Очерк жанрыныЊ зерттелуi



Дата23.02.2018
өлшемі111.14 Kb.
#59616
М.Шындалиева

Очерк жанрыныЊ зерттелуi


Очерк жанры прозамыздыЊ шаЉын тЏрi екенiнде дау жо‹. Очерк - кешегi мен бЏгiн туралы жазылЉан, жазыла беретiн ЌмiрiмiздiЊ шежiресi.

ХIХ ЉасырдаЉы орыс жазушылары ЌздерiнiЊ идеялы‹ ма‹саттарын жЏзеге асыру Џшiн ‰дебиетте ‰ртЏрлi формалар ойлап тауып, пайдаланды. ХIХ ЉасырдыЊ ‹ыр‹ыншы жылдарыныЊ Ќзiнде В.Г.Белинский “ПовестiЊ тЌменгi ж‰не жеЊiлдеу тЏрi болып саналатын, ‰дебиетте бЋрыннан келе жат‹ан ‰ЊгiменiЊ Џстiне ендi ‹оЉам тЋрмысыныЊ тЏрлi жа‹тарын сипаттайтын физиологиялы‹ очерктер берiк орны‹ты” [1,160], - дейдi.

Орыс ‰дебиетiндегi очерктiЊ тЏптамыры “Уа‹ытша жасты‹ повесi” аЊыз ‰Њгiмелерiнде ж‰не КиевтiЊ ‹Ћрылуы мен ондаЉы ежелгi славян тайпаларыныЊ ‰дет-ЉЋрпы мен ырымы туралы шыЉармалардан бастау алады. Ежелгi Русь сонымен ‹атар “ДаниланыЊ жЏрiсi” (еркектер монастырыныЊ бас‹арушысы), Афанасий НикитиннiЊ “‡ш теЊiздiЊ ар жаЉына сапар” шыЉармасында жекелеген жанр тЏрлерiнiЊ ж‰не саяхаттыЊ негiзiн салушы, олардан соЊ алдыЊЉы iс-сапар очеркiнiЊ элементтерiн ‹олданады. Орыс ‰дебиетiндегi келесi Џлкен жетiстiктерге жеткен ‹адам “АввакумдаЉы тiршiлiктiЊ тапталуы” болып табылады. Д‰стЏр бойынша бЋл “тiршiлiктiЊ” ‹орынан жанрлы‹ жаЊашылды‹тыЊ ай‹ын кЌрiнiсi шыЉа бастады: ежелгi орыс очеркi “жаяу сапар шегу” шеЊберiнен шыЉып ‹азiргi кЏнге жеттi.

Шамамен бiр Љасыр бЋрын жазылЉан “АввакумныЊ тiршiлiгi” орыс жазушыларыныЊ (Полоцкий, Кантемир, Ломоносов, Фонвизин) ЌлеЊ ж‰не драматургия жанрына ‹ызыЉушылы‹тарын тудырды. ОлардыЊ очерк тЏрiндегi бiраз туындылары жары‹ кЌрдi. Орыс ‰дебиетiнде “саяхат ж‰не хаттар” жанрына ‹ызыЉушылы‹ Х‡III ЉасырдыЊ 70-шi жылдарында пайда бола бастады. Атап айт‹анда, Н.НовиковтыЊ “Саяхат жазбалары”, КарамзиннiЊ “СаяхатшыныЊ хаттары”, А.РадищевтiЊ “Петербургтен МоскваЉа саяхаты”, А. ПушкиннiЊ “АрзрумЉа саяхаты”, И.КрыловтыЊ “Кескiндемесi” орыс очеркiнiЊ классикалы‹ Џлгiлерi болып табылады.

Осы туындылардыЊ жары‹‹а шыЉуы ЌмiрдiЊ шынайы жа‹тарын ‹амтып, ‹оЉамды iлгерi дамытуЉа ‰сер еттi десек арты‹ емес. БЋл жазушылар шынды‹ты жаза отырып, Ќздерi орыс ‰леуметтiк тЋрмысыныЊ талабынан шы‹‹андарын таныта тЏстi.

ХIХ ЉасырдаЉы декабристер мен революциялы‹ демократиялы‹ ‹озЉалыстар орыс ‰дебиетiнде кЌптеген очерктiк шыЉармаларды туындатты. А.Бестужев-МарлинскийдiЊ “Сiбiр ‰Њгiмесiнен Џзiндi”, А.ГрибоедовтыЊ “ѓаладан тыс ‹ыдыру”, Салтыков-ЩедриннiЊ “Губерния очерктерi”, Г.УспенскийдiЊ “Растеряев кЌшесiнiЊ ЉЋрпы”, А.ЧеховтыЊ “Сахалинi” орыс ‰дебиетiндегi кЌркем очерктi iлгерiлетуде басты орынЉа ие болды. И.Тургенев “АЊшыныЊ хаты” шыЉармасында бЋрын-соЊды ‰дебиетшiлер пайдаланбаЉан эпикалы‹ форманы Ћсынады, яЉни ол очерк ж‰не ‰Њгiме элементтерiнен тЋратын синтетикалы‹ жанрды дЏниеге ‰келдi.

А.И.Герценде Ќз очерктерi ар‹ылы историзм, ‰леуметтiк проблемалар, саясаттыЊ Ќткiрлiгi туралы ойды туындатты.

Орыс очеркiнiЊ тарихына тереЊ ЏЊiлген М.Горький: “Бiр-бiрiне Ћ‹самайтын очерктiЊ екi шеберiн: Глеб Успенский мен Ги де Мопассанды еске тЏсiрiп кЌрейiкшi. И.С.Тургенев жазЉан “АЊшыныЊ хаттары” да формасы жаЉынан очерк екенiнде дау жо‹. Салтыков-Щедрин, Слепцов, Помяловский, Короленко ж‰не т.б. iрi, ата‹ты жазушылардыЊ б‰рi де очерк жазудан жиренбеген” [2,42] деп жазады.

Орыс очеркiнiЊ тарихы ХIХ ЉасырдыЊ соЊы мен ХХ Љасыр басында М.Горький атымен тыЉыз байланысты болды. М.Горький очерктерiнiЊ ‰дебиет ‹атарына бiрiншi болып кiруi Љажап н‰рсе. М.ГорькийдiЊ очерк жазудаЉы талабы екi формада: очерк-памфлет, очерк-новелла тЏрiнде кеЊiнен танымал. Ол очерк жанрыныЊ барлы‹ тЏрлерiн насихаттап, оныЊ кiрiспесi ретiнде “Наши достижения” атты очерктiк журнал шыЉаруЉа да мЋрынды‹ болды.

М.Горький очерктiЊ майталманы деп баЉалаЉан Глеб Успенский Ќз шыЉармашылыЉында бiрде-бiр роман жазбаса да, ХIХ ЉасырдаЉы орыс ‰дебиетiнiЊ тарихындаЉы классик жазушылар ‹атарына жатады. Г.Успенский мЋндай ата‹‹а очерктерi, публицистикалы‹ толЉаулары ар‹асында жеткендiгi даусыз.

Салтыков-ЩедриннiЊ “Губерния очерктерi” жазушыны танымал еттi. Ол провинцияда тЋратын чиновниктердiЊ озбырлы‹, пара‹орлы‹ ‰рекеттерiн Ќлтiре сынап, ‹арапайым халы‹тыЊ тЋрмысын боямасыз кЌрсете бiлдi. Гогольден кейiнгi орыс ‰дебиетiнде орыс чиновнигiн осылай очерк ар‹ылы сынаЉан бiрден-бiр шыЉарма - осы “Губерния очерктерi”.

ХIХ ЉасырдыЊ соЊына ‹арай проблемалы‹ - публицистикалы‹, зерттеу очерктерiнiЊ д‰стЏрiн жалЉастырЉан - орыстыЊ классик жазушысы В.Короленко. ОныЊ “Павлов очерктерiнен” образ бен публицистиканыЊ Ћлас‹ан, Ћштас‹ан жерiн кЌремiз. В.КороленконыЊ “Ашты‹ жылы” деп аталатын очерктер циклында Нижегород губерниясын тЏгел аралап шыЉып, ‹арапайым халы‹тыЊ ауыр халiн батыл айыптаЉан тЋстары Ћтымды. БЋл сол кездегi ‹оЉамныЊ ‰леуметтiк м‰селелерiн ашы‹ жазЉан очерк болып саналады.

Сонымен, очерк дегенiмiз – публицистикалы‹ жанр. Онда ‰дебиеттiЊ кЌркемдеу ‹Ћралдары мен публицистикалы‹ элементтер ‹атар келедi. Ал, очерктану – ‰дебиеттану саласыныЊ бiр тЏрi. Очерктi жанр ретiнде зерттеу орыс ‰дебиетiнде 1930 жылдардан бастау алады. ОЉан жазушы-очеркистермен ‹атар сыншылар да белсене аралас‹ан. М.ГорькийдiЊ ЋйымдастырЉан “Наши достижения” журналы бЋл салада белсендiлiк таныт‹ан. Осы журналдыЊ бетiнде В.Перцов, А.Лежнев, таЉы бас‹а сыншылар, К.Паустовский, Н.Тихонов сынды жазушылар кЌркем очерк туралы ойларын ортаЉа салЉан. 1934 жылы очеркистердiЊ Бџкiлода‹ты‹ I съезi Ќткiзiлiп, “Наши достижения” бiрыЊЉай очерк басып отыратын трибунаЉа айналды. Жалпы орыс очеркiнiЊ ‹исынды‹ м‰селелерiн ‹озЉаЉан алЉаш‹ы еЊбектер 1950-шi жылдары дЏниеге келдi. В.РосляковтыЊ “СоЉыстан кейiнгi кеЊес очеркi” (1956 ж.) [3], Е.ЖурбинаныЊ “Очерк Ќнерi” (1957 ж.) [4], “КеЊес очеркiнiЊ жолдары” [5], “Очерк туралы” (1958 ж.) [6], В.КанторовичтiЊ “ѓазiргi заман очеркi туралы жазушы тЋжырымдамалары” (1962 ж.) [7], А.ШумскийдiЊ “Горький ж‰не кеЊес очерк” (1962 ж.) [8], М.ЧерепаховтыЊ “Очерк жазудаЉы жЋмыс” (1964 ж.) [9] сия‹ты т.б. жанр м‰селелерiн кеЊiнен зерттеген еЊбектерi жары‹ кЌрдi.

ѓаза‹ ‰дебиетiндегi очерк жанрыныЊ ‹алыптасуы туралы ѓаза‹ ССР-нiЊ еЊбек сiЊiрген м‰дениет ‹ызметкерi ТЌлеубай Ыдырысов “Очерк туралы ойлар” (1969 ж.) [10], “Очерк ж‰не бесжылды‹” (1982 ж.) [11], “Шеберлiк бастауы” (1974 ж.) [12] т.б. ‰деби зерттеулер жазды. Автор жоЉарыдаЉы еЊбектерiнде очерк пен публицистиканыЊ ‹аза‹ баспасЌзi мен ‰дебиетiнде ‹алыптасуына, дамуына, кЌркемдiк жаЉына, т‰рбиелiк м‰нiне жан-жа‹ты то‹талып, тiлдiк ерекшелiктерiн де саралайды.

ѓаза‹ жазушылары мен ‰дебиет зерттеушiлерi тарапынан Т.Ыдырысовтан бас‹а ешкiм очерк жанрына арнайы кiтап жазбаЉан. Тек бiрен-саран Љалымдарымыз iшiнара очерк туралы пiкiрлерiн ортаЉа салып, ма‹алалар жазЉан. Мысалы: Бейсенбай КенжебаевтыЊ “ЖаЊа ‰дебиеттiЊ туа бастаЉан шаЉы” [13,42], ТемiрЉали НЋртазиннiЊ “Очерк Ќзегi - Ќмiр” [14,185], СаЉынЉали СейiтовтiЊ “ѓыры‹ жылда” [15,78] т.б. зерттеу ма‹алаларын атауЉа болады.

А.М.Горький: «Очерк ЌмiрдiЊ бiр бЌлшегiн, елесiн суреттейдi”, - дейдi. Шынында да очерк – дербес кЌркем шыЉарма. Сонды‹тан ол кЌркем шыЉарма мен оЉан ‹ойылатын талаптар мен шарттарЉа толы‹ жауап бередi.

Очеркке берiлген аны‹тамаларЉа ‹ыс‹аша то‹талатын болса‹, очерк – ЌзiнiЊ табиЉатында жиi Ќзгерiстерге Ћшырайтын, Ќмiрдегi Ќзгерiстерге тез бейiмделетiн жанр болып табылады. Ѓдебиеттану терминдерiнiЊ ‹ыс‹аша сЌздiгiнде: “Очерк – эпикалы‹, суреттеушiлiк ‰дебиеттiЊ бiр тЏрi, ол бас‹а тЏрлерден (роман, повесть, ‰Њгiме) ай‹ын маЉлЋматтарымен ерекшеленедi, яЉни очеркте на‹ты Ќмiрде болЉан о‹иЉалар белгiлi д‰режеде д‰лiрек бейнеленедi, оЉан ‹атысушылар Ќмiрде болЉан адамдар” [16,102], - дейдi. Ал, Г.Поспелов “Ѓдебиет теориясында”: “БiрыЊЉай кЌркемдiк мiндет ат‹аратын новелла мен ‰Њгiмеге ‹араЉанда, очерк баяндау тЋрЉысындаЉы шыЉарма, оныЊ ма‹саты – бейнелi тЏрде елестете баяндау, ‰рi бейнелi хабарлау”, [17,14.] деген то‹тамЉа келедi.

ѓаза‹ ‰дебиеттануыныЊ негiзiн салушылардыЊ бiрi академик Зейнолла ѓабдолов: “ШаЉын эпостыЊ ‰Њгiмеге жа‹ын тЋрЉан бiр тЏрi – очерк. БЋл да ‹ыс‹а кЌлемдi шыЉарма. МЋнда да Џлкен шынды‹тыЊ кiшкене бiр бЌлегi, адам ЌмiрiнiЊ аздаЉан эпизоды н‰рлi тiлмен, ‰ртЏрлi суреттер ар‹ылы шебер, тартымды бейнелеуге тиiс” [18,322], - дейдi.

Профессор Тауман Амандосов: “КЌркем – публицистикалы‹ жанрлардыЊ бiр тЏрi – кЌркем очерк. Очерк Џгiт пен насихаттыЊ жауынгер де ‰серлi формаларыныЊ бiрi екендiгiн Ќмiрде д‰лелдеген, д‰лелдей де беретiн кЌркем-публицистиканыЊ алЉы шептегi жанры болып ‹алыптасты. БЋл жанр Ќмiр шындыЉыныЊ ‹Ћбылыстары мен о‹иЉаларын батыл да тереЊ талдап, тартымды тiлмен шаЉын “сурет” салып бередi” [19,241] деген тЋжырым жасайды. Мiне, очерк теориясында зерттеушiлердiЊ ‹ай-‹айсысы болмасын очеркке кЌркем-публицистикалы‹ жанр деп баЉа бередi. М.Горький очеркке берген аны‹тамасында оныЊ тЏп-тЌркiнiн “очертить”, “очерчивать” деген етiстiктерден шы‹‹анын ескеру керек екенiн атап айт‹ан. ЯЉни, белгiлi бiр заттыЊ елесiн сызу, беру деген сЌз. Белгiлi бiр идеяны ‰серлi, айшы‹ты формада жеткiзу, оны бейнелеу ‹Ћралдары негiзiнде кЌркемдеу деген сЌз.

Шын м‰нiнде, очерк – шын о‹иЉаны ‹ыс‹аша суреттейтiн, кЌлемi шаЉын, ‰деби кЌркем шыЉарма. ѓаза‹ очеркiнiЊ пайда болу, ‹алыптасуы ‰рiсi ХIХ-Љасыр, берiсi ‹азiргi д‰уiрдегi Џздiк ‹аламгерлердiЊ очерк ЏлгiлерiнiЊ тарихы. 1920-1930 жылдардаЉы ‹аза‹ зиялыларыныЊ мерзiмдi баспасЌзде жары‹ кЌрген очерктерi, бесжылды‹тар мен †лы Отан соЉысы, тыЊ жерлердi игеру жылдарындаЉы, ‹азiргi т‰уелсiз ѓаза‹стан РеспубликасыныЊ Ќмiрiн паш ететiн талай очерктер Ќмiрге келдi, келе бермек. ѓаза‹ ‰дебиетiндегi бЏгiнгi негiзгi мiндеттердiЊ бiрi осы очерктердiЊ Ќрiсi мен Ќскен Ќркенiн, оныЊ жанрлы‹ ерекшелiктерiн, жаЊадан бастау алЉан тЏрлерiн, ‰рбiр жазушы мен журналистiЊ шыЉармашылы‹ iзденiстерiн дЌп басын, талдау екенi кЏм‰нсiз.

ѓаза‹ ‰дебиетiндегi очерк жанрыныЊ пайда болуын Шо‹ан У‰лиханов пен Ыбырай Алтынсарин шыЉармашылы‹тарымен тыЉыз байланыста ‹арау ‹ажет сия‹ты. Осы кемеЊгер ойшылдар кЌркем очерк саласында Ќшпес мЋра ‹алдырЉан.

Шо‹ан У‰лихановтыЊ ”ШыЉыс Тџркiстан, саяхат кЏнделiгi”, “ЖоЊЉария очерктерi”, “ѓырЉыздар туралы жазбалар” [20,203,34.] бЋл шыЉармалардыЊ композициялы‹ ‹Ћрылысы, кЌркемдiк компоненттерi тЋрЉысынан келгенде талассыз очерк нЋс‹асы екенiн д‰лелдейдi.

Ыбырай АлтынсариннiЊ ‰деби туындылары - ХIХ ЉасырдаЉы ‹аза‹ ауылыныЊ тiршiлiгiн ‹аз-‹алпында суреттеген очерк Џлгiлерi. ОныЊ “ѓыпша‹ Сейiт‹Ћл”, “Наданды‹”, “Бай баласы мен жарлы баласы” т.б. [21,70] шыЉармалары Ќмiр ‹Ћбылыстарын Ќз ‹алпында суреттеу ‰дiсiнде жазылЉан. Демек, кЌркем очерктiЊ маЊызды шарттарын орындаЉан деуге болады.

ХХ ЉасырдыЊ басындаЉы мерзiмдi басылымдар: “Тџркiстан уалаяты”, “Дала уалаяты”, “ѓаза‹” газетi мен “Ай‹ап” журналында жары‹ кЌрген ‹аза‹ ‹аламгерлерiнiЊ очерктерi Џлкен ‹оЉамды‹-‰леуметтiк м‰селелердi ‹озЉаЉан.

ѓаза‹ ‰дебиетiндегi Б.Майлин, I.ЖансЏгiров, С.Сейфуллин, М.Ѓуезов, С.МЋ‹анов, ‚.Мџсiрепов, ‚.МЋстафин, ‚.Сланов, Б.МомышЋлы, Б.БЋл‹ышев, М.Иманжанов, С.Ба‹бергенов, Ѓ.С‰рсенбаев, С.Шаймерденов, ‚.ѓайырбеков, О.БЌкеев т.б. сия‹ты сЌз зергерлерiнiЊ очерк жанрындаЉы Ќнеге мектебiн, ‹азiргi кЌзi тiрi очеркистердiЊ шыЉармашылыЉын жан-жа‹ты ‰Њгiме етуге тЋрарлы‹ дЏниелер. БЋл авторлардыЊ ‹ай-‹айсысыныЊ да очерк жазуда Ќмiр ‹Ћбылыстарын ‹алай жина‹таЉанын, кЌркемдiк элементтердi шебер пайдаланудаЉы ‰дiстерiн т‰птiштеп, тiлдiк, стильдiк жа‹тарын да саралау бЏгiнгi кЏннiЊ мiндетi болса керек.

Басты назар аударатын м‰селе очерктiЊ кЌркем – публицистикалы‹ жанр екендiгiн д‰лелдеу. Очерк ‹аншалы‹ты на‹ты, адресi бар шыЉарма болЉанымен, одан эстетикалы‹ л‰ззат алуЉа болады. Очеркшi, жазушыныЊ мiндетi – Ќмiрдi кЌркем на‹ышпен бейнелеу. Очеркте о‹иЉалар мен фактiлер жаЊа мазмЋнЉа ие болады, кЌркем образЉа кенеледi. Егер очеркте образдылы‹ болмаса хабар, корреспонденциядан айырмашылыЉы болмас едi. Очерктi образды публицистикадан бЌлiп ‹арауЉа келмейдi. ОныЊ ‰Њгiме, повесть, романнан басты айырмашылыЉы – публицистикалы‹ элементтердiЊ басымдылыЉында. Очерк Ќмiр шындыЉын о‹ушыЉа кЌркем ‹ЋралдардыЊ кЌмегiмен (образдылы‹, портрет, сюжет, композиция, пейзаж т.б.) сонымен ‹атар публицистикалы‹ элементтердiЊ (публицистикалы‹ жина‹тау, тарихи параллель, анологиялы‹ цитата, цифр, ‹Ћжат, ‹аулы-‹арар, ЌлеЊ-жыр т.б.) кЌмегiмен жеткiзетiнi м‰лiм.

Шын м‰нiнде очерк - шынды‹ты саяси тЋрЉыдан ‹орытатын жанр. О‹ырман очерктi о‹ып отырып одан адамдардыЊ аты-жЌнiн, лауазымын емес, фактiнiЊ “психологиясын”, оныЊ iшкi жан-дЏниесiн ашатын ‹ызы‹ты ‰Њгiменi iздейтiнi таЉы талассыз. ОчерктiЊ негiзгi тЏрлерiне талдау - жасау мiндеттi де, маЊызды м‰селе. Орыс классикалы‹ ‰дебиетiнде, ‹аза‹ ‰дебиетiнде очерктiЊ ‹алыптас‹ан, бiр жЏйеге тЏскен тЏрлерi мен формалары бар. Ѓдебиет пен ЌнердiЊ бас‹а жанрлары сия‹ты очерктiЊ тЏрлерi де тыЊнан туып, дамып, Ќзгерiп, жаЊЉырып отырады. БЋны, ‰рине, жеке авторлар ойлап тапты деу ‹иын. ѓоЉамныЊ дамуына, экономика мен м‰дениеттiЊ Ќсуiне с‰йкес очерктiЊ жаЊа тЏрлерiнiЊ белеЊ алуы, бЋрыннан бар тЏрлердiЊ кенжелеп ‹алуы да заЊды ‹Ћбылыс. Очерк тЏрлерi жайында кЏнi бЏгiнге дейiн ‰деби-зерттеу еЊбектерiнде (‰рине, оныЊ iшiнде орыс ‰дебиетiндегi зерттеушiлер) ‰р‹илы пiкiрлер айтып жЏр.

ѓаза‹ ‰дебиетiндегi очерк жанрыныЊ Ќсу, Ќркендеу, даму кезеЊдерiн аны‹тап, очерктiЊ жеке тЏрлерiн жЏйелеуге, оларЉа белгiлi бiр сипаттама беруге толы‹ мЏмкiндiк бар сия‹ты. ѓаза‹ ‰дебиетiнде кЌркем очерк жанрыныЊ зерттелмей келе жат‹ан бiр ‹ыры – очерктiЊ кЌркемдiк элементтерi, табиЉаты десек ‹ателеспеймiз. Очерктегi табиЉат кЌрiнiсi, портрет жасау шеберлiгi, кЌркем образ, типтендiру, шегiнiс, диалог, авторлы‹ пайымдау (“вымысел”), тiл мен стиль м‰селелерi Џлкен ‰Њгiменi ‹ажет етедi. СолардыЊ бiрерiне то‹тар болса‹, автор пейзажды суреттей отырып, ЌзiнiЊ, кейiпкерiнiЊ табиЉат‹а кЌз‹арасын бiлдiредi. Пейзаж очерк мазмЋнымен, о‹иЉа желiсiмен ‹абысса, адам характерiн ашуЉа пайдаланылса Љана шеберлiк болма‹.

Сол сия‹ты адам портретiн – кейiпкердiЊ Ќмiрге кЌз‹арасын, бет-‰лпетiн, сЌйлеу м‰нерiн, мiнезiн суреттеу Џстiнде де очеркшiден шеберлiк талап етiледi. Очерктегi ойдан ‹осу, фактографияныЊ рЌлi жЌнiнде де ‰ртЏрлi пiкiрталастар бар. Автор тарапынан шыЉармашылы‹ ой ‹осу, ‹иял ‹анаты, ‹осымша сипаттаулар фактiнi кЏшейту Џшiн Љана емес, очерктiЊ сюжеттiк-композициялы‹ желiсiн ширату Џшiн керек ‰дiстер.

Очерктегi диалог автордыЊ ‹иялымен, фантазия ‹уатымен берiлетiнi белгiлi. Очерк кейiпкерi жазушы, не журналистпен д‰л шыЉармада кЌрсетiлгендей сЌйлеспеуi мЏмкiн. Алайда очерктiЊ тiлi мен стилiнде Ќзiндiк ерекшелiктер болатынын ескеру ‹ажет. Очерк тiлi – бейнелi, айшы‹ты, жаты‹, ‹арапайым, ‹алыЊ кЌпшiлiкке тЏсiнiктi болуы шарт.

Бiр бай‹аЉанымыз, ‰р очеркистiЊ Ќзiне т‰н м‰нерi бар. Мысалы, С‰бит МЋ‹анов баяндау т‰сiлiн жиi ‹олданады. ‚абит Мџсiрепов очерктерiнде ЉЋлама ой тЏйiндеулер, шешендiк сЌздер кЌп. МЋхтар Ѓуезов табиЉат суретi мен адам бейнесiн мЏсiндеуге Ћста. Ѓзiлхан НЋршайы‹овта о‹иЉа желiсi белгiлi бiр жЏйемен Ќрбiп отырады. С‰уiрбек Ба‹бергенов ‹азiргi мен Ќткендi салыстыру ар‹ылы тЏйiн жасайды.

Очерктегi образ жасау т‰сiлiнiЊ Ќзiндiк ерекшелiгi Џлкен ‰Њгiмеге ар‹ау. Образ кЌркем шыЉармаларЉа Љана т‰н, очеркке тек на‹тылы‹ керек деген пiкiр жаЊса‹. Очеркшiге ЌмiрдiЊ ‹айнаЉан ортасында жЏрiп, Ќз замандастарыныЊ ‹аhарманы, т‰лiм аларлы‹ сипаты бар кез-келген адам образ бола алады. ѓаламгер Џшiн очерк кейiпкерiнiЊ мiнезiн, рухани жан-дЏниесiн, ма‹сат-мЏддесiн, ой-сезiмiн шыншылды‹пен суреттеу - образ жасаудаЉы, характер ашудаЉы мЋрат болса керек. Очеркте экспозиция, о‹иЉаныЊ Ќрбуi, шары‹тау шегi, шешуi, т.б. болады. Кейде сюжетке ‹Ћрылып, о‹иЉа желiсiн ‹оюлатып, шебер жазылЉан очерктi ‰Њгiмеден айыру ‹иын. БЋЉан Бейiмбет МайлиннiЊ “БорамбайдыЊ бiрiншi адымы”, МЋхтар ЃуезовтiЊ “Тџркiстан солай туЉан”, Ѓзiлхан НЋршайы‹овтыЊ “АлыстаЉы ауданда” очерктерiн келтiруге болады.

ѓаза‹ ‰дебиетi тарихында очерк жанрын туралы зерттеген Љалымдар санаулы Љана. Тек кейбiр Љалымдарымыз бен жазушыларымыз ‰р кездерi очерк туралы ойларын ортаЉа салып, ма‹алалар, зерттеулер жазЉан. БiздiЊ ‰Њгiме етiп отырЉан очерк жанрында жазылЉан 250-300 томдай м‰тiндiк материалдарды ‹амтитын кiтаптар соЊЉы бiр Љасырда жары‹ кЌрiптi. Ал осы та‹ырыпты орыс ‰дебиетiнде зерттеген, Љылыми-теориялы‹ еЊбектер жазЉан Љалымдар да баршылы‹. ОныЊ iшiнде Е.Журбина, Б.Костелянец, М.Шур, Н.Золотарев, В.Канторович т.б. монография, зерттеу еЊбектерiн жазЉан. БЋл еЊбектер орыс ‰дебиетiндегi очерк жанрыныЊ екi Љасырлы‹ ‹алыптасуы мен дамуын ‹амтиды. Орыс ‰дебиетiндегi очерк жанры бiршама зерттелiп, сараланЉанына кЌзiмiз жеткен сия‹ты. АлдаЉы Џлкен ма‹саттарымыздыЊ бiрi - ‹аза‹ ‰дебиетiндегi жазушы, не журналистiЊ жазЉан очерктiк шыЉармаларыныЊ б‰рiн ‹амту мЏмкiн емес. Керiсiнше, соныЊ iшiнде шаЉын проза жанрында елеулi мЋра ‹алдырЉан ‹аламгерлердiЊ таЊдаулы очерктерiндегi Ќмiр ‹Ћбылыстарын жина‹тап, кЌркемдiк элементтерiн шебер пайдаланудаЉы ‰дiс-т‰сiл мен стилiндегi ерекшелiктерiне, жаЊадан бастау алЉан очерк тЏрлерiнiЊ табиЉатына талдау жасау бЏгiнгi кЏннiЊ мiндетi десек арты‹ болмас.

ПайдаланЉан ‰дебиеттер:





  1. Белинский.В.Г. ТаЊдамалы шыЉармалар. 1том. -Алматы: ѓаза‹тыЊ кЌркем ‰дебиет баспасы, 1948, –160-б.

  2. Горький.М. Ѓдебиет туралы. – Алматы: ѓаза‹тыЊ кЌркем ‰дебиет баспасы, 1954. – 160-б.

  3. Росляков.В. Послевоенный очерк. – М.: Советский писатель, 1956.

  4. Журбина.Е. Искусство очерка. – М.: Мысль, 1957.

  5. Журбина.Е. Пути советского очерка. Сборник Московского университета. – М.: 1958.

  6. Журбина.Е. Об очерке. – М.: Мысль, 1958.

  7. Канторович.В. Заметки писателя о современном очерке. – М.: Советский писатель, 1962.

  8. Шумский.А. М.Горький и советский очерк. – М.: Мысль, 1962.

  9. Черепахов.М. Работа над очерком. Львов.: 1964.

  10. Ыдырысов.Т. Очерк туралы ойлар. – Алматы: ѓаза‹стан, 1969.

  11. Ыдырысов.Т. Очерк ж‰не бесжылды‹. – Алматы: ѓаза‹стан, 1982.

  12. Ыдырысов.Т. Шеберлiк бастауы. – Алматы: Мектеп, 1984.

  13. Кенжебаев.Б. ЖаЊа ‰дебиеттiЊ туа бастаЉан шаЉы// ЖЋлдыз. 1960. №1. – 172-173-б.

  14. НЋртазин.Т. Шеберлiк туралы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968. – 185-б.

  15. Сейiтов.С. ѓыры‹ жылда. – Алматы: ѓаза‹стан, 1969. – 78-б.

  16. Тимофеев.Л. Венгеров.Н. Краткий словарь литератураведческих терминов. – М.: Советский писатель, 1968. – С.102.

  17. Поспелов.Г. Теория литературы. – М.: Мысль, 1940. – С.142.

  18. ѓабдолов.З. Ѓдебиет теориясыныЊ негiздерi. – Алматы: Мектеп, 1970. --132-б.

  19. Амандосов.Т. Совет журналистикасыныЊ теориясы мен практикасы. Алматы: Мектеп, 1978. – 241-б.

  20. У‰лиханов.Ш. ТаЊдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985.

  21. Алтынсарин.Ы. ТаЊдамалы шыЉармалар. – Алматы: Мектеп, 1955.



Достарыңызбен бөлісу:




©stom.tilimen.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет