Медициналық мекемелерде емдік тамақтануды ұйымдастыру



Pdf көрінісі
Дата27.10.2018
өлшемі160.04 Kb.

 

  

Медициналық мекемелерде 



емдік тамақтануды 

ұйымдастыру  

Жоспар 

• 1.Кіріспе 



           

Тамақтану – тірі ағзаның негізгі физиологиялық    

қажеттілігінің бірі болып табылады.  

Азық арқылы адам жалпы тіршілікке қажетті белок, май, 

кӛмір, сутегі, минералды тұз, су, дәрумендер  жасуша мен 

ұлпаларды қалпына келтіруге, энергия шығынын және ағзаның 

қажеттерін толтыруға арналған басқа да заттар алады. Осы 

заттардың барлығы күрделі алмасу процесіне түсіп ыдырайды да 

ағзадан шығарылады. 


           

Ақуыздар, кӛмірсулар, майлар ағзаны энергиямен 

қамтамасыз етуде басты қызмет атқарады. Метаболизм үрдісі кезінде 

ақуыздан, майдан, кӛмірсулардан энергия бӛлінеді, олар 

құнарлықпен (калория) ӛлшенеді. Ағзадағы 1г ақуыздың тотығуынан 

– 4 ккал, 1г майдан – 9 ккал, 1г кӛмірсудан – 4 ккал энергия түзіледі. 

Тағам құнарлығы арнайы кестемен кӛрсетіледі. Дені сау адамға  

тәуліктік үлестегі жануар ақуызының мӛлшері кӛрсетілген қалыпқа 

сәйкес құрастырылуы керек: ӛсімдік  40г, жануар  майы – 85-90г, 

кӛмірсулар – 400-500г, тӛрт мезгіл тамақтануда жалпы тамақ салмағы 

3кг-ға дейін жетуі керек.  


Физикалық жұмыспен айналысатын ауруханада жатқан науқастарда 

тағамның құнарлығы қалыптан аспауы керек. Тӛсек тартып жатқан 

науқастарға  энергияға қажеттілік біршама тӛмен болады. Ақуыздар, 

майлар, минералдық заттар ұлпалар мен тіндерді қалпына келтіру үшін 

«құрылыстық» заттар болып табылады. 

Тағамның құрамдас бӛлімдеріне: ақуыздар, майлар, кӛмірсулар, су, 

минералды тұздар мен дәрумендер жатады. 


Ақуыздар 

             Жасуша мен жасушааралық заттардың негізі болып табылады. 

Олар ферменттер мен гормондардың құрамына кіреді; тыныс алуға, 

бұлшық еттердің жиырылуына және босаңсуына қатысады; оттегі 

тасымалдайды; ағзаны микробтар мен вирустардан қорғайды. Ақуыздар 

жануар тағамдары мен ӛсімдіктердің құрамында болады. Мысалы, сүт, 

ет, балық, нан, жарма, бұршақта.  


Адам ағзасында олар азоттың жалғыз қайнар кӛзі болады. Ақуыздар  20 

аминоқышқылдардан тұрады. Соның ішінде 8-і ағзада жасалынбайтын, 

айырбасталмайтындар, сондықтан олар тағамдар арқылы түсуі мүмкін. 

Қалған ақуыздар адам ағзасында азот алмасу процесі кезінде жасалынады.  

           Ақуыздардың, аминоқышқылдардың құрамы әр түрлі тағамдарда 

әртүрлі болады. Сондықтан ағзаны түрлі аминоқышқылдармен қамтамасыз 

ету үшін тағамдардың кең ассортиментін қолданған жӛн.  


Ақуыздардың тағамда жетіспеуі ағзадағы әр түрлі патологиялық 

тапшылық процестерді тудырады. Артық ақуыздар ағзаны қалжыратады, 

зат алмасу процесін бұзады, ішектегі шіру процесін тездетеді, бауыр мен 

бүйрек жұмысына әсерін тигізеді. 

            Орта жастағы адамдардың ақуыз нормасы тәулік бойынша 1-1,5г/кг 

дене салмағына тең. Қарт адамдарға ақуыздың қажеттілігі 1граммнан 

аздау болады. Ағзаның ақуыздарға қажеттілігі физикалық, эмоционалдық 

жүктемелерде, үсіктерде, дене қызуында жоғарылайды  



ақуыздар 

құрамына 20  

аминоқышқыл  

кіреді 

ферменттер- 

дің, гормондар- 

дің құрамына 

 кіреді 

бұлшық  

еттердің 

 жиырылуына 

 қатысады 

ағзаны  

жұқпадан 

 қорғайды 

генетикалық  

мәліметті  

тасымалдайды 

оттегіні 

 тасымалдайды 

Липидтер /майлар

             Энергияның маңызды  қайнар кӛзі болып саналады. Жасуша 

мембраналардың, нерв тіндерінің негізгі құраушысы. Олар жасуша 

құрылымдарының  құрамына кіреді, жасушаның қалыпты ӛмір сүруіне 

қатынасады. Майлар жартылай қор түрінде май деполарында: тері 

астындағы май қабатында, шарбыда (сальник), ішкі ағзаларды орап тұратын 

дәнекер ұлпаларда  сақталады. Тері астындағы май қабаты адам  

денесін механикалық әсерлерден, тоңудан сақтайды, ішкі ағзаларды қоршап 

тұратын май қабаты оларды тұрақты қалыпта ұстайды және соғып алудан, 

шайқалудан сақтайды. Майлар кейбір минералды заттар мен майда еритін 

дәрумендердің ішек арқылы  сіңірілуін қамтамасыз етеді.  


             

Майлар

 - майда еритін дәрумендердің (дәрумен Д)  ақуыздың 

сіңірілуін күшейтеді, қалқанша бездің жұмысын белсендетеді, ішек-қарын 

перистальтикасын, ӛт бӛлуін күшейтеді, тамақтың дәмін жақсартады, 

тойынған сезімді шақырады.  

              Тӛмен температурада еритін майлар (ӛсімдік майлары, балық 

майы т.б) жоғары температурада еритін майларға (қара мал, қой, шошқа 

майлары)  қарағанда эмульгирді майлар (сүт, сүт майы т.б) жақсы 

сіңіріледі.  



Майлар құрамына қаныққан және қанықпаған май қышқылдары кіреді. 

Ӛсімдік майлары (кұнбағыс, жүгері) қанықпаған май қышқылдарынан 

тұрады, ал жануар (қой, сиыр, шошқа) майлары қаныққан май 

қышқылдарынан  тұрады.  

            Майлардың адам денесі үшін биологиялық құндылығы жоғары 

қанықпаған май қышқылдарымен анықталады. Олар үшеу ағзада 

түзілмейді, сондықтан қоректенудің таптырмас факторы болып келеді.  


Жоғары қаныққан май қышқылдары тамыр қабырғаларының  иілгіштігін 

жоғарылатады, ӛткізгіштігін тӛмендетеді, бауырда холестериннің ӛт 

қышқылдарына айналуын, ӛт бӛлінуін, ішек перистальтикасын 

күшейтеді.  Қанықпаған май қышқылдары ӛсімдік майлары мен кейбір 

жануар майлары (құс, балық майы, сүйек кемігі) құрамында кездеседі.

  


Тәуліктік рацион калориясының 28-30%-ын майлар құрайды. Суық ауада 

майларға қажеттілік жоғарылайды, ыстық ауада тӛмендейді. Адамның 

майларға  тәуліктік қажеттілігі 30% ӛсімдік майлары және 70% жануар 

майларымен қамтамасыз етілуі керек. Адам тағамында майлардың 

жеткіліксіз немесе артық болуы зиянды. Майлар жеткіліксіз болған 

жағдайларда дене салмағы, ағзаның қорғаныс күштері тӛмендейді т.б. 

Майларды кӛп мӛлшерде қабылдау зат алмасу бұзылуларына, кейбір 

аурулардың (атеросклероз, қант диабеті) дамуына алып келеді. 

 


Майлар 

Өсімдік майлары: 

 

- күнбағыс майы; 

- жүгері майы 

- соя майы; 

- көбінесе қанықпаған майлар; 

- оңай қорытылады; 

- майлардың тәуліктік  

   қажеттілігінің 30% құрайды; 

 

Жануар майлары: 

 

- қара малдың майы; 

- шошқа майы; 

- қой майы; 

- көбінесе қаныққан майлар; 

- оңай қорытылмайды; 



- майлардың тәуліктік  

   қажеттілігінің 70% құрайды; 

 

   

   

   

   

Майлар  

 қаныққан және 

 қанықпаған май 

 қышқылдарынан 

 тұрады 

 ішек пери- 

стальтикасын  

күшейтеді 

тағамның 

дәмдік 

қасиеттерін 

күшейтеді 

өт бөлінуді 

күшейтеді 

қалқанша  

без қызметін 

 күшейтеді 

энергияның 

негізгі 

қайнар көзі 

Көмірсулар 

 

Кӛмірсулар – сүтек, оттегі мен кӛмірден  тұратын заттар. Олар 



қарапайым (моносахарид) және күрделі (дисахарид және полисахарид) 

болып бӛлінеді. Кең таралған моносахаридтерге глюкоза жатады. Крахмал, 

гликоген, пектин заттар полисахаридтерге жатады. Кӛмірсулар қалыпты 

зат алмасу процестері үшін ӛте қажет, олар майлардың толық  тотығуына 

әсер етеді. Кӛмірсулар адам денесіндегі әр түрлі ағза, жүйелердің  

қызметіне қажет болған энергиямен қамтамасыз етеді

  


Организмде сіңірілетін кӛмірсулар қандағы қанттың тұрақты деңгейін 

ұстауға септігін тигізеді. Кӛмірсулар жеткілікті мӛлшерде қамтамасыз 

етілгенде артық глюкоза гликоген түрінде бауыр жасушалары мен 

бұлшық еттерде жиналады. Гликоген  кӛмірсулардың резервті қоры 

болып келеді. Қажет жағдайларда гликоген ыдырап глюкозаға айналады 

да, керекті мӛлшерде қанға түсіп ұлпаларға жетеді. Адам ағзасы үшін 

кӛмірсулардың негізгі кӛзі болып ӛсімдік тағамдары есептеледі. Жеміс-

жидектердің тәтті түрлері глюкоза, фруктозаға ӛте бай. Жармалар, нан, 

макарон тағамдары, картоп, бұршақтар крахмалға бай болып келеді. 

Лактоза түрінде кӛмірсулар сүтте, сүт ӛнімдерінде кездеседі. 



Клетчатка жасуша қабықтарының құрамына кіреді. Ол ӛт бӛлінуін,  ішек 

бездері секрециясын күшейтеді, ағзадан холестериннің шығуын 

белсендетіп, ішектің қызметін реттейді. Нан, бидай және сұлы 

жармалары, орамжапырақ, шалғам клетчаткаға бай болып келеді. 

 

Кӛмірсулардың негізгі мӛлшері ағзаға крахмал түрінде түсуі 



керек, ӛйткені ол жаймен ыдырап сіңіріледі. Нан, картоп, жармалар 

крахмалға бай болып келеді. 

 

Кӛмірсулар ащы ішекте моносахарид түрінде сіңіріледі. 



Сондықтан күрделі кӛмірсулар алдын ала сілекейдің, ұйқы безі, ащы 

ішек ферменттері әсерінен моносахаридтерге дейін ыдырайды.  

          Кӛмірсуларды кӛп мӛлшерде қабылдау зат алмасу бұзылуларына, 

семіздік, атеросклероз және басқа аурулардың дамуына алып келеді. 

 


Дәрумендер 

 

Дәрумендерге биологиялық белсенділігі жоғары, химиялық 



құрамы әр түрлі болған заттар жатады. Олар ағза үшін таптырмас зат 

болып, ӛте аз мӛлшерде ӛмір сүру процесінде маңызды  рӛл атқарады. 

Ферменттермен қоса ағзаның барлық ӛмірлік қызметтерінің биологиялық 

катализаторы болып келеді. Дәрумендер ағзаның қорғаныс қызметін 

күшейтеді, жұмыс істеу қабілетін  және мықты денсаулықты сақтайды. 

Дәрумендер суда еритін (С, В тобы, РР) және майда еритін  (А, Д, Е, К) 

болып екі топқа бӛлінеді. 

 


Суда еритін  

дәрумендер 

Майда еритін 

 дәрумендер 



С дәрумені 

К дәрумені 

Е дәрумені 

Д дәрумені 

А дәрумені 

РР дәрумені 

В тобы  

Минерал заттар 

 

Ағзаның ӛмірлік процестерін реттеуде маңызды рӛл атқарады. 



Олар макроэлемент және микроэлемент болып бӛлінеді. Макроэлементтер 

– бұл денеде жоғары концентрацияда кездесетін минерал заттар (натрий, 

калий, кальций, магний, фосфор, хлор, күкірт). Микроэлементтер – бұл 

денеде ӛте аз мӛлшерде кездесетін микроэлементтер: темір, марганец, 

кобальт, йод, фтор. 

           Макроэлементтер ұлпалардың түзілуінде, ағзаның қышқылды-

сілтілі жағдайын, су-тұз алмасуын, осмотикалық қысымды реттеуге 

қатысады.  

Микроэлементтер ферменттер, гормондар, дәрумендер құрамына кіреді 

немесе олардың әсерін белсендетеді, сонымен зат алмасу процестерінде, 

қан түзу процесінде, сүйек түзуге қатысады  


Макро- 

элементтер 

Микро- 

элементтер 



Натрий 

Калий 

Магний 

Кальций 

Хлор 

Күкірт 

Цинк 

Фтор 

Йод 

Кобальт 

Марганец 

Су 

 

Су ересек адам денесі салмағының 2/3 бӛлігін құрайды. Әсіресе 



судың мӛлшері жас ағзада кӛп болады. Дененің қартаюы барысында ағза 

мен ұлпаларда судың мӛлшері азаяды. Су адам денесінде маңызды рӛл 

атқарады. Су зат алмасу процестерімен байланысты барлық 

биохимиялық және биофизикалық реакциялар жүретін орта болып 

келеді. Сонымен қатар ол  қоректік заттарды тасымалдау қызметін 

атқарады. Су кӛмегімен зат алмасу кезінде пайда болатын керексіз заттар 

ағзадан сыртқа шығарылады, температуралық тепе-теңдік сақталады



Су секрет және экскреттердің пайда болуы үшін қажет. Адамның суға 

қажеттілігі жоғалтқан судың мӛлшеріне сәйкес келеді. Қалыпты жағдайда 

ересек адам 1 тәулік ішінде орташа 2300-2800 мл сұйықтық   (зәрмен 

орташа 1500 мл, терлеу, булану арқылы 400-700 мл, тыныс алғанда 300-

400 мл, нәжіспен 70-200 мл) жоғалтады. Сондықтан ересек адамның суға 

тапшылығы орташа есеппен 1кг дене салмағына 35-45 мл құрайды. 



Ауыр физикалық жұмыста, сыртқы орта температурасы жоғарылағанда 

су жоғалту күшейеді,  сондықтан суға қажеттілікті толық 

қанағаттандыру үшін қосымша 1200-1500 мл су (сүт, шырындар, сорпа 

т.б) қабылдау қажет. 

 

Су ащы ішекте сіңіріледі, қанға шамамен 20 минуттан соң ӛтеді. 



Натрий тұздары, шектен тыс тамақтану, кӛмірсу және ақуыздарға бай 

тағамдар денеде судың жиналуына алып келеді. Ал калий және кальций 

тұздары денеден судың тез бӛлінуіне әкеледі.  

          Сұйықтықты шектен тыс қабылдау жүрек-қан тамыр  жүйесі және 

бүйрек қызметіне әсер етеді, ақуыздардың ыдырауына, денеден минерал 

тұздардың жуып шығарылуына алып келеді. Сұйықтықты қабылдаудың 

шектелуі қан кӛлемінің азаюына, қоюлануына алып келеді. 

  

 



Тамақтану тәртібі 

 

Тәулікті тамақтану құрамын ағзаның күнделікті энергетикалық 



шығынына, оның қажеттілігіне байланысты құру керек. Тәуліктік 

тамақтың құндылығы ағзаның  қажеттілігіне сәйкес келуі керек. 

Ағзаның жалпы энергетикалық шығыны негізгі алмасу мен қосымша 

алмасудан тұрады. 

            Негізгі алмасу - бұл қоршаған ортаның температурасы 18-20˚С 

жағдайда, тамақтанудан 12-16 сағат соң психикалық тыныштық 

жағдайында ішкі мүшелердің қалыпты жұмысы және бұлшық ет 

тонусын бір қалыпты  ұстауға қажет болған энергия шығыны. 

            Негізгі алмасу деңгейі ағза жасына, жынысына және 

конституциясына байланысты болады. Еркектерде негізгі алмасу 

әйелдерге қарағанда 10-15 есе жоғары, ал қарттарда ол тӛмен. Ағзаның 

энергетикалық шығындары килокалориямен (ккал) есептелінеді.  



           

Тағамдық заттардың құрамын, олардың тамақтану заттарындағы 

калориясын арнайы кестелер арқылы анықтауға болады. Ағзаның 

физиологиялық қажеттіліктерін есепке алып тағамдық рацион 

калориясын есептеу қиын емес. Тағам құрамының калориялығы әр түрлі 

болуына қарамастан, тағам мӛлшерін қабылдаған кезде асқазанды 

оптимальді толтырып, тойымдылық  сезімін тудыру керек. Тойымдылық 

сезімінің созылу уақыты асқазандағы тағамның ыдырау ұзақтығына 

байланысты болады. Кӛмірсу тағамы асқазанда  ұзақ тұрмайды, екінші 

орында ақуыздар, ең соңынан майлар ыдырайды.  

             Асқазан сӛлінің бӛлінуін күшейтетін күшті тітіркендіргіштерді 

(ащы дәмдегіштер, спиртті ішімдіктер) кӛп қабылдауға болмайды. 

Кӛкӛністерді кеңінен қолдану ұсынылады, ӛйткені олар тағамның дәмдік 

қасиеттерін жақсартып, тәбетті қоздырады.  



Сау адамның рационалды тамақтану негіздері

: 

Тәуліктік рационды, тамақтың жалпы мӛлшерін сақтау (тамақтың 

жеткілікті энергетикалық құндылығы тәулігіне 2800-3000 ккал құрайды 

және адамның ӛмір сүру қалпына байланысты болады). 

Ағзаның қалыпты қызмет жасауы үшін тамақты тәулігіне 4 рет 

қабылдаған пайдалы. Тәуліктік рацион келесі пропорцияларда 

құрастырылуы керек: таңертеңгі ас - тәуліктік рационның 25%, түскі ас -

30%, түстен кейінгі ас (полдник) - 20%, кешкі ас - 25% құрауы қажет.  

Түнге қарай ақуыз қабылдау ұсынылмайды, ӛйткені ол жүйке жүйесін 

қоздырады. 

Ақуыз, майлар, кӛмірсулар (1:1:4), минералды заттар, дәрумендердің, 

судың түсуі балансталған болуы қажет және ағзаның энергия жұмсауына 

байланысты  (жынысы, жасы, еңбек жағдайы) болып келеді.  

 


Тамақтану арқылы 3 өмірлік функциялар жүзеге асады: 

Пластикалық 

- жасуша мен ұлпалардың дамуы және үздіксіз жаңаруы 

қамтамасыз етіледі. 

Энергетикалық

 - тыныш жағдайда және кез-келген жүктемелерде қажет 

болған энергиямен қамтамасыз етіледі. 

Реттеуші


 - фермент, гормон және басқа зат алмасу процестерін 

реттеушілердің түзілуіне қажетті заттар қамтамасыз етіледі.  

   


• Тәуліктік емдеу рационын 

диета 

деп атайды. Диеталық 

тәртіп аурудың ерекшелігіне, оның кезеңдеріне,  

сырқаттың жағдайына қарай белгіленеді. 

•          Кез-келген диета емдік тамақтандырудың келесі 

негізгі принциптерімен сипатталуы керек: 

-

 Калориялығы және химиялық құрамы (ақуыз, май,    



•   кӛмірсу, минералды заттар, дәрумендердің белгілі    

•   мӛлшері); 

-

 Тағамның физикалық қасиеттері (кӛлемі, салмағы,    



•   температурасы, консистенциясы); 

• - Рұқсат етілген тағамдардың толық қамтылуы; 

• - Тағамды ӛңдеудің ерекшелігі; 

• - Тамақтану тәртібі. 

 


• Диетотерапияда сонымен қатар басқа да 

принциптер қолданылады: 

• 1.«Сақтау, қорғау» принципі - белгілі бір 

мүшені тітіркендіретін немесе патологиялық 

процесті күшейтетін тамақтану факторларын 

(химиялық, термиялық тітіркендіргіштер т.б.) 

шектеу. Бұл принцип ас қорыту мүшелерінің 

аурулары диетотерапиясының негізгі принципі 

болып саналады.  

 


• 2. «Жаттықтыру» принципі - алғашқы 

тағайындалған қатаң диетаны кеңейтуден 

тұрады. Бұл бір жақты толыққанды диета емес. 

Бұл жеңіл тағамды диетаны қолдану арқылы 

іске асады. Олар калориясы шектелген немесе 

химиялық құрамы қайта түзілген тағамдардан 

тұрады. Оларды 7-10 күнде 1 рет 

тағайындайды.  

 


• 3. «Коррекция» принципі - аурудың 

ӛршуіне алып келетін кейбір тағамдарды 

азайту немесе мүлде алып тастау. 

Мысалы - қант диабеті ауруы. Кейде 

диета коррекциясының ӛзі қандағы қант 

деңгейін қалпына келтіреді.  

 


• ЕСҰ-да М.И.Певзнер ұсынған 15 диета қолданылады.   

• Диеталық столдар 

• № 1 диеталық стол – Асқазан, ұлтабар жарасы, қышқылдығы жоғары   

•                                      созылмалы гастрит. 

• № 2 диеталық стол – Қышқылдығы тӛмен созылмалы гастрит. 

• № 3  диеталық стол – Іш қатумен сипатталатын тоқ ішек дискинезиясы. 

• № 4 диеталық стол – Іш ӛтумен сипатталатын энтериттер. 

• № 5 диеталық стол – Бауырдың және ӛт жолдарының аурулары. 

• № 6 диеталық стол -  Подагра ауруы. 

• № 7 диеталық стол -  Бүйрек аурулары. 

• № 8 диеталық стол – Семіздік.  

• № 9 диеталық стол – Қант диабеті ауруы. 

• № 10 диеталық стол – Жүрек-қан тамыр жүйесі аурулары. 

• № 11 диеталық стол – Туберкулез ауруы. 

• № 12 диеталық стол-  Жүйке-психикалық аурулар. 

• № 13 диеталық стол – Жедел жұқпалы аурулар, қызба кезеңдері.  

• № 14 диеталық стол – Несептің сілтілі реакциясы мен фосфор-кальций  

                                       тұздарының дамуымен сипатталатын фосфатурия. 

• № 15 диеталық стол – Жалпы стол, арнайы диеталық стол тағайындауға   

                                       кӛрсетпелердің болмауы және ас қорыту жүйесі  

                                       қызметінің қалыпты болуы.  

 


• Тамақтану тәртібіне /диета/ сипаттама   

•   

• № 0 диета 

• Асқазан мен ішек операциясынан кейін бірінші 

күндері 3 күнге тағайындалады. Тамақ сұйық 

болуы керек. Құрамы: 10г қант қосылған шәй, 

жеміс-жидек киселі, алма компоты /алмасыз/, 

қайнатпа сарымайы бар күріш қайнатпасы 

және қанықтырылмаған ет сорпасы. Тамақ 2 

сағат сайын беріледі. 



№ 1 диета 

Тағайындалуы: Асқазан, ұлтабар жарасы, қышқылдығы 

жоғары  созылмалы гастрит. 

Сипаттама: асқазан және он екі елі ішектің шырышты қабығын 

механикалық, термиялық, химиялық қорғау.  

•Тамақ ауқымы толығымен ұнтақталған болуы керек, тек қана 

қайнатылған тағамдар қолданылады. Тамақты тәулігіне 5-6 рет 

қабылдау керек. 

Дайындалатын өнім мен тағам түрлері:  ӛткен күнгі қара және 

ақ нан, кептірілген ақ нан. Сүт, ұнтақталған кӛкӛніс 

/орамжапырақтан басқа/, сүтті сорпалар. Буға піскен котлет, 

пісірілген тауық еті және балық. Буға піскен омлет. Тәтті 

жемістер, қайнатпалар, кисель, сүт, қаймақ, ірімшік, шәй. 

Рұқсат етілмейтіндер: ауыр сіңірілетін кӛкӛністер /қызылша, 

сәбіз/, сорпалар, тұздықтар, саңырауқұлақтар. 

 


• № 2 диета 

• Тағайындалуы: Қышқылдығы тӛмен созылмалы гастрит. 

• Сипаттамасы: механикалық қорғайтын, бірақ асқазан сӛлінің 

секрециясын күшейтетін тамақ. Тамақ дайындау әдісі – 

қайнатылған және пісірілген. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері:   кептірілген және 

ӛткен күнгі жәй ақ  нан.  Ет және балық сорпасында дайындалған 

жарма мен кӛкӛністер. Сиыр, тауық еттерін қуырмай қолдану. 

Пісірілген жеміс, кӛкӛніс, жаңа сүт ӛнімдері, соустар, тұздықтар, 

кофе, шәй. Жентектелген жұмыртқа, қуырылған омлет. 

• Рұқсат етілмейтіндер: бұршақтар мен саңырауқұлақтар. 

 


• № 3 диета 

• Тағайындалуы:  Іш қатумен сипатталатын тоқ ішек 

дискинезиясы 

• Сипаттамасы: тамақ құрамында ішектің моторлы қызметін 

күшейтетін ӛсімдік клетчаткасына бай тағамдарды қолдану. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: ірі тартылған ұннан 

пісірілген нан, майсыздандырылған сорпа, ет пен балық. 

Кӛкӛністер (әсіресе жапырақты),  інжір, қара ӛрік. Үгілмелі 

ботқалар. Ірімшік, айран, түйір жұмыртқа, ӛсімдік майы. 

• Рұқсат етілмейтіндер: шалқан, қара шалқан, сарымсақ

саңырауқұлақ. 

 


• № 4 диета 

• Тағайындалуы:  Іш ӛтумен сипатталатын энтериттер. 

• Сипаттамасы: ішекті химиялық, механикалық, термиялық  

қорғайтын тамақ. Тамақты дайындау түрі – буға пісірілген, 

ұнтақталған. Тәулігіне 5-6 рет қабылдау. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: кептірілген ақ нан, 

майсыздандырылған күріш, манка сорпалары, суға және буға 

піскен ботқалар. Шырындар, итмұрын қайнатпасы, кисель, шәй. 

Суға және буға піскен ет. 

• Қолдануға болмайды: қант, кілегей. 

• Рұқсат етілмейтіндер:  сүт, бұршақтар,  тұздықтар, сүрленген 

тағамдар, ӛсімдік клетчаткасы, тұздалған тағамдар. 





№ 5 диета 



Тағайындалуы:  гепатитте, холециститте, бауыр циррозында. 



Сипаттамасы: Бауырды максималды қорғау. Құрамында кӛп мӛлшерде 

кӛмірсуы бар заттарды, жануарлар майлары  мен экстрактты заттарды 

шектеу керек. Қуырылған тағам түрлері жарамайды, тағамды ұнтақтамау 

керек, тәулігіне 5-6 рет қабылданады. 



Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: ӛткен күнгі нан, кӛкӛністі 

жарма сорпалары (ет және балық сорпаларынан басқа). Пісірілген құс еті. 

Кӛкӛністерді шикідей пайдалану керек. Қант, бал, тосап, сүт ӛнімдері. 

Жеміс-жидектер (қышқылдылардан басқа). 



Рұқсат етілмейтіндер: саңырауқұлақтар, шпинат, қымыздық, лимон, 

дәмдегіштер, какао. 

 


•  

№ 7 диета 

• Тағайындалуы: Бүйрек аурулары. 

• Сипаттамасы: бүйректі қорғау. Тұзды шектеу (1-5г), 

сұйықтықты шектеу (800-1000 мл), тәтті, экстрактты заттарды 

шектеу керек. Дайындалуы – қуыру, буға пісіру. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері:  тұзсыз нан, майлы ет, 

балық, пісірілген құс еті, макарон тағамдары. Жұмыртқаны 

шектеу, курага, ӛрік қант, бал, сүт және сүт ӛнімдерін кеңінен 

қолдану. 

• Рұқсат етілмейтіндер: бұршақтар, қаймақ.

 


 

№ 8 диета 

• Тағайындалуы: Семіздік. 

• Сипаттамасы: майлар мен кӛмірсулар есебінен тамақтың 

энергетикалық құндылығын шектеу. Соған сәйкес ақуыздың 

мӛлшерін кӛбейту. Тұздықтарды, экстрактты заттарды, 

сұйықтықтарды шектеу. Кӛкӛністерді кӛбейту. Тәулігіне 5-6 рет 

қабылдау. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: қара нан, пісірілген 

майсыз ет және балық. Қарамық ботқасы. Әр түрлі кӛкӛністер 

(картоптан басқа) ӛсімдік майымен. Жеміс-жидектер. Майсыз сүт, 

сүт ӛнімдері,  қант орнына ксилит қолдану. 

• Рұқсат етілмейтіндер: тәтті жемістер: құрма, жүзім, інжір; 

дәмдегіштер. 

 


№ 9 диета 

• Тағайындалуы: қант диабеті. 

• Сипаттамасы: құрамында холестерині бар заттарды, 

рафинадталған кӛмірсуларды шектеу немесе мүлдем қолданбау. 

Дайындалуы – пісірілген, тағамдар, қуырылған тағамдар 

шектеледі. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: қара бидай наны, қара  

нан, кӛкӛніс сорпалары. Ботқалар: қарамық, сұлы. Жемістер, 

қышқыл сүт ӛнімдері. Майсыз ет және балық. 

• Рұқсат етілмейтіндер: тұздалған және маринадталған ӛнімдер. 

Манка жармасы, макарондар, тәтті жемістер. Қызылша, сәбіз, 

жасыл бұршақ картоп, жұмыртқа шектеледі. 

 


•  

№ 10 диета 

• Тағайындалуы: жүрек- қан тамыр жүйесі ауруларында. 

• Сипаттамасы: ас тұзын, құрамында холестерині бар ӛнімдерді, 

жануар майларын шектеу. Дайындалуы – суға пісірілген. 

Тәулігіне 5-6 рет қабылдау керек. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: ірі үгітілмелі бидай 

ұны, ет сорпасынан  сорпалар. Ет сорпасы аптасына 1 рет 

тағайындалады. Пісірілген балық, майсыз ет. Кӛкӛністер ӛсімдік 

майымен қолданылады. Қарамық, сұлы, қышқыл сүт ӛнімдері 

кеңінен пайдаланылады. Тамақ дайындауда  ӛсімдік майларын 

қолдану қажет. 

• Рұқсат етілмейтіндер: Қою шәй, кофе, какао, консерванттар, 

ауыр сіңетін майлар, алкоголь тиым салынады.

 


№ 11 диета 

• Тағайындалуы: ӛкпе туберкулезінде. 

• Сипаттамасы: дәрумені мен ақуызы кӛп май мен кӛмірсу 

шағындап кӛбейтілген калориялы тағам. Ас тұзы мен сұйықтық 

нормасы шектеулі. Сүт тағамдары. Тәулігіне 4-5 рет қабылдайды. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: дайындау – аспаздық 

ӛңдеу әдеттегідей, онда азот экстрактивті заттары сақталған. 

Дәрумендер кӛп мӛлшерде. Белок 120-140г, 100-20г май, 500-550г 

кӛмірсу. 

• Рұқсат етілмейтіндер: тұздалған және  маринадталған ӛнімдер. 



• № 12 диета 

• Тағайындалуы: жүйке және психикалық аурулар. 

•  Жүйке жүйесін қоздыратын заттар- кофе, шәй, алкогольді 

ішімдіктер, тұздықтар, тұздалған, ащы тағамдар шектеледі. 

Дәрілік шәй (жалбыз, мелисса т.б.) қолданылады.   

•   


• № 13 диета 

• Тағайындалуы: жұқпалы ауруларда, қызбада. 

• Сипаттамасы: белоктар қалыпты жағдайда болуы керек, май мен 

кӛмірсу  калориясын шектеу. 70-80г белок, 70г май, 300г кӛмірсу, 

2200 калория. Кӛп мӛлшерде С және басқада витаминдер 

тағайындалады, тәулігіне 5-6 рет қабылдау керек. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: сусын, кӛп мӛлшерде 

сұйық беру.  Дайындалуы – тағамды үгіп  немесе тартып беру, 

химиялық тітіркендіргіштер аз болуы керек. 

• Рұқсат етілмейтіндер: май, кӛмірсу калориясын шамалап беру. 



•  

№ 14 диета 

• Тағайындалуы: Несептің сілтілі реакциясы және фосфор-кальций  

•                                        тұздарының дамуымен сипатталатын фосфатурия 

• Сипаттамасы: несептегі реакцияны қышқыл етіп ӛзгертуге кӛмектесетін 

тағамдар енгізу. Сұйықтықтың жалпы мӛлшері 1,5-2л. Дайындалуы – аспаздық 

ӛңдеуі әдеттегідей, тәулігіне 4-5 рет. 

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: сүт, ірімшік, сыр, сұйықтық жалпы 

мӛлшері 1,5-2л.  80-100г белок, 100г май, 400г сутегі, 2800калорий. 

• Рұқсат етілмейтіндер: сілтілендіретін әсері бар тағамдар. 

 

•    № 15 диета 

• Тағайындалуы: барлық пациенттер ауырған жағдайда яғни жалпы стол. 

• Сипаттамасы: дәрумендердің екі есе  кӛбейген толыққұнарлы тағам, майлы ет 

тағамдары шектеледі.  

• Дайындалатын өнім мен тағам түрлері: қара бидай наны, кӛп мӛлшерде жеміс 

жидектер, кӛкӛніс ӛнімдері, сүт,  ақ нан, картопты гарнир ретінде ұсынады, 

тәулігіне 4-5 рет қабылданады. 

• Рұқсат етілмейтіндер: майлы  ет. 

 


•  

Аурухана мекемелері үшін 4 рет тамақтандыру, науқастардың 

кейбір топтарын /жүрек, ішкі жара ауруларын/ 5-6 рет 

тамақтандыру белгіленген. Науқастың тамақ қабылдау санына 

және сол мекеменің күн режиміне қарай тамақтану уақыты 

анықталады. Тамақты дер кезінде ішу науқастың тамақ қабылдау 

уақытына шартты рефлексін дағдыландырып, тәбеті мен ас 

қорытуын жақсартуға кӛмектеседі. 

 

Ауруханадағы сауықтыру тағамдарын ұйымдастыруды бас 



дәрігер немесе оның орынбасары жасайды. Аурухананың  

бӛлімшелерінде бұл іспен бӛлімше басшысы айналысады, 

тамақтандыруды ұйымдастыруда басшылықты диетолог – 

дәрігер атқарады. Ол аурухана асханасын басқарады.  Емдік 

тамақтанудың міндеттері – бұзылған зат алмасуды қалпына 

келтіру және ауру ағымына терапиялық әсер ету.  


Дәрігердің кеңесі бойынша палаталық мейірбике науқасқа тағайындалған диетаның дұрыс 

және нақты орындалуын қадағалап, науқасқа диетаның маңызын, дұрыс және уақытылы 

қабылдануын, науқасқа келушілерден келген  тағам түрлерін қадағалап отыруға міндетті.  



Палата  мейірбикесі құрастырған талап қағазының үлгісі 



Мекеменің аты 



Науқастарды тамақтандыру үшін 



Уақыты........................күні................ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


• Тамақты үлестіру және науқастарды  тамақтандыру 

•           Тамақты үлестіруді буфетші мен мейіркеш жүргізеді. 

Үлестіру кезінде бірінші тағамның ыстығы - 75С, екінші - 65С, ал 

салқын тағамдар 7-14С  кем болмауы керек. Ӛз аяғымен жүре 

алатын және рұқсат берілген науқастар асханаға барып  

тамақтанады. Ал тӛсек тәртібінде жатқан  науқастарға тамақты  

палатаға әкеліп, олардың тамақ ішуіне кӛмектеседі. Бӛлмелерді  

тазартушы санитаркаларға /кіші мейірбикелерге/ тамақ үлестіруге 

рұқсат берілмейді.    

 


•  1

. Тамақтандыру алдында барлық емдер жасалып, физиологиялық     

•          қызметтері толық бітеді.         

•     2. Тамақтандыру алдында науқастың қолдарын жууға кӛмектеседі. 

•     3. Қарсы кӛрсетілім болмаса, кереуеттің бас жағын кӛтереді. 

•     4. Науқастың мойны мен кеудесін салфеткамен жабады.  

•     6. Сұйық тамақты әдейі арналған ыдыспен ішкізеді, жартылай сұйық   

•          тамақтарды қасықпен  ішкізеді. 

•     7. Суып қалған тағамдарды  тӛсек басында қалдыруға болмайды  20-30   

•          минуттан  кейін  лас ыдыстарды жинап  алады. 

•     8. Түрлі ауруларда немесе ессіз күйдегі  науқастарды  ауыз  қуысы арқылы     

•         тамақтандыру мүмкіндігі болмаған жағдайда жасанды тамақтандыруды     

•         ұйымдастырады.

 


• Ауыр халдегі науқастарды тамақтандыру 

•  


Ауыр науқастарды күту мейірбикеден сабырлылықты, 

шеберлікті және мейірімділікті талап етеді. Әдетте ауыр 

науқастар ренжігіш, талап қойғыш, шыдамсыз болып келеді. 

Науқастың мұндай тәртібі оның ӛзінен емес, оның ауруының 

психикасына әсер етуінен болады. Мұны аурудың әсері деп 

қабылдау керек. Мұндай науқастар кӛбіне тамақ ішуден бас 

тартады. Мұндай тынышсыз науқасты тамақтандыру кӛптеген 

әдіс-тәсілді талап етеді. Бӛлмені желдетіп, науқастың қолын 

жуғызу керек. Бұл кезде мейірбикеге кіші мейіркештің кӛмегі 

қажет. Науқастың жағдайы келсе, оның отырғызып не басын 

биіктеткен жӛн. Науқастың отыруға жағдайы болмаса, науқасты 

бір қырымен жатқызу керек.  



Ауыр науқасты тамақтандыру үшін алдына кішкене стол орнатылған 

арнайы тӛсектер қолданылады. Ал мұндай арнайы тӛсек болмаса, оның 

орнына тумба қоюға болады. Тағам жартылай сұйық және жылы болуы 

шарт. Науқасты қасықпен не арнайы сусындатқышпен (поильник) 

тамақтандырады. Асықпай науқастың тағамды дұрыс қабылдауына 

жағдай жасау керек. Тағамды аз - аздап беріп тұру қажет. Тағам әр түрлі 

және тәбет ашатындай болуы қажет.  

Ас қабылдағаннан кейін тағам қалдығын және ыдысты жинап алу керек. 



Науқастың ауыз қуысын  қайнаған сумен шайғызады  



Халі ауыр пациенттерді тамақтандыру іс- әрекеттері 

        Мейірбике науқасты тамақтандыруға дейін, барлық емдеу жұмыстарын бітіріп, 



палаталарды желдетіп, тӛсекте жатқан науқастарды дәретке отырғызып тамақ қабылдауға 

дайындайды.         



Дайындау қажет: 

Жылы тамақты; 



Табақты, ішінде суы бар ыдысты, орамалды, салфетканы, кереуеттің жанына қоятын 

столда таза қасықты, тамақты, су ішкізетін ыдысты (поильник). 



Іс- әрекеттер: 

1. Қолыңызды жуыңыз. 



2. Пациентке қолын жууға кӛмектесіңіз. 

3. Пациенттің жағдайының мүмкіншілігіне қарай, оны жоғары кӛтеріп   



    жатқызыңыз.  

4. Пациенттің кеудесіне салфетка жайыңыз.  



5. Тамақтың ыстықтығын тексеріңіз. 

6. Тамақтандыру кезінде сӛйлеуге рұқсат  етілмейді, шашалып тамақ    



     тыныс   жолдарына кетіп   қалуы мүмкін. 

6. Пациентті қасықпен асықпай тамақтандырыңыз. 



7. Сусынды су ішкізетін ыдыспен (поильникпен) беріңіз. 

8. Тамақтандырып болғаннан кейін пациенттің аузын шайдырып, сүртіңіз. 



 

Науқасты тамақтандыруға 

дайындалу

 


Науқасты  ыңғайлы әдіспен

 

 

тамақтандыру

 



Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет