Мұғауина М. О «Іскери-шешендік тіл дамыту» мәтіндер жинағы Атырау, 2014 Атырау облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және тілдерді оқыту өңірлік орталығының кеңесінде баспаға ұсынылды



бет1/5
Дата04.06.2017
өлшемі0.75 Mb.
  1   2   3   4   5


Атырау облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және тілдерді оқыту өңірлік орталығы

Мұғауина М.О

«Іскери-шешендік тіл дамыту»

мәтіндер жинағы

Атырау, 2014

Атырау облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және тілдерді оқыту өңірлік орталығының кеңесінде баспаға ұсынылды. (№2 хаттама, 11.06.2014 ж.)
Құрастырушы: Мұғауина Марина Олжағалиқызы – Атырау облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау,біліктілігін арттыру және тілдерді оқыту өңірлік орталығының бөлім меңгерушісі, қазақ тілінің оқытушысы
Мұғауина М.О. «Іскери-шешендік тіл дамыту» мәтіндер жинағы. – Атырау, 2014. – 76 бет.

Бұл көмекші оқу құралы мемлекеттік тілді оқытатын оқушылар мен мемлекеттік тілді үйренуші барлық мемлекеттік қызметшілер мен жеке тұлғаларға арналған.

Көмекші оқу құралына би-шешендердің шешендік сөздері, қазақ халқының салт-дәстүрлері, ырым-тыйымдары, ұлттық киімдері, тағамдары, ән-күй аспаптары, ойындары, көне қалалары, ою-өрнектері, ұлттық ойындары туралы мәлімет берілген.

Берілген мәтіндер тыңдаушылар үшін түсінікті, мағынасы терең.

Атырау облысы әкімі аппаратының Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және тілдерді оқыту өңірлік орталығы, Мұғауина М.О., 2014




«Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез келген орайында әрі қару, әрі қалқан, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар?»

Н.Ә.Назарбаев
АТАДАН ЖЕТКЕН АСЫЛ СӨЗ
Шешендік сөздер – халық даналығынан туған мұра. «Өнер алды – қызыл тіл» деп сөзге үлкен мән беретін біздің халқымыз шешендерді үлкен құрмет тұтқан. Шешендер ел арасындағы қарым – қатынасты реттеуге де, қоғамдық - әлеуметтік мәселелерді шешуге де араласып отырған.


Төле би, ер Қазыбек, тілді Әйтеке

Асқар тау Қазығұрттай білімді еді

Бірі – күн, бірі – туған айдай болып

Заманға сәйкесімен келіп еді.



Төле би.

«Елінің береке – бітімін құдіреті мен қасиетін, асқар етсем деп» толғанып армандаған, қазақ мемлекеті тарихындағы атақты саяси қайраткер, Тәуке хан тұсында ұйымдасқан Билер кеңесінің мүшесі, «Жеті Жарғы» заңдарын жасаушылардың көрнекті өкілі, Ұлы жүздің төбе биі, жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте айбын-айбатымен жеңіске жұмылдырушы, отырықшылыққа үндеушілердің алғашқысы Төле биге осылайша баға берілген «Төле бидің тарихы» дейтін дастанда.

Төле Әлібекұлы қазіргі Жамбыл облысы, Шу ауданының Жайсаң жайлауында 1663- 1756 жылы дүние табалдырығын аттаған. Араб, парсы тілдерін жақсы білген. Өз елінің, өзге халықтардың әсіресе, шығыстың аңыз- әңгімелерін, қисса-дастандарын еркін меңгерген. Ән-күй, ақындық өнерді құрметтеген. 15 жасынан бастап ел билеу ісіне ынтасы ауған. Ардақты істерімен, асыл қасиеттерімен, асқан әділдігімен, кемеңгерлік ғибрат- кеңестерімен, «даналық шешімдерімен» қазақ елін көркейтуге бар қажыр- қайратын жұмсаған ғұлама заманында «Қарлығаш әулие» атанған.

* * *


Бір үйдің баласы болма,

Көп үйдің санасы бол!

Бір елдің атасы болма,

Бар елдің данасы бол!

Бір тонның жағасы болма,

Көп қолдың ағасы бол!

Ақты ақ деп бағала,

Қараны қара деп қарала.

Өзегің талса өзен бойын жағала.

Басына іс түссе көпшілікті сағала.

Өзіңе - өзің кәміл бол.

Халқына әділ бол,

Жауыңа қатал бол!

Досыңа адал бол! – аумин, деп бата беріпті.


* * *

Атың жақсы болса,

Ер жігіттің пырағы,

Балаң жақсы болса,

Жан мен тәннің шырағы,

Қызың жақсы болса,

Жайқалып өскен құрағы

Әйелің жақсы болса,

Бірінші – иманың,

Екінші – жиғаның

Үшінші – ырысыңның тұрағы.

* * *


Жалғанда ойлап тұрсаң бірлік керек.

Бірлікті ойлаған соң тірлік керек.

Ағайынға ала көз бола қалсаң,

Аузыңнан несібеңді біреу жемек.


ҚАЗ ДАУЫСТЫ ҚАЗЫБЕК


Ұлттық сана мен тілінің, рухы мен арман мұратының ұшан-теңіз ұлылық қасиеттерін ересен қуат - құдіретімен көрсете білген, тәуелсіздік жолында қабырғасы қайысып еңбек еткен көрнекті мәмлегер, арыстан жүректі ер, мемлекет қайраткері – Қаз дауысты Қазыбек би. Кемеңгер би 1667 жылы Сыр бойында дүниеге келген, 97 жасында,яғни, 1764 жылы көз жұмған. Атақты би аумалы- төкпелі, күрделі, қилы заманда ғұмыр кешкен.

Қаз дауысты Қазыбек Жоңғария хандығына елшілік, мәмлегерлік жолмен үш рет барған. Дарынды шешенде білгірлік- біліктілік, алғырлық-тапқырлық, қаһармандық – қайраткерлік, зиялылық- саясаткерлік сияқты ұшан – теңіз табиғи рухани қасиет- қабілеттер мол болса, онда мемлекет жеңіске - жетіп, қиындықтан, құлдықтан құтылады. Мерей-мәртебесі, даму дәрежесі жоғары болады. Бұл ретте Қаз дауысты Қазыбек бидің Қазақстанның саяси – құқықтық тарихында айрықша тұлға екендігін айтуға болады.
* * *

Тату болса, ағайын жақын,

Ақылшы болса, ағайын жақын

Бауырмал болса, інің жақын,

Инабатты болса, келінің жақын.
Алдыңа тартқан адал асың,

Қимас жақын – қарындасың.

Сыбайлас болса, нағашың жақын.

Адал болса, досың жақын.

Еркелейтін немерең жақын.

Өз ұрпағың – шөберең жақын.

Жан серігің жас кезіңнен

Бәрінен де әйелің жақын.

* * *

Алтын ұяң – Отан қымбат,



Құт берекең – атаң қымбат,

Аймалайтын анаң қымбат,

Мейірімді апаң қымбат.

Асқар тауың – әкең қымбат,

Туып өскен елің қымбат.

Ұят пенен ар қымбат,

Өзің сүйген жар қымбат.
* * *

Арадан шыққан жау қиын,

Таусылмайтын дау қиын.

Шанышқылаған сөз қиын.

Дәл осындай жағдайда,

Пана болмас өз үйің.

Жазылмаса дерт қиын,

Іске аспаған серт қиын,

Ақылыңнан адасып,

Өзің түскен өрт қиын.

Тентек болса ұл қиын,

Не істеріңді біле алмай,

Ашиды сонда бас миың.
ӘЙТЕКЕ БИ
Әдебиет, өнер тарихында рухани таза болмысымен, турашылдығымен, даналығымен, күйлі-қуатты әрі сымбатты сөздерімен аты аңызға айналған ақыл- ой алыптарының бірі- Алшын Әйтеке би. Ол ұлтының біртұтастығын сақтаған, мемлекеттің іргетасын көркейте қалаған, елінің есендігі мен еңсесі биік болуы үшін қайраткерлік, санаткерлік, мәмлегерлік, батырлық, шешендік өнерінің күш-қуатын мейлінше сарқа пайдаланған текті тұлға.

Әйтеке би Нұрата тауының Бұқарға қарай созылған Қызбибі тауының сілемінде 1644 жылы өмірге келген. Бұқар мен Самарқан медреселерінде араб - парсы тілдерін үйренген.

Ел аузында «Әйтеке жарып айтады, Қазыбек қазып айтады, Төле тауып айтады» деген ұлағатты сөз бар. Әділ сөйлеу, ойды шегелеп, нақты жарып айту батырлық пен батылдықтан, даналық пен білімпаздықтан туады.

* * *


Ашу деген ағын су,

Алдын ашсаң арқырар.

Ақыл деген дария,

Алдын тоссаң тоқырар.

Кісі бірге туыспау керек,

Туысқан соң сөз қуыспау керек.

Сөз қуған пәлеге жолығады,

Жол қуған олжаға жолығады.


* * *

Бүркіт бол, заманыңыз түлкі болса,

Бай болар кедей жігіт мүлкі болса.

Жақсылардың белгісі сол емес пе,

Қара қылды қақ жарған әділ болса
* * *

Суалмайтын суат жоқ,

Тартылмайтын бұлақ жоқ.

Тамыры суда болса да,

Уақтысы жеткенде,

Қурамайтын құрақ жоқ.

Дүние деген фәни бұл,

Панасы жоқ, тұрақ жоқ.

Баласы жоқта мият жоқ.

Бәрінен де сол қиын,

Түнде жанған шырақ жоқ,

Артта қалған тұяқ жоқ,

Шүкіршілік етіңіз.
XVІІІ ғасырдың басында (1723 ж.) «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» тұсында жоңғар басқыншыларынан елін арашалап алып қалған, иісі қазақты топтастырып басын біріктіре білген аузы дуалы үш би – Төле, Қазыбек, Әйтекелердің орны бір төбе. Астарлап сөйлеп, тілдесудің бір үлгісін мына жайдан түсінуге болады. Келген бір елшінің ұсынысын естіген соң, үш би өзара астарласып сөйлесіпті. Бірінші би: «Мына көлдің алар ма еді қазын атып?» - десе, екінші би: «Оғың босқа кетпесін жазым атып» - депті. Сонда үшінші би тұрып: «Құтылмастай бәлеге қап жүрмейік, Суға келген перінің қызын атып», - деген екен. Үш би мәмлеге келіп, елшіні өлтіріп, жағдайды шиеленістірудің қажеті жоқ екенін өзара түсінісіп, елшіні жолға салған екен.

Төбе басында отырып, дүйім елді аузына қаратқан шешендердің шешендік сөз өнері шетелдіктерді де таң қалдырған екен.

Орынды сөзге тоқтау атам қазақтың адамдық салты еді. Бұндай жағдайда «Тура биде – туған жоқ» деп айтылады.

*********************************************************



Тапсырма. Мәтінмен танысып, төмендегі берілген сұрақтарға мәтін

бойынша жауап беріңіз.



  1. Үш бидің қандай нақыл сөздерін білесіңдер?

  2. Төле би ел билеу ісіне неше жастан бастап араласқан?

  3. Қаз дауысты Қазыбек би Жоңғария елшілігіне неше рет барған?

  4. Алшын Әйтеке би қандай тұлға?


Түсіндірме сөздік

Құдірет – 1.Құдай, Алла, Жаратушы; 2. ауысп. Керемет күш, ғажайып күш;

Қасиет – әрбір затқа тән айрықша белгі, ерекшелік, жақсы белгі;

Қасиет тұтты – қадірледі, қастерледі;

Қасиеті кетті – қадірі түсті;

Қайраткер – қоғамдық қызметке, саясатқа белсене қатысушы адам;

Билер кеңесі – билердің айтатын төрелігі, шешімі;

Аңыз әңгімелері – халықтың қиялынан туған таңғажайып оқиға;

Қисса-дастандары – ауыз әдебиетіне тән сюжетті жыр, дастан;

Қаһарман – батыр, ер;

Зиялы – 1. Ізетті, әдепті, білімдар; 2. ауысп. Оқыған сауатты адам;

Саясатшыл саясат жөнінде көп айтқыш, саясатқа құмар;

Мәмілегер – екі елді, екі адамды келістіруші, ара ағайын(би);

Санаткер – алдыңғы қатарлы, басты, таңдаулы.

Рухани – Адамның ой-санасына, ішкі дүниесіне байланысты, соған тән.




АҚЫЛДЫ ДЕП КІМДІ АЙТАМЫЗ?

Бір мәжілісте бас қосып сөйлесіп отырғанда, Шоң биге Мұса мырза:

Ақ сауыт деп нені айтамыз,

Арғымақ деп нені айтамыз?

Ақылды деп кімді айтамыз?

Ер жігіт деп кімді айтамыз? –деп сұрақ қойыпты.

Бұған Шоң:

Ақ сауыт деп айтамыз,

Атқанда оқ өтпесе.

Арғымақ деп айтамыз,

Желгенде жылқы жетпесе.

Ақылды деп айтамыз,

Тозған елді септесе.

Ер жігіт деп айтамыз,

Жауға тастап кетпесе! – депті.

************************************************************



Тапсырма. Мәтінге қатысты тірек сөздерді жазыңыз.
Түсіндірме сөздік

Ақ сауыт – көне темір сымнан тор көз етіп тоқылған батырлар киетін киім;

Арғымақ – асылтұқымды сымбатты жылқы;

Ақылды – сана-сезімі жоғары, білімді, есті;

Ер жігіт – ер мінезді азамат;

Жау – 1. Бір елге шабуыл жасаушы, шапқыншы, дұшпан;

2. Өштескен, қастасқан адам, дұшпан.


ҚАЗЫБЕК ПЕН БҰХАР
Бұхар жыраудың өте қартайған кезінде көңілін сұрамақ болып,

Қаз дауысты Қазыбек би келеді.

Төсекте жатқан Бұхар жырау:

– Бірден оңға дейін санның мағынасын маған ешкім айтып бере алмады, Қазыбек, сен айтып берші, - деген екен.

Сонда Қазыбектің берген жауабы:

Бір дегеніңіз – бірлігі кеткен ел жаман,

Екі дегеніңіз – егесіп өткен ел жаман,

Үш дегеніңіз – үш бұтақты шідерден шошыған ат жаман,

Төрт дегеніңіз – төскейге шыға алмаған кәрілік жаман,

Бес дегеніңіз – білікті адамнан белгілі бала тумаған жаман,

Алты дегеніңіз – аймағын билей алмаған адам жаман,

Жеті дегеніңіз – жетем деген мақсатына жете алмаған жаман,

Сегіз дегеніңіз – бастаған серкесіз қой жаман,

Тоғыз дегеніңіз – толғанғаныңыз,

Он дегеніңіз – өткеніңіз, о дүниеге жеткеніңіз.

*************************************************************



Тапсырма. Мәтінді: а) ауызша әңгімелеңіз; ә) Қазыбек би туралы не айта аласыз? б) Бұхар жырау кімнің кеңесшісі болғанын тарихтан білесіз бе?
Түсіндірме сөздік

Аймақ – 1. Өлке, атырап; 2. Төңірек, маңай, айнала;

Бірлік – ынтымақтық, ауызбірлік, татулық;

Егес – талас- тартыс, тайталас;

Егесті – дау-дамайлы, бәсекелі;

Шідер – аттың алдыңғы екі аяғы мен артқы бір аяғын қосып салынатын тұсау. Шідер салды – еркіне жібермеді;

Төскей – таудың қия беткейі, биіктеу баурай;

О дүние – діни адам өлгеннен кейін де тіршілік етеді-мыс дейтін ұғым, ақиреттік ұғым.

БАЙДАЛЫНЫҢ ШОРМАНҒА АЙТҚАН ТӨРТ НАҚЫЛЫ
Шорман 90 жастағы Байдалы биге салем беріп, «үлгілі сөз естиін» деп бала жігіт күнінде барған екен. Би: «О, кәрілік, мен саған не жаздым!» дей беріпті. Қонағы бір қонып ауылына қайтқалы жатқанда Байдалы қарт бала Шорманға: «Не алып қайттың?» - депті.

- «Ойхой, кәрілік, мен саған не жаздым» дегеннен басқа ештеңе естігенім жоқ, - депті Шорман. Сонда Байдалы Шорманға: - Сөздің анасы сенде еді, баласы менде еді, өзің бастамаған соң мен не айтайын, ана таппаса, бала тумақшы емес. Әдейі ат арытып келдің гой, төрт ауыз сөз айтайын, соны алып қайт, - деп, Байдалы: - Алыста не алыс? Жақында не жақын? Тәттіде не тәтті? Ащыда не ащы? – депті.

- Алыста – жер мен көктің арасы алыс. Жақында – ерлі – зайыпты кісінің арасы жақын. Тәттіде – сол қатыннан туған бала тәтті. Ащыда – сол бала қаза тапса сол ащы, - дейді Шорман.

- Бір айтуға бұ да жарайды, бірақ анығы бұлай емес. Жер мен көктің алыстығы жоқ, көзге көрінеді. Ерлі – зайыптының жақындығы жоқ, талай қатын мен еркектің араздасып келгенін көріп, айырып жібердім. Жақын болса біреуінен біреуі айырылар ма еді? Бала да тәтті емес, айтуға ғана. Әкесімен араздасып келіп, баласын әкесінен айырып әкеткенді де көрдім. Ондай баладан айырылғанның ащылығы жоқ. Төрт сөздің шешілуі мынау:

Алыста – білімді мен наданның арасы алыс.

Жақында – өлім жақын.

Тәттіде – жан тәтті.

Ащыда – жаннан айырылу ащы

«Алтын берген дос емес, ақыл берген дос» деп бұрынғылар осындай сөзді айтқан екен.

************************************************************



Тапсырма. Мәтінге сүйене отырып, түсінгеніңді баянда.
Түсіндірме сөздік

Ащы – 1. Сортаңды, тұзды жер және соған өскен шөп; 2.а) тұзы күшті, тұзы көп; ә) дәмі ауызды қуыратын, жағымсыз; б) құлаққа жағымсыз, жанға жайсыз; 3. Жусан, ермен тәрізді дәмі ащы шөп;

Алыс – 1. Арпалыс, талас-тартыс; 2. а) қашық, ұзақ; ә) ауысп. Атасы басқа, бөтен, бөгде;

Үлгілі – тәртіпті, тәрбиелі, өнегелі;

Кәрілік – жасы ұлғайғандық, қартайғандық;

Жақын – а) арасы алыс емес, таяу; ә) ағайын-туған, туысқан; б) ауысп. Көңілдес, ашына, тамыр;

Тәтті – а) дәмі қант, бал сияқты жағымды тіл үйіретін; ә) бал, қант, кәмпит; б) ауысп. Артық, қымбат, жақын; в) ауысп. Жанға жайлы, ұнамды;

Жер – 1. күнді айнала қозғалатын Күннен кейінгі үшінші планета; 2. Жер қаты, қабаты, құрлық, топырақ; 3. белгілі бір ел, мемлекет; 4. біреудің пайдалануындағы, қарамағындағы аумақ; 5. мекен-жай, орын; 6. ауысп. Ел-жұрт, өмір сүрген орта; 7. мезет, кез, уақыт, мезгіл, орын, тұс;

Көк – 1. Түпсіз тұңғиық аспан әлемі, әуе; 2. Киіз үйдің керегесін т.б. көктейтін түйенің терісінен істелген таспа, қайыс; 3. а) заттың көгілдір аспан тәрізді түсі; ә) көгеріп шыққан өсімдік, өскен шөп; б) жеміс-жидек, көкөніс;

Ерлі-зайыпты – неке заңымен тұрмыс құрған жұбайлар.
СҮЙІНБАЙ АРОНҰЛЫ
Жақсы жігіт ел-жұртының қаласындай,

Жақсы әйел әмме жұрттың анасындай,

Жақсыға ешкімнің де жаттығы жоқ,

Көреді бәрін де өз баласындай.

Жақсы жігіт сөзіне сақ тұрады

Қыранның қырдан байқар баласындай.

Жаман парқы жақсымен бірдей емес,

Жақсы жігіт елінің ағасындай,

Жақсының сөзін әркім пайдаланар,

Миуалы алма, өріктің ағашындай.

Жаманның көкірегі – көр, көзі – соқыр,

Жүрер жолдан адасып-ай.

Жақсы адам қайсы жерден ажырайды,

Жақсымын деп бәрі жүр таласып-ай

Жамандар – өтірікші, өсегі көп,

Ел-жұрттың іріткі салар арасына-ай.

Жалған сөзбен бықсытар ел арасын,

Жанбай қалған ағаштың шаласындай.

Соқтығып әркімге бір ұрынады.,

Сиырдың тентек болған танасындай,

Сондай жанның ешкімге сүйкімі жоқ,

Жылқының қотыр болған аласындай.

Жақсы адам елдің басшы серкесіндей,

Жұғымды болар елдің еркесіндей.

Жақсының жүзі – жылы, сөзі – майда,

Халқымның қалың жүнді көрпесіндей.

Жақсы болар баланың – жүзі жақсы,

Наубайдың күймей піскен бөлкесіндей.

Жақсыға үлкен – кіші – бәрі жақсы,

Жасынан бірге өскен еркесіндей.

Жақсы кісі көрінер жыл құсындай,

Жаман адам балтаның ұңғысындай.

«Олақтан салақ жаман» деген мақал,

Жамандар кеудесі – үлкен, сөзі – кесек,

Ақылы ауыс адамның жындысындай.

Екеуін салыстырып әдейі айттым,

Қажетін қолданарсың тұрмысыңа – ай.

*************************************************************



Тапсырма. 1. Өлеңді оқып, мазмұнын түсініңіз; 2. Осы өлеңге байланысты өз ойыңызды мына сөзді тірек етіп алыңызда, айтыңыз; 3. Жақсы жігіт, жақсы әйел, жаман парқы тапсырма бойынша сурет.
Түсіндірме сөздік
Ауыс – 1. Орын өзгерту, алмасу; 2. Бір қызметтен екінші бір қызметке көшу; 3.Бір мәселеден екінші мәселеге көшу; 4. ауысп. Біреуден-біреуге тарау; 5.ауысп. Ақылынан алжасу, жындану;

Жақсы – 1. жаман емес, оңды, тәуір; 2. ақылды, тәрбиелі, саналы, адамгершілік қасиеті мол; 3. ауылдың белді, беделді азаматы; 4. иә, қош, мақұл деген сөздің орнына жүреді;

Жаман – 1. сапасы төмен, жақсы емес, әсіре нашар; 2. жағымсыз, ұнамсыз, кейіпсіз; 3. өте, қатты; 4. ауысп. Сәби, нәресте, бала;

Миуалы – миуасы бар, жемісті;

Парқы – 1. бір нәрсенің екінші нәрседен айырмасы, айырмашылық, ерекшелік; 2. бір нәрсенің қадір-қасиеті, мән-жайы, жай-жапсары; 3. белгілі бір істің байыбы, пайымы;

Өтірікші – үнемі өтірік айтатын адам, алдампаз;

Өсек – біреуді сыртынан даттап, кінәлап айтқан жалған сөз;

Олақ – 1. Іске икемі жоқ, ебедейсіз, епсіз; 2. Малға (қойға) құлақтың ұшының алдыңғы жағынан орай кесіп алып салынатын ен;

Салақ – шаруаға ыңғайы жоқ қырсыз, ұқыпсыз;

Шала – 1. Отынның толық жанып бітпеген калдығы; 2. Толық емес, пісіп жетілмеген, шикі;

Көр – 1. Қайтыс болған адамды жерлеу үшін қазылған жер, қабір; 2. а)Суқараңғы, соқыр; ә) ауысп. Түйсіксіз, надан; 3. а) қарау, көз салып байқау; ә)кездесу, жолығу; б) ауысп. бір нәрсені бастан кешу, білу; в) айыптау, жазғыру, кінәлау; г) балау, санау, білу, тану; ғ) қосымша мағына үстейтін көмекші етістік;

Соқыр – 1. көру мүшесінен айырылған, жанары жоқ; 2. ауысп. Ештеңені білмейтін надан, топас;

Көкірек – 1. омырау тұс, кеуде; 2. көңіл, көкей, ой-сана; 3. менмен, тәкаппар, өркеуде.

ҚАЗАҚ – ҚОНАҚЖАЙ ХАЛЫҚ
Қазақ халқы – ертеден қонақ десе ішкен асын жерге қоятын халық. Үй иесі бұрын танысын, танымасын «Құдайы қонақпын» десе болды, жылы шыраймен қарсы алып отырған. Жол жүріп келе жатқан жолаушы «Бөлінбеген еншім бар» деп, жолшыбай ауылдың кез келген үйіне түсіп, қонақ бола берген. Оның үстіне қазақта «Қырықтың бірі қыдыр», «Қонақты қусаң – құт, ырыс қашады», «Қонақпен бірге құт, ырыс келеді» деген мәтелдер бар. Сөйтіп, бөлінбейтін еншіге қиянат жасауға болмайды. Бір қызығы, алты аласы, бес бересі болмаса да, қонақ үй иесі тойдырмаса, күтпесе, аттана бере жамандап кететін болған. Сондықтан халқымыз қонақты қарсы алу, шығарып салуға ерекше мән берген.

Қонақты үй иесі қарсы алып, есікті өзі ашып, үйге енгізіп, соңынан өзі кіріп, есікті жабады. Бұл – қонақпен еріп келген «құт», «ырыс» бірге кірсін дегені. Ал қонақты шығарып саларда, есікті қонақтарға аштырып, соңынан өзі жауып шығатын болған. Осы күнгідей қонақтарға есікті ашып, іштен жауып алу деген болмаған.

Қазақ халқы қонақтарды «Арнайы қонақ», «құдайы қонақ» (жолаушылап келе жатып түстеніп, не бір күн түнеп шығатын қонақ), «қыдырма қонақ» (алыстағы ағайын, туған- туысқандарын арнайы іздеп келіп, бір немесе бірнеше күн олардың сый- құрметін көріп қайтатын қонақ), «қылғыма қонақ» (қай үйден түтін шықса, қай үйге қонақ келсе, соны аңдып жүріп келе қалатын сүйкімсіз қонақ) деп бөлген.

Келген қонақтармен жөн сұрасқаннан кейін, үй иесі қонағына ең жақсы тамақтарын беріп, риза етуге тырысады. Ең алдымен қонақтарға сусын (қымыз, шұбат және басқа) беріледі. Содан кейін шай ішіледі. Шайды дәмділеп құю, қонақтарға сонымен сый-сияпат көрсету сол үйдегі әйелдер мен бойжеткен қызға үлкен сын болған. Шайды дәмділеп құйып бере алмаған бойжеткен қыз тәрбиесіз саналып, әңгімеге ұшыраған.

Шай ішілген соң, асқа дейін қонақтардың көңілді отыруына, яғни олардың бабын табуға үй иесі бар жағдайды жасайды. Ол үшін үй иесі әңгіме – дүкен құрып, қонақпен бірге отырады. Реті келсе, ауылдағы әнші, күйшілерді шақыртып, әңгіме арасында қонақтардың көңілін көтереді.

Үй иесінің балалары да аяқтарынан тік тұрып қонақтарға қызмет көрсетеді. Қонақ күту – халқымыздың ең жауапты ісі.

*************************************************************

Тапсырма. 1.Мәтінді оқып, мазмұнын баянда;

2. Қазақ халқының қонақжайлығы туралы әңгімеле.



Түсіндірме сөздік

Бойжеткен – кәмелетке толған, ержеткен қыз;

Құт – береке, байлық;

Ырыс – 1. мол байлық, береке; 2. бақ, талай, несібе

Қонақ – 1. а) Жолаушылап келе жатып, үйге түскен адам; ә) Сый-сияпат көрсету үшін үйге, елге арнайы шақырылған адам; 2. бот – дәні тары тәрізді, бір жылдық шөптесін өсімдік

Құрмет – қадір, қастер, сый;

Сый-сияпат – 1. құрметтеген адамға берілетін тарту-таралғы; 2. біреуге көрсетілген зор қошемет, қадір-құрмет.

Бабы – 1. күтім, жай-күй; 2. Аспай-саспай, бипаздап, нәшініне келтірушілік; 3.ауысп. Шаруа реті, іс жағдайы.



АҢЫЗ
Иран жұртының даңқты патшасы Һарун Рашид бір күні түс көріп, түсінде аузындағы түстері түгелдей түсіп қалады. Ерте тұрып, түс жортушыны шақыртып, түсінің мазмұнын айтады. Жорушы: «Ей, әміршім, сенің ағайын-туыстарыңның бәрі өліп, өзіңнен басқа ешкімде қалмайды екен», – дейді. Һарун Рашид: «Менің бетіме баттитып қайғы толы қаралы сөз айтуыңа жол болсын? Егер менің барлық ағайын-туғаным қырылып қалса, мен күнімді қайтіп өткізбекпін?» – деп, түс жорушының жонына жүз дүре соғуға бұйырады. Содан кейін бір түс жорушыны шақыртып алып, көрген түсін айтып, түсімді жорып бер дейді.

Бұл түс жорушы: «Ей, әміршім, барлық ағайын-туысқандарыңнан сенің өмір жасың ұзақ болады екен»- дейді. Һарун Рашид: «Жалпы, ақылдың жолы біреу-ақ, екеуінің де жоруың парқы аспан мен жердей», – деп кейінгі түс жорушыға жүз ділда беруді бұйырады.

*************************************************************


Каталог: wp-content -> uploads -> 2015
2015 -> Программы вступительных испытаний, проводимых консерваторией самостоятельно Вступительные испытания творческой и (или) профессиональной направленности бакалавриат
2015 -> «Альтерация. Патология обмена веществ. Дистрофия. Некроз»
2015 -> Балаларға адам денсаулығының қым-баттылығын, өмір сүру үшін қажетті-лігін, бағалы байлық екенін түсіндіру. Балаларымызды сұлу да сымбатты, денсаулығы зор, күшті болуы үшін денені шынықтыру
2015 -> Сабақтың тақырыбы: 7 саны мен цифры тақырыбын қайталау
2015 -> Карантинге жатқызылған өнімнің тізбесін бекіту туралы


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет