«НҰр отан» нақты істердің партиясы 1 Т. Есполов,



бет9/10
Дата02.07.2017
өлшемі1.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Лилия МАЛЬЦЕВА,
Памяти ученого

24-26 октября 2013 года в Кызылорде прошли праздничные мероприятия, посвященные научно-педагогической деятельности ученого, академика Асана Тайманова.

В них приняли участие министр образования и науки РК Аслан Саринжипов, аким области Крымбек Кушербаев, писатель, постоянный представитель РК в ЮНЕСКО Олжас Сулейменов, дети и преемники в науке Тайманова - Искандер Тайманов и надеждда шкаликова, а также преподаватели ведущих вузов России и Казахстана.

Открывая конференцию, Крымбек Кушербаев отметил, что «Таймановские чтения» регулярно проводятся на родине академика – городе Уральске и выразил пожелание, чтобы их проведение стало очредной хорошей традицией в КГУ имени Коркыт ата.

Министр образования и науки РК Аслан Саринжипов отметил, что Казахстан может гордиться тем, что является родиной такого учсного, и пожелал успехов в работе конференции.

С поздравлениями выступили Олжас Сулейменов и профессор МГУ Алексей Тужилин.

С докладами по актуальным проблемам математики выступили Искандер Тайманов, академики НАН РК, профессора Мухтарбай Отельбаев и Аскар Жумадильдаев, академик РАН, профессор Иовосибирского государственного университета Евгений Памотин и профессор КГУ имени Коркыт ата Галитдин Баканов.

- В целом настоящая конференция - это дань уважения к академику А.Д. Тайманову, - пояснил заместитель главного директора Института математики и математического моделирования комитета науки Министерства образования и науки Республики Казахстан, член-корреспондент Национальной Академии наук Республики Казахстан, доктор физико-математических наук, профессор Бектур Байжанов.

Международная конференция, включающая в себя работу нескольких секций, имеет огромное значение. К примеру, планируется публикация сборника научных статей о достижениях в математике. В мировом рейтинге научные труды академика считаются значимыми. Асан Тайманов в свое время по специальному приглашению работал первым заведующим кафедрой геометрии Сибирского государственного университета. Гениальный ученый воспитал много талантливых учеников. Известный педагог был творческим человеком. Даже во времена сбора урожая вместе со своими учениками, он, рассматривая семена и овощи, связывал их с геометрическими теоремами. Асан Тайманов - выдающийся ученый Казахстана и России. Сегодня его сын Искандер Тайманов - продолжатель дела отца также является академиком АН Российской Федерации.

В главном корпусе Кызылординского государственного университета имени Коркыт ата состоялось открытие бюста академика Тайманова, На открытии выступили аким области Крымбек Кушербаев, академик РАН, профессор, заведующий кафедрой геометрии и топологии механико-математического факультета НГУ Искандер Асанович Тайманов и член-корреспондент НАН РК, профессор, заместитель генерального директора Института математики и математического моделирования МОН РК, профессор КБТУ Бектур Байжанов. Все выступающие отметили ценный вклад в науку и преданность своему делу Асана Тайманова и рассказали об основных этапах его жизни и деятельности.

Асан Дабысович Тайманов с 1947 по 1954 годы заведовал кафедрой математики Кызылординского педагогического института им.Н.В.Гоголя. В эти годы А.Тайманов создает первый кружок юных математиков при кафедре и вводит в практику постоянный научный семинар, математические конкурсы и вечера для студентов и преподавателей. Лекции А.Д. Тайманова пользовались огромной популярностью у студентов, многие из коых впоследствии стали известными учеными.

По его инициативе организовывались городские и областные математические олимпиады. Это были самые первые в республике математические олимпиады. В Кызылорде А. Таймановым был проведён цикл глубоких научных исследований по дескриптивной теории множеств и теоретико-множественной топологии.

У истоков достижений академика А.Тайманова находятся знания, полученные в период обучения в таких ведущих вузах как Уральский педагогический институт им. А.Пушкина, Московский государственный университет имени М.В.Ломоносова, Московский государственный педагогический институт имени В.И.Ленина.

На его становление как ученого большое влияние оказали корифеи математической науки Александр Хинчин, Петр Новиков, Анатолий Мальцев. Леонид Келдыш, Алексей Ляпунов и другие. В свое время сам академик Павел Александров назвал кандидатскую работу А.Тайманова «выдающейся работой».

Доктор физико-математичесжих наук, академик Академии наук Казах- ской ССР. А.Тайманов в 1968 году переезжает в Алмату, где избирается академиком-секретарём отделения физико-математических наук и назначается директором Института математики и механики Академии наук Казахской ССР.

По его личной инициативе откры ваются республиканская физико-математическая школа, кафедра алгебры и математической логики в Казахском государственном университете имени С.М.Кирова, лаборатория алгебры и математической логики и ряд лабораторий по прикладной математикс в Институте математики и механики.

В 1960 году разработал совместно с академиком А.И. Мальцевым специ- альную программу по подготовке кадров по математике для Казахстана До последних дней он уделял огромное вниманис этому вопросу.

Особой вехой научно-педагогической деятельности А.Тайманова является работа в Новосибирском Академгородке. В Институте математики Сибирского отделения Академии наук СССР и в Новосибирском госуарственном университете, Асан Тайманов оказался в когорте основателей знаменитого семинара «Алгебра и логика».

В 1970 годах Асан Тайманов продолжает активно заниматься научной и педагогической деятельностью в Новосибирске. К этому периоду относятся его исследования по топологической алгебре.

В это же врсмя он курирует лабораторию алгебры и математической логики в Институте математики и механики Академии наук Казахской АСССР и кафедру алгебры и математическской логики в Карагандинском государственном университете.

Как ученый и педагог с большой буквы, он также оказал огромное влияние на становленис математиков из разных регионов России. Ректор Московского государственного университета имени М.В. Ломоносова, академик Виктор Садовничий считает Асана Дабысовича своим наставником:

Дело отца достойно продолжают дети: Искандер Тайманов - доктор фи- зико-математических наук, академик Российской Академии наук; Владимир и Надежда - кандидаты наук, доценты ведущих московских вузов.


ЧГ* «в іпмлиі пт т &«нтк.,гтш



- . ■ , ,, «{і^ ш
Министр образования и науки РК Аслан Саринжипов также ознакомился с рядом обьектов образования.
//Кызылорда Таймс.-2013.- 31 октября.- С.6

Қорқыт Ата атындағы ҚМУ қызметкерлері баспасөз беттерінде
Сәулетбек САХИЕВ, Қоркыг ата атындағы ҚМУ-дін Қазақстан тарихы, саясаттану және әлеуметтану кафедрасының аға оқытушысы, саяси ғылымдарының кандидаты.
ЖЕРГІЛІКТІ ӨЗІН-ӨЗІ БАСҚАРУДЫҢ ЖАҢА САТЫСЫ

Ел өміріндегі саяси маңызды оқиға — жергілікті билік органдары басшыларының сайлауы Қызылорда облысында да өтті. Жергілікті өзін- өзі басқару жүйесін жетілдіру, ел дамуын жаңа сатыға көтеру демократияны дамытудың маңызды механизмі болып саналады. Осы орайда Елбасының арнайы жарлығына байланысты республика көлемінде кент және ауыл әкімдерінің сайлауын 5-9 тамыз аралығында өткізу көзделген болса, Қызылорда облысы бойынша кент және ауылдық округ әкімдерінің сайлауы 7 тамызда өтті.

Қызылорда облысы бойынша 146 мандаттың 116-сына бұрынғы әкімдер ие болып, 30 әкім жаңадан сайланды. Қазіргі танда елді мекендердегі көптеген мәселелерді халықпен бірлесіп шешу сол жердегі басқарушы әкімге тікелей байланысты болып отыр. Сондықтан әкімдерді сайлаудағы басты мақсат жергілікті өзін-өзі басқарудың тиімді қызмет етуі мен халықтың тіршілігін қамтамасыз етуі үшін жергілікті органдарға тиісті өкілеттіктер мен материалдық-қаржылық ресурстарды беру көзі болып табылады. Әкімдер сайлауы еліміздің саяси жүйесін демократияландыру, сонымен бірге жергілікті мемлекеттік басқаруды және жергілікті өзін-өзі басқаруды сапалы түрде жақсартудағы жаңа қадам екендігін іс жүзінде тағы бір рет дәлелдей түсті.

Әкімдер сайлауын енгізудің басты максаты — елдегі мемлекеттік баскарудың ең оңтайлы, айқын және тиімді моделін қалыптастыру. Ауылдык округ әкімдерінін сайлануы қоғамды одан әрі демократияландырудың маңызды кезеңі болып есептеледі. Жергілікті әкімдердін сайлануы мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін, атқарушы билік органдарының халық алдындағы жауапкершілігін арттырып, азаматтық қоғамның дамуын жетілдіре түседі. Түрғындарға еңжақын тұрған мемлекеттік басқарудың ең төменгі буыны — осы ауыл әкімдері.

Қызылордада облыстық және қалалық мәслихат депутаттарының толық және сайлау процесіне саяси партия өкілдерінің, қоғамдықүйымдардың бақылаушылары, бүқаралық ақпарат күралдары өкілдерінің қатысуымен сайлау жариялы түрде өтті. Алайда сайлауды қадағалау жөніндегі республикалық қоғамдық комиссия елде өткен жалпы сайлау науқаны барысында орын алған жекелеген кемшіліктерді анықтады. Мәселен, кандидаттарды ұсыну мерзімінің қысқа болуы, аудан әкімдерінің жұртшьшыкпен, жергілікті кауымдастыкпен кеңестер өткізуінін бірегей тәртібі айқындалмағаны, кейбір аудан әкімдерініңхалықұсынған кандидатураларды қаперге алмағаны, кандидаттарды тіркеу кезінде олардын табысы мен мүліктері туралы деректер нақгыланбаған және тағы басқа.

Бірақ бұл саяси науқан елімізде биыл алғаш рет кен көлемде өткізілді. Сайлау науқанының құқықтық және ұйымдастырушылық тұстары бұрын-соңды жасалмағандығын ескеруге болады. Сонымен қатар сайлауды қадағалау жөніндегі республикалық қоғамдық комиссия алдағы уақытта жүргізілетін сайлау барысында ауыл әкімдігінен кандидатка қойылатын біліктілік талаптарын тым жоғарылатпауынұсыныс ретінде алға тартпақ. Себебі кейбір ауылдан лайықты кандидаттар табылмай жатады. Оның үстіне әкімдікке кандидат екі адамнан кем болмауы тиіс. Осыған орай комиссия ауыл әкімдігіне кандидаттарға қойылатын талаптар қайта қаралуы тиіс деп есептейді. Атап айтқанда, олардың жұмыс өтіліне қойылатын талабы кемітіліп, бұл өтілде тек мемлекеттік кызметте ғана емес, жеке сектордағы басшылық қызметі де есепке алынғаны жөн.

Ауылда еңбек күші арзан, жалақы төмен. Ауылдың шешілмеген қиындықтары әлі күнге шаш етектен. Ауызсудан бастап, жолдын шұңкырларына дейін санай берсеңіз, тауысып біте алмайсыз. Аграрлык сектор бізде әлі күнге дамыған жок. Бүкіләлемдік сауда ұйымына кіру үшін алдымен аграрлык секторды дамытуымыз керек. Халықаралык ұйымдарға тәуелді болмауымыз қажет. Өзімізді қамту тұрғысынан. Осы тұрғыдан ауыл әкімдерінің мойнына үлкен жауапкершілік жүктеледі. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің барлығы қазіргі күні жекелеген кәсіпкерлер қолында. Мұндай кезде әкімдер мемлекет тарапынан қабылданған жеке кластерлерге сүйеніп, мәселелерді жолға қоюлары керек.

Қазір жергілікті өзін-өзі басқарудың сапасының артуымен қатар әкімдердің өкілетгігі кеңейіп келеді. Ендігі жерде ауыл әкімдерінің бюджеті өздерінде болады. Әкімдікке өзін-өзі ұсынуға немесе қоғамдық ұйымдар, бірлестіктердің ұсынуына жол берілмейді, тек әкімдікке кандидаттарды аудан әкімі ғана ұсына алады, бірақ кандидат жөнінде жергілікті қоғамдастықтың пікірлерін ескеруі мүмкін.

Сондықтан жергілікті ел-жұрт ертеңгі күнге деген сенімдері мен мұң-мұқтаждарын жаңадан сайланған жергілікті әкімдерге жеткізе алады.

//Халық.-2013.- 17 қазан.- 6 б.



Нұрбай ШӘКІМ, Қорқыт Ата атындағы ҚМУ-дің 2 курс студенті
Отандық көпсериалды

киноның күні қашан туады?
Көре-көре көріксіз көріністер қажытып, санамызды сергелдеңге салып жатыр. Огандық телеарналардан санаулы секундтарымызды, тіпті десеніз, сағаттап уакытымызды ұрлайтын телесериалдар төнірегівде сіз не ойлайсыз? Сарыла күткен сериалымыз бастала салысымен-ак үй ішіндегінін бәрі көксандық аддына тегіс жиналады. Калай десек те, беріліп жатқан көпсериалды кинолардын мән-мағынасы жайында ешкімнін бас қатырғысы жоқ. Отандық кинематография саласында аталмыш көпсериалды кинолар тњсіру мәселесі кенжелеп тұрғанын көрмейсіз бе?! Огандық телеарналарымыз түрік, кәріс, үнді ағайындардын сериалдарын казакстандықгардын назарына ұсынып жатканының бір себебі де осында. Шегі жоқ, пәтуасыз әнгіме сияқгы парықсыздықпен бағаланатын кейбір телесериадардың қоғамға берері бар ма?! Қоғамдык автокөлікте, оку орындарында, кыз-жігптердін басы қосылғанда сөз болатын да осы шытырман сериалдардын «синдромдары». Көзі қырағы көрерменнің назарына ұсынылып жүрген «Сұтан Сұлеймен», «Кызғұмыры», «Келін», «Мұзды жарып шыкқан гүл» сияқты бірқатар сериалдар көрерменнін көнілін көтергенімен, ой көкжиегін тұмшалап тастайды. Тегіміз казақ, бәріміз бір түрікгін ұрпағымыз той. Дегенмен қай мұсылманнын некесіз жар алып, нәпсіқұмарлығы үшін қол астында мыңдаған кәнизактар ұстағанын құлағыныз естіп, көзініз көріп пе еді?! Патшанын қырық катыны кырғиқабак больш, бірін-бірі көре алмауын, адам жүрегі дауаламайтын жауыздықгарға барын көріп келеміз.

Ол, ол ма?! Кәріс сериалдары казак жігіттерінін санасына «гламурный» ұғымын әкелді. Олай дейтініміз, сериалдын басынан-ак жігерсіз жігіттердін бейнесін тамашалауымыз. Қан кешті күндер мен жан кешті жылдарды өткерген ата-бабамыз жаугершілік заманда елін, жерін корғаса, аталмыш сериалды көріп өскен жас ұрпақ қалайша елдін бүтіндігін ойлайды? Ал, енді махаббаттын әдемі иірімдерін ұсынатын үнді сериалдары бүгінде бұрынғы сарынынан айрылған. Бүгінде болмашы нәрсені айғай-шуға ұластыратын, бітпейтін ене мен келін арасындағы араздык сериалдық арзанқолдығына себепші.

«Әр елдін салты баска, итгері кара каска» демекші, әр ел мейлінше өз ата-дәстүрін өз мемлекетіне дәріптегені жөн. Онсызда халкымыздын алтын казынасы болып саналатын ұмыт қалған ата-дәстүрін, салт-санасын қазақ баласынын жадына сіңіре алмай жаткан шақта осындай телесериалдардың ықпалы қандай болмақ?! Не десек те, көрермен телеарналардан беріліп жаткан кез келген телесериалдарды өз пайымдауына жіберіп, ара-жігін ажыратса, игі болар еді.
//Халық.-2013.- 17 қазан.- 8 б.


Қала көркі – ел мерейі – тақырыбына ой-пікірі:
Әйтімов Мұратбек, Қорқыт Ата атыңдағы ҚМУ-нің филология ғылымдарыньщ докторы, доцент:

- Алдымен қаланың 195 жылдық мерекесімен барша қала тұрғындары мен қала қонақтарын қртықтаймын! Қаламыздың күннен-күнге жаңарып, жасарып келе жатқаны рас. Оны жасыра алмаймыз. Шаһарда көптеген мәдени орындар ашылып, биік зәулім ғимараттар салынып, көшелер жөнге келіп, жалпы жақсы бетбұрыстар жасалуда. Бұл да қаламыздың өсіп өркендегенінің бір дәлелі. Бұрын қаламыз үшін басты мәселе тазалық еді. Қазір оны қозғамаса да болады. Себебі соңғы уақытта қала тазалығы әжептеуір бір жолға қойылды. Қала тазалығына тұрғындардың өздері атсалысқандықтан, олар тазалықтың қаңдай екенін жақсы түсінді.

Байқап отырсақ, қала күні жылдан-жылға жоғары деңгейде аталуда. Қала күні өтіп жатқанын халық та сезініп жүр. Олардың көңіл-күйлері де көтеріңкі. Өңірдің әр мәдени ошақгарында түрлі іс- шаралар мен мерекелік кештер ұйымдастырылып жатыр. Бұдан өзге республиканың әр түкпірінен, облыс аудандарынан келген қонақтар қала күніне арнап тамаша тарту-таралғы жасауда. Біздің оқу орнымыз киелі Қорқыт бабамыздың атын иемдеген іргелі оқу орындардың бірі. Сыр өңіріңдегі жастардың 80%-ы Қорқыт Ата атындағы ҚМУ-нен білім алады. Сондықтан оқу ордасының қала күні мейрамына атсалыспай отырғаны болмас. Университет тарапы осы мақсатта түрлі тақырыпта ғылыми-конференциялар мен кештер ұйымдастыруда. Соның бірі-Студенттер сарайыңда өткен «Қазіргі айтыс өнерінің даму сипаты: тәжірибе, тағылым, ықпаддастық» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы. Ғылыми-конференцияға бір топ ұлттық өнердің жанашырлары катысып айтыс төңірегінде баяндамалар оқьщы. Мұндай шаралар әлі де жалғасын табады деп ойлаймын. Қала күні кұтты болсын! Шаһарымыздың шырайы артып, көркіне көрік қоса берсін демекпін.

//Ақмешіт апталығы.-2013.- 17 қазан.- 2 б.

Рахила ДОСПАЕВА Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті кітапханасының бөлім меңгерушісі

Жан дауасы - кітап

Кітап –қоғамның рухани күштерін дамытудың қуатты құралы, мәдениеттің қайнар бұлағы, сапалы білім, нақты зерттеу жұмыстары тек кітап арқылы жүзеге асады. Қазіргі таңда қолға алынғын «Халық тарих толқынында» атты арнайы тарихи зертеулер бағдарламасы аясында ұлттық тарихымызды нақты деректермен зерделеп, ұлттың тарихи дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруда көне заманғы бал-бал тастар мен үңгірдегі бейнелер және асыл мұра - қол жазбалар мен кітаптардың маңызы зор.

«Өркениеттің жалпы көрінісінде әрбір халықтың орны оның оқыған кітабының санымен анықталады» деп өткен ғасыр ғұламалары пайымдағандай кітаптың әрбір адамға тигізетін үлкен өнегелі ықпалын сезінудеміз.

ХХІ ғасыр талабына сай заманауи компьютерлік технология ғылым мен техниканы қарышты дамытуда, осы қарқыннан қалыспай өркен жайған рухани қазына - кітаптың да қажеттілігі артуда. Бұл пікірімізге дәлел дүние жүзілік кітап сүйер қауым мен кітапханашылар қолға алған «Бір ел – бір кітап» акциясы. Еуразия жүрегіндегі Егеменді Қазақ елінде бұл жоба жеті жылдан бері зор табыспен өткізілуде. Өздеріңізге мәлім бұл жобаның шымылдырығы 2007 жылы қазақтың бас ақыны Абай Құнанбаевтың «Қара сөздерімен» ашылған болатын. 2008 - Мұхтар Әуезовтың «Қилы заманы», 2009- Мағжан Жұмабаевтың «Жан сөзі», 2010 - Жұбан Молдағалиевтің «Мен қазақпын» поэмасы, 2011 - Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» романы, 2012 - Оралхан Бөкеевтің «Қайдасың, қасқа құлыным» атты повестер мен әңгімелер жинағы, ал үстіміздегі жылы поэзия падишасы Фариза Оңғарсынованың «Дауа» атты таңдамалы жыр жинағы миллиондаған оқырман назарына ұсынылды. Көпшілікпен бірге оқылып, талқыланып әр алуан тақырыптарға өткізілген іс-шаралар авторлардың өмір белестерінен терең мағлұматтар алып, шығармалары арқылы авторлар ойынан қызу қуат, жаратылыс сырынан өрелі ой түюге мүмкіндік алып, тіпті оқырманның ішінде бұғып жатқан алуан түрлі таланттың жанартаудай сілкінуіне ықпал жасауда.

Аталмыш акция аясында Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің ғылыми-техникалық кітапханасы ұжымы да жыл сайын біріне-бірі ұқсамайтын іс-шаралар өткізіп келеді. Осы (2013ж.) оқу жылында Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның халық ақыны Фариза Оңғарсынованың «Дауа» атты өлеңдер жинағын насихаттау оқырман назарына 23-30 қыркүйек аралығында апталық түрінде ұсынылды. Апталықтың ашылу салтанаты университеттің ғылыми-техникалық кітапханасының оқу залында «Жырмен өрнектелген қыз ғұмыр» атты кітап көрмесі жанындағы әңгімемен басталды. Мұнан соң,

Зула, менің жыр-күймем, шабыт жегіп,

Жер бетіне ғұмырлы жарық беріп.... деп ақынның өзі айтқандай жыр күймемен жарыса шапқан өлең марафоны басталды. Жыр оқу жарысына университетіміздің бірінші және жоғары курс студенттерімен бірге облыстың кәсіптік білім беру мекемелері М.Мәметова атындағы гуманитарлы-педагогикалық және И. Әбдікәрімов атындағы агротехникалық колледж оқушылары да қатысты. Фариза Оңғарсынованың шығармаларын беріле, шабытпен, құмарта, кең көсіле оқыған әрбір жастың келбетінде туған халқын сүюге, құрметтеуге, оның дәстүрлері мен мәдениетін қастерлеуге дайын отансүйгіштік рухтың оянғаны айқын сезілді.

Апталықтың келесі күні Студенттер сарайында сыр бойының ақын қызы Қатира Жаленованың қатысуымен «Жанарында жыр тұнған» атты әдеби-сазды кешке ұласты. Әдеби кештің маңызы - жастардың Фариза ақынға арнаулары және түрлі тақырыптағы өз өлеңдері оқылып, жаңа таланттардың поэзия кеңістігіне құлаш сермегенінің байқалғаны. Акция қорытындысы Ә.Тәжібаев атындағы облыстық ғылыми-әмбебап кітапханасының үлкен мәжіліс залында болып, жас ақын Нәзігүл Бердіқожа төрайымы болған «Жауқазын» жыр сүйер қауымы отауының ашылуы оқырмандарға тың серпіліс берді.

Көрнекті ақын Фариза Оңғарсынованың «Дауасын», атына заты сай кітабын оқи отырып кітаптың шын мәнінде жан дауасы екеніне тағы бір көз жеткіздік.

Дәстүрге айналған «Бір ел-бір кітап» акциясының маңызы жыл сайын арта түскендей, осы акция аясында ақын-жазушылар шығармаларын оқып, талдай отырып, кейіпкерлері бойымызға жігер, ақыл берер сенімді досымызға, айналғандай.

Кітап –жан азығы деген осы.

//Әлімсақ.-2013.- №10 (55).-36 б.

//Сыр бойы.-2013.-17 қазан.- 4 б.

Бақытжан Жүрсінбаев, Айтжан Оразбахов, Бауыржан Еңсепов, Уалихан Ибраев тарихшы-ғалымдар
Ақмешіт түбіндегі шайқас

Немесе бекіністі кімдер қорғаған?
Қазіргі таңда біздің студенттеріміз бен оқушыларымыз Қазақстанның тарихын кешегі кеңес идеологтарының дайындаған оқулықтары бойынша танып жатыр. Ал бұл оқулықтардағы тарихи оқиғалар басынан аяғына дейін бұрмаланған. ХІХ ғасырдың бірініші жартысындағы оңтүстік өңірдегі ақмешіт, Әулиеата, Түркістан, Шымкент, Ташкент сияқты қалаларды патша әскерлеріненен қорғаудағы қазақтардың рөлі айқындауды қажет етіп келеді.

Кеңестік оқулықтарға "Бұл қалаларда Коқан бектері басқарған өзбектер, сарттар, түркімендер және тағы басқа да Орталық Азия өкілдері тұрған, кейін патша әскерлері келген кезде осы қалалар үшін соғысқан да солар, ал қазактар болса қалалардың сыртында көшіп-қонып, Қоқан бектеріне алым-салық төлеп, бұл қалаларға еш қатысы болмаған" делінеді. Кеңес идеологтары "бұл қалалар қазақтар үшін мүлдем жат, сондықтан оны кім жаулап алса да қазақтарға бәрібір болған" дегенді санамызға сіңірген. Нәтижесінде қазіргі кезге дейін халық санасында осы көзқарастар үстемдік құруда. Алайда тәуелсіздік алған кезден бастап отан дық тарихшыларымыз тарапынан жүргізген зерттеулер және мұрағаттан табылған көптеген құжаттар бұл пікірдің бұрмаланғанын әрі дұрыс емес екенін дәлелдеп отыр. Мәселен, соңғы зерттеулер көрсеткендей Оңтүстік Қазақстандағы Жаңақорған, Жөлек, Шымкент, Түркістан, Ташкент және тағы басқа да қалаларды патша әскерлерінен қазақтар қорғаған. Тіпті, Ақмешіт, Әулиеата, Мерке, Созақ, Тойшыбек, Шолакқорған сияқты бекіністердің қорғаушылары дерлік қазақтардан тұрған. Бұл туралы бірнеше ғылыми зерттеулер жазылған.



Өкініштісі сол аталмыш ғылыми еңбектер монографиялар түрінде жарык көргенімен, осы кезге дейін оқулықтарға енгізілмей келеді. Осыған байланысты кезінде кеңестік кезенде қалыптасқан көзқарастар әлі де догма күйіңде қалуда. Сөзіміз дәлелді болуы үшін осы қалалардың ішінен Ақмешіт қамалын қорғаған қазақтардың ерлігіне жеке тоқталып өтуді жөн көріп отырмыз.

Ақмешіт бекінісіне тоқталған себебіміз ол сол уақыттары стратегиялық жағынан өте маңызды қамал болды. Егер патша өкімегі осы қамалды басып алса, онда Ресей империясы Сыр бойына бақылауын орнатып қана қоймай, бүкіл Оңтүстік Қазақстанға емін-еркін кіруге мүмкіншілік алатын еді. Осы мақсатты көздеген патша үкімегі Орынбор генерал-губернаторы В.Перовскийге Ақмешітті қалайда басып алу туралы тапсырма береді. Патша өкіметінің нұсқауын орындауға кіріскен генерал Ақмешітке баратын жолды барлап, оны картаға түсіру үшін 1852 жылы 18 сәуірде топограф Голов басқарған 80 адамнан тұратын әскери топты Сыр бойына атгандырады. Бұл кезде Ақмешітгің қазақтары да патша өкіметі тарапынан қауіп анық төне бастағасын, бірнеше қауіпсіздік шараларын жүзеге асырған. Оны Өзбекстан Республикасының Орталық мұрағатынан табылған құжатгар растайды. Мысалы, осы мұрағаттағы 715 қордың 14-ші ісінде Ақмешіттің елбегі Абдуалидың сұраған көмегіне орай ташкентгіктер 2000 сарбазын жібереді. Оның 400 сарт, ал қалғанының бәрі, яғни, 1600-і қазақтар болған. Құрамында Кенесарының ұлдары Тайшық, Осман, Кенесарының ағасы Саржанның ұлдары Қошқарбай мен Иса жүрген. Алайда көмекке келген ташкенттіктер де, Ақмешітгің қазақтарыда патша әскерлерімен мәселені шайқасу арқылы емес, бейбіт түрде шешуді көздеген. Олар топограф Головтың 80 барлаушысын Акмешіттен 80 шақырым жерден қоршауға алады да, кейін қайтуын талап етеді. Амалы құрыған поручиктің баррлау тобы Қызыл Жыңғыл шатқалына дейінгі жерлерді ғана картаға түсіріп, Райым бекінісіне оралады. Патша барлаушыларының сәтсіз аяқталған жорығына карамай әрі қазақтардың күшін менсінбеген В.Перовский сол жылы қайтадан полковник И.Бламбергті, үш зеңбірегі бар 300-ден астам әскерді Ақмешіт бекінісін басып алуға аттандырады. 1852 жылы 18 шілдеде Ақмешіт бекінісіне жеткен полковник таң алдында бекініске шабуыл жасайды. Мұрағат құжаттары көрсеткендей бұл жолы да ақмешітгіктерге дер кезінде көмекке келген ташкенттік қазақтар жауға қарсы шабуылға шығады. Орыс әскерлерінің 15 адамын өлгіріп, 57 адамын жаралап, кейін қарай қашуға мәжбүрлейді. Осы шайқастан кейін ташкентгік қазақтардан оңбай таяқ жеп, берілген тапсырманы орындай алмаған полковник Бламберг жолында жатқан қазақтардың ауылдарын шауып, малдарын тонап, Күмісқорған және Шымқорған сияқты кішігірім бекіністерді талқандап кетеді. Бламберггің бейбіт жатқан қазақ ауылдарын шабуының салдарынан жергілікті халықтың наразылығы күшейген. Перовский Ақмешітке келесі жорығын жасамас бұрын оған баратын жолда жатқан қазақтардың көтерілісінен қорқып, әскери жағынан маңызды болмаса да Қазалы аңғарында № 1 форт, Қармақшыда №2 форт, Күмісқорған бекінісінің орнына №3 форттарды тұрғызады. Сондай-ақ, екі жорықтан мықтап сабақ алған ол үшінші жорыққа жан-жақты дайындалып, Ақмешіт бекінісінде орналасқан әскерлердің саны мен құрамы, Кенесарының ұлы Сыздық төре бастаған қазақтар туралы, Орта Азия хандықтарының саяси жағдайы, Сыр бойындағы қазақтардың патша билігіне деген көзқарасы және тағы басқа да мәліметтер жинастыру үшін тыңшыларын Сыр бойына жібереді. Тыңшыларынан Қоқан ханы мен Ташкент бегінің арасында билік үшін соғыс басталғанын, Ақмешітті қорғауға келген сарбаздардың қайтадан Ташкентке қарай аттанып кеткені туралы мәлімет алған Перовский 1853 жылы 22 сәуірде 3 мыңнан аса әскерді бастап жорыққа шығады. Сақтық шараларына мұқият назар аударған ол жорық кезінде әскердің жолында орналасқан қазақтар қарсылық жасауы немесе құдықтардың көзін жауып, түйелерін жем-шөпсіз қалдыруы мүмкін деген қауіппен қазақ ауылдарына әскердің жол бағытына көшіп-қонуға тыйым салады. Перовскийдің бұлайша аландауы шындыққа жақын еді. Өйткені, Сыр өңірінің қазақтары өздерін жаулауға шыққан патша әскерлерінің жорығына барынша зиян келтіріп, оны әр түрлі амалдармен тоқтатуға тырысқаны жөнінде мұрағат құжаттарында көптеген мәліметтер кездеседі. Мысалға, мұрағат құжаттарында патша әскерлері қазақтардан ақшаға түйелеріне жем-шөп, болмаса азық-түлік сатып ала алмағаны немесе Ақмешітке баратын оңай жолды көрсетуден бас тартып отырғаны жазылған. Сол үшін Перовский қыпшақтардың биі Досболды біліп тұрып жол көрсетпедің деп жазаға тартқан. Тіпті патша әкімшілігіне адал қызмет атқарып, хорунжий атанған жаппастардың биі Жанғабылдың өзі қыпшақ, табын, әлім, алтындардың билеріне Ақмешітгі орыстардан қорғайық деп хат жазған. Оның хаттарының бәрін патша әкімшілігі қолдарына түсіреді. Перовский бүл әскери іс-шараға жоғары деңгейде дайындалғаны соншалықты, оған сол уақыттағы орыс әскерінің барлық түрлері: жаяу әскер, атты әскер, зеңбірек батареялары, инженерлік топ, саперлік бөлім, казактар және әскери флотилияны кіргізеді. Ақмешітке жеткен Перовский бастаған патша әскерлері бекініске тіке шабуылға шығуға бата алмай, қоршауға алып, батареяларды орналастыру үшін оның жан-жағынан траншеялар қазады. Бекінісгі қорғаушыларға сырттан көмекке әскердің келмеу амалын қарастырған Перовский Жаңадариядағы тоспаны бұзып жібереді. Кейін орыстардың осы амалы өз-өзін ақтайды. Өйткені, Ақмешітке көмекке келе жаткан ташкенттіктер дәл осы тоспадан жайылған судан өту үшін өткел іздеп, уақытгарын босқа өткізіп алады.

Жорыққа алып шыққан әскердің азық-түлігі санаулы күнге ғана жететін болғандықтан, бекіністі қоршау арқылы бағындыру жоспары іске аспайды. Калыптасқан жағдайды талдаудан өткізген ол енді шешуші шабуылға көшпесе, онда жағдайының мүшкілге айналатынын біліп, 1853 жылы 8 шілдеде барлық батареялардан бекініске қарай оқ жаудыруға бұйрық береді.

Бекіністі қорғаушылар жау күшіне төтеп беріп, қарсы шабуыл жасады. Олардың ерлігіне Перовскийдің өзі де таңғалып, Булгаков деген досына жазған хатында «бекіністегі 300 адамды өз еркімен берілуге мәжбүр ете алар емеспін» деп мойындайды.

Осылайша Ақмешіт бекінісін қорғаушылар өз күштерінің әлсіздігіне карамастан, орыс әскерімен үш аптадан аса аянбай соғысып, ақыры оқ-дәрісі таусылған соң амалсыздан беріледі. Ақмешітті қорғаушылардың осыншама уақыт бойы күші басым жауға қарсылық көрсетуі, олардың сол жердің қазақтары болғандығын дәлелдеп отырған жоқ па? Кеңестік тарихнамада көрсетілгендей Ақмешітте тек Орталық Азия халықтарының өкілдері соғысса онда олар нақты қатер төнген кезден бастап-ақ бекіністі тастап қашып кетер еді. Оған нақты мы сал Түркістан қаласы үшін шайқас бола алады. Түркістан қаласын қорғау кезінде Мырзадәулет бастаған сартгар жеңіле бастаған кезде, Кенесарының ұлы Сыздық төре бастаған қазақгардың көмекке келуін күтпей-ақ, бекіністегі қазақтарды тағдырдың тәлкегіне тастап қашып кеткен болатын. Соның өзінде де қазақтар Түркістанды жауға бермей бәрі де қаза тауып, Сыздық төре болса бекініс сыртында соғысып, ақыры ішке кіре алмай амалсыздан кейін қайтқан еді.


Ал Ақмешітті қорғаушылар болса дерлік қазақтардан тұрғандықтан, олар ұзақ уақыт бойы өздерінің туған каласы үшін шайқасты. Сонымен қатар, Акмешітті қорғаушылардың қазақтардан тұрғанын мұрағат құжаттары дәлелдей түседі. Перовскийдің жоғары жаққа жасаған мәліметінде Ақмешітті қорғау кезінде өлгендердің бәрін қоқандықтар деп атаған. Тұтқынға түскен 74 қорғаушыларның біреуі ғана бұқаралық саудагерлер, ал калғандарының бәрі де сол жердің қазақтары» дейді. Осы мәлімдемеде ауыл ақсақалдарынан орыс билігіне қарсы шықпаймыз деген уәдені алған соң жергілікті халықпен тіл табысу мақсатында олардың бәрін де жақын мандағы ауылдарына қайтарғанын хабарлайды.

Бұдан шығар қорытынды егерде тұтқынға түскендердің бәрі қазақтар болса, онда бекіністі қорғау кезінде қаза тапқандардың бәрі де немесе басым бөлігі қазақтар болуы әбден мүмкін. Дегенмен, Ақмешітті патша әскерлері басып алса да соғыс аяқталмаған. Мұрағат құжаттары көрсеткендей Ташкент, Түркістан, Созақтағы қазақтар Қоқанмен соғысып жатқанына қарамастан, оны азат ету үшін бірнеше рет жорықтар жасаған. Мысалы, 1853 жылы 24 тамызда Ташкенттен Сәбден қожа бастаған 7 мың Ұлы жүз қазағы мен 700 хиуалық (негізін қабақ Әзберген би бастаған шектілер құраған) қазактар Ақмешітке шабуыл жасайды. Өкінішке орай, олардың Ақмешітке жасаған жорығы орыстарға көп шығын әкелсе де жеңіліске ұшырайды. Оның себебі Сәбден бастаған қазақтарға Худояр хан бастаған сарттар мен өзбектердің ешқандай көмек бермеуінде жатса керек. Сол жылы ташкенттіктер Ақмешітті қайтарып алу жолында тағы да әрекет жасап көреді. 24 қарашада басталған жорықты Ташкент қазақтары Софы бек пен мыңбасылар Қасым мен шанышқылы руынан шықкан Мәмбет басқарады. Жорыққа түйелерге жегілген 17 зеңбірегі бар 10 мыңнан аса адам қатысып, 4 желтоқсанда олар Жөлекті басып алады да, 14 желтоқсанда Ақмешіттің түбіне келіп орналасады. Бұл жолы да ташкенттіктерге Қоқан тарапынан көмек берілмейді.

Шайқас кезінде ташкенттіктер тағы да ауыр жеңіліске ұшырап, 2000 адамынан өлідей айырылса, орыс әскерлері тарапынан 18оққа ұшып, 38-і жараланады.

Осы жеңілістен кейін олар Ақмешітті қайтарып алуға әрекеттенбей, қорғанысқа көшеді. Осылайша Перовский бастаған орыс әскерлерінің Сыр бойына жасаған басқыншылық жорығы Ресей империясы үшін әскери стратегиялық және саяси-экономикалық жағынан аса маңызды болды. Орыс әскерлерінің Ақмешітті басып алуы Ресей империясьшың иелігіне 500 шақырымдық жерді қосып қана қойған жоқ, енді бүкіл Кіші жүз қазақтарының жайлауларымен бірге қыстауларына да бақылау жасауға мүмкіндік берді. Ақмешіт түбіндегі шайкас қазақ тарихының ақталмай жатқан болмашы ғана бөлігі. Ал оның ашылмаған немесе әлі де зерттеуді қажет ететін тұстары қаншама?!


//Сыр бойы.-2013.- 19 қазан.- 8 б.

Әкімдерге жүктелер жауапкершілік көп


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет