андай да бір жолмен а зада ы 

ғ

ғ



қ

құ

қ



қ

ғ

ғ



электр  уатын арттырады. Б л  шін ес іздерін іске  осатын ж йке тізбегі болуы 

қ

ұ ү



қ

ү

шарт. Физиология за дарына орай нейрон жеткізген импульстер аксон ( озуды 



ң

қ

жеткізуші) ар ылы бір жасушадан екіншісіне беріледі. 



қ

Аксонны  жасушамен то ыс ан жері 

ң

ғ қ


синапс деп аталады. Жеке бір жасушаны  

ң

зіндегі осы синапсты  саны мы да ан. Синапс негізінен екі т рлі  ызмет етеді, 



ө

ң

ң ғ



ү

қ

бірі -  оздырушы, екіншісі - тежеуші. 



қ

Сонымен,  ыс а мерзімді не  за  мерзімді есті  екеуі де бірдей  озушы немесе 

қ қ

ұ қ


ң

қ

тежелуші ж йке элементтеріні  бір-біріне  серінен туындайды. 



ү

ң

ә



Айырмасы -  ыс а мерзімді ес белгілі нейрондарды  уа ытша электрлік 

қ қ


ң

қ

белсенділігінен болады да  за  мерзімді ес нейрондарды  т ра ты 



рылымынан 

ұ қ


ң ұ қ

құ

келіп шы ады.



ғ

ЕСТІ  БИОХИМИЯЛЫ  ТЕОРИЯСЫ

Ң

Қ

.



Н сілдік негізінде жат ан химиялы  процестер ашылуымен  ылымда сол процесті  

ә

қ



қ

ғ

ң



есте  алдыру а ы палы жо  па деген ой пайда болды.  р а за  шін т н бол ан 

қ

ғ



қ

қ

Ә



ғ ү

ә

ғ



генетикалы  а парат ДНК (дезоксирибонуклейн  ыш ылы) молекулаларында 

қ қ


қ

қ

шо ырланады, ал оны тасымалдау бас а (РНК) нуклейн  ыш ылыны молекуласымен 



ғ

қ

қ



қ

ң

орындалады. ДНК а за а т н  р жа а генетикалы  есті  зінде са тайтынды тан, оны  



ғ ғ ә ә

ң

қ



ө

қ

қ



ң

зі немесе РНК игерілген т жірибені де бірден бірге  ткізуі м мкін деген болжам 

ө

ә

ө



ү

жасалды. 

Эксперименттер н тижесінде т нді 



райтын молекуланы  химиялы  

рамы тіршілік 

ә

ә

құ



ң

қ құ


иесіні  т жірибе топтауымен  згеріске келетіні аны талды. 

ң ә


ө

қ



Б л келесі с ра ты туындатты:  йрету барысында  згерген РНК молекуласы жа а 

ұ

ұ қ



ү

ө

ң



пайда бол ан да ды ж ніндегі м ліметті  зінде са тай ма не са тамай ма? 

ғ

ғ



ө

ә

ө



қ

қ



Эксперимент барысы: жануар  ажетті  рекетті орындау а  йретілгенді. Оны  ж йке 

қ

ә



ғ ү

ң ү


ж йесіні  бір айма ынан РНК молекуласы б ліп алынды, кейін ол игерілген білікті 

ү

ң



ғ

ө

екінші жануар а  ткізу  шін жа а а за а егілді.  йретілген жануарды  РНК 



ғ ө

ү

ң ғ ғ



Ү

ң

молекуласын  абылда ан екінші жануар (жалпа  



рт) ал аш ысыны  да дысын 

қ

ғ



қ құ

ғ

қ



ң

ғ

айталап берді.



қ

Назарлары ыз а рахмет!!!



ң ғ

Document Outline

  • Slide 1
  • Ес түрлері үш негізгі белгіге байланысты бөлінеді:
  • Естiң негiзгi процестерi:
  • Slide 4
  • Slide 5
  • Арнайы есте сақтау үшiн мынадай шарттар қажет:
  • Slide 7
  • Slide 8
  • Slide 9
  • Slide 10
  • Slide 11
  • Slide 12
  • Slide 13
  • Slide 14
  • Slide 15
  • Естің нейрондық теориясы.
  • Естің биохимиялық теориясы.
  • Slide 18

Каталог: stud.kz -> pdf -> prezent


Достарыңызбен бөлісу:




©stom.tilimen.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет