Лекция Топырақты терең қопсыту технологиясы және оның экономикалық тиімділігі



бет1/3
Дата17.07.2017
өлшемі441.44 Kb.
#39959
түріЛекция
  1   2   3
Лекция 2.
Топырақты терең қопсыту технологиясы және оның экономикалық тиімділігі
Оңтүстік Қазақстан облысының мақта қозасы өсірілетін ашық сұр топырақты ескі суармалы жерлері игерілгеннен кейін дерлік 100 жылдан бері соқа жәрдемінде 30-35 см тереңдікке аударылып айдалып келеді. Топырақтың мұндай ұзақ уақыт бойы жалғасқан негізгі өңдеу жұмыстары жер жыртудың төменгі табанының пайда болуына және топырақтың көлемдік салмағының артуына алып келді, бұл өз кезегінде ауылшаруашылық дақылдарының, соның ішінде мақта қозасының да өнімділігіне кері әсер етті.

Аталған мәселелерді шешу үшін тәжірибелік мәліметтер нәтижесіне негізделіп, жердің қатты қабатын бұзу және топырақтың агрофизикалық қасиетін жақсарту мақсатында өндіріске негізгі өңдеудің инновациялық технологиясы болып табылатын – жерді 55-60 см-ге терең қопсытуды енгізу туралы шешім қабылданды.

Мұндай технологияны – топырақты терең қопсыту технологиясын қолдану нәтижесінде ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігі топырақ тығыздығының төмендеуі есебінен кемінде 15-20 пайызға артады. Бұл өз кезегінде топырақтың су өткізгіштігінің артуына және зиянды тұздардан шайылуына жағдай жасайды.

Ауылшаруашылық жұмыстарын жүргізу барысында машина-тракторлық агрегаттардың қозғалу жүйелері алқап бетінің 40-80 пайызын таптап өтеді, ал айналатын жолақтар 8-10 есе көп жаншылады. Тракторлар мен ауылшаруашылық машиналарының салмағының артуы нәтижесінде топырақтың жыртылатын және одан да терең 1-1,5 м-ге дейінгі қабаттары да нығыздалады. Нығыздалу нәтижесінде эрозиялық процестер күшейеді, топырақтың көлемдік салмағы және оның өңдеу жұмыстарына кері әсері сәйкесінше 1,5-2 және 1,3-1,9 есе артады, құнарлы топырақ қабатының жалпы және капиллярлық қуыстылығы төмендейді. Топырақтың тығыздығы мен қаттылығы топырақ микрофлорасының тіршілігін төмендетеді және нәтижесінде өнім 20-40 пайызға төмендейді.

Топырақтағы «қатты табан» атты қабат сор шаю кезінде ағын судың және жауын-шашын суларының терең топырақ қабаттарына сіңуіне жол бермейді және ол жерден артық ылғалдың булануына кедергі жасайды. Бұл жазықтық және ойпатты жерлерде еріген қардың және жаңбыр сулары жиналатын ылғалды ойыстардың пайда болуына алып келеді. Аталған барлық жағымсыз факторлар топырақтың құнарлы қабатының нашарлауына және эрозиялық процестер аймағының кеңеюіне әкеп соқтырды. Әсіресе су эрозиясы өте қауіпті, ол жел эрозиясы сияқты айқын көрінбегенімен жыл сайын еріген қар және жаңбыр сулары еңіс жерлерде топырақтың құнарлы беткі қабатын шайып, ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтіреді. Топырақтың нығыздалуына қарсы күресу жерлердің экологиялық тұрақтылығына, сондай-ақ жалпы сыртқы ортаның экологиясымен де тығыз байланысты, өйткені су қоймалары топырақтың шайылуымен бірге минералды тыңайтқыштардың, пестицидтердің, гербицидтердің қалдықтары түріндегі улы заттармен де ластанады. Сондықтан да болашақта жерлердің жағдайын, сондай-ақ топырақты механикалық өңдеудің түрлі технологияларының экологиялық бағалау бірінші орында тұруы керек.

Топырақтың нығыздалуына қарсы күрес үш бағытта жүргізіледі: нығыздалуды төмендету, босату және нығыздалуды болдырмау. Топырақтың нығыздалуын төмендету үшін конструкторлар энергетикалық және транспорттық агрегаттардың қозғалғыш жүйесін жетілдіреді, олардың салмағын азайтады, кең алымды және біріктірілген машиналарды шығарады. Озық бағыттардың бірі – ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-баптауда технологиялық соқпақтан пайдалану (бейімделгіш технологиялық және транспорттық машиналар алқапта тұрақты соқпақпен жүріп отырады).

Топырақтың нығыздалуын болдырмау әдістері әлі жеткілікті түрде әзірленбеген. Бұл бағытқа белгілі бір дәрежеде топырақты өңдеудің «нөльдік» технологиясын, сондай-ақ ауа жастықтары бар машиналарды ж.т.б. енгізу бойынша ұсыныстарды жатқызуға болады. Алайда соңғы екі әдісті тәжірибеде қолдану үшін ұзақ уақыт ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу қажет болады. Ғылым мен техниканың бұл даму сатысында топырақты қопсытудың біршама тиімді әдісі – терең қопсытқыштың жәрдемінде 50-60 см тереңдікке механикалық қопсыту болып табылады.

Терең қопсытқыштың жәрдемінде топырақты қопсыту өте қажетті әдіс, өйткені Қазақстан республикасындағы мақта өсірілетін суармалы аймақтар бұл технологияға мұқтаж.

Жердің беткі қатты қабатын 40 см тереңдікте қопсыту бүгінгі таңда қолға алынған және ол үшін чизельді соқалар мен қопсытқыш-культиваторлар қолданылатын болса, одан терең қабаттар (50 см-ден терең) егіншілік саласындағы ғалымдар тарапынан жеткілікті дәрежеде зерттелген болса да, қажетті құрал-жабдықтардың жоқ болуы себепті енгізілмеген.

Суармалы жер жағдайында түрлі себептердің: жыл сайын бірдей тереңдікте (30-35 см) жер жырту, ұзақ уақыт суару, өз салмағымен шөгуі, ауылшаруашылық машиналарымен қарқынды түрде өңдеу ж.т.б. салдарынан – топырақтың терең қабаттары күшті нығыздалады және көлемдік салмағы 1,4-1,6 г/см3 жетеді. Топырақтың бұл тығыз терең қабаттары өсімдіктердің тамыр жүйесінің еркін және мықты болып өсіп дамуына кедергі келтіреді, астыңғы қабаттарда жайласқан қоректік заттардың және топырақтағы ылғалдың игерілу мүмкіндігін шектейді. Мұндай нығыздалуға сондай-ақ бір дақылды (мақта қозасын) ауыстырмай көп жыл қатарынан өсіріп баптау да (монодақыл) жағдай жасайды, нәтижесінде топырақтың жарты метрлік қабатында соңғы 30-40 жыл ішінде органикалық заттар (қарашірінді) қоры төмендеп, топырақтың физикалық, физика-химиялық және микробиологиялық қасиеттері нашарлап кеткен.

Сонымен бірге Орта Азиядағы ескі суармалы жерлер ұзақ уақыт бойы адам қызметінің әсерінен пайда болған және бұл жердегі агроирригациялық қабаттар 1-2 метрге жеткен, сәйкесінше бұл топырақ құрамында бағалы қоректік заттардың көп мөлшері тек беткі қабатында ғана емес, сондай-ақ астыңғы қабаттарында да бар. Сондықтан суармалы жерлер барлық ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін арттыру үшін үлкен әлеуеттік мүмкіндіктерге ие. Бұл топырақтың жыртылатын және астыңғы қабаттарында жалпы фосфордың мөлшері жоғары болуымен сипатталады. Көптеген зерттеулер нәтижесінің мәліметтері бойынша ол топырақ салмағының 0,10- 0,26 пайызын құрайды және фосфордың жеңіл сіңетін немесе жылжымалы түрлерінің қоры төмен болып, оның жалпы мөлшерінің 1-3 %-ын құрайды. Фосфордың көптеген бөлігі қиын сіңетін түрлерінде болады және фосфорды минералды тыңайтқыш түрінде енгізу нәтижесінде өсімдіктің фосфорға деген қажеттілігі белгілі бір дәрежеде қанағаттандырылады. Алайда енгізілген тыңайтқыштың 20-25 %-ы өсімдіктер тарапынан сіңіріледі, ал қалған бөлігі бірігу (химиялық, физика-химиялық) нәтижесінде топырақта қалады.

Сондықтан ауыл шаруашылығын әрі қарай қарқындандыру үшін суармалы жерлерде жыртылатын топырақ қабатының астыңғы бөлігінің нығыздалған қабаттарын биологиялық белсендендіру және игеру жолымен мықты, терең, құнарлылығы жоғары топырақ асты қабаттарын қалыптастыру және терең қопсыту қазіргі таңда өте қажет.


Зерттеу бағытын таңдау
Жүргізіліп жатқан Мемлекеттік аграрлық саясат аясында ауыл шаруашылығы саласында жұмыс жүргізіп жатқан қазақстандық ғалымдардың алдында экономиканың аграрлық саласының елеулі дамуындағы ғылым мен инновацияның ролін арттыру бойынша өзекті мәселе тұр.

Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік саласындағы өзекті мәселелердің бірі ауылшаруашылық дақылдарының, соның ішінде мақта қозасының да өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Соңғы жылдары Қазақстанда қоза өсіріп баптаудың жоғары тиімді жаңа технологияларының жоқтығы мақта өнімінің сапасы мен өнімділігінің төмендеп кетуіне алып келді.

Аталған мәселелерді шешу үшін Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары тарапынан шығарылған топырақты өңдеудің инновациялық технологиясын, яғни топырақты терең қопсытуды өндіріске енгізуді ұсынады, бұл технологияның негізгі мақсаты топырақтың беткі қатты табанын қопсыту болып табылады.

В.В.Докучаев атындағы топырақтану институты, Агрофизикалық институты, К.А.Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылығы академиясы (МСХА), Бүкілодақтық ауылшаруашылығын механикаландыру ғылыми-зерттеу институты (ВИМ), Орта Азиялық механикаландыру және электрлеу институты (САИМЭ), Мелитополь ауылшаруашылығын механикаландыру институты (МИМСХ), Целиноград ауылшаруашылығын механикаландыру және электрлеу ғылыми-зерттеу институты (ЦелинНИИМЭСХ) ж.т.б. институттар ғалымдарының зерттеулерінен топырақты терең қопсытқыштар жәрдемінде қопсыту нәтижесінде эрозиялық процестердің (әсіресе су эрозиясы) төмендейтіні және алқаптардың құнарлылығы мен ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігі артатыны айқындалды. Әр түрлі топырақ-климаттық аймақтары үшін түрлі ауылшаруашылық дақылдарына арналған терең қопсытудың бірқатар технологиялық әдістері мен процестері шығарылған.

Тегіс жерлерді жаппай терең қопсыту күзде дәнді дақылдар астарында күзгі сүдігер жыртудың орнына жүргізу ұсынылады. Құрғатушы жүйе болмаған және топырақтың шектен тыс ылғалдану қаупі болған жағдайда картоп, тамыр жемістілер, жүгері және басқа дақылдар астарында терең қопсыту жұмыстарын көктемде жүргізеді.

Құрғатумен бір уақытта жолақтап терең қопсыту ойыс жерлері көп алқаптарда жүргізіледі. Жолақтардың аралықтары сазды жерлерде 2-2,5 м және саздақ жерлерде 3-4 м болуы керек. Терең қопсытудың төзімділігі оны жүргізген уақыттағы топырақтың ылғалдылығына байланысты. Ол қопсыту алқабының ылғалдылығы шектік дала ылғалдылығының 60-80 %-ы мөлшерінде болған жағдайда оңтайлы болады. Жыртылатын топырақ қабатының астыңғы бөлігінің ылғалдылығы шектік ылғалдылықтан жоғары болған жағдайда терең қопсытуды топырақты 0,4-0,5 м тереңдікте құрғатқаннан кейін жүргізу оңтайлы болады, мұндай құрғату топырақтың оңтайлы ылғалдылығын қамтамасыз етеді.

Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты ғалымдары тарапынан жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде тракторлар мен ауыр машиналар жүріп өткен сазды және саздақ топырақтардың агрофизикалық және су-физикалық қасиеттері нашарлайтынын айқындады. Мұндай топырақ қабаттарының су өткізгіштігі төмендейді, жоғары тығыздыққа және қаттылыққа ие болады. Осының бәрі эрозияға, алқап бетінде шұңқыр жерлерінде судың жиналуына, сондай-ақ өсімдіктердің терең қабаттардан ылғал мен қоректік заттардың қорын аз мөлшерде пайдалануға алып келеді. Қопсытқыш құрылғыларының аралығы 0,9 м-ден кем болмаған аралықтарда топырақты терең қопсыту топырақтың физика-механикалық қасиеттерін жақсартуға, органикалық заттардың мөлшерін және инфильтрация коэффициентін 2-3 есе арттыруға жағдай жасайды.

Көптеген ғылыми-зерттеу институттарының мәліметтері бойынша ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп баптауда энергиясы жоғары және ауыр машина-тракторлық құрылғыларды қолданатын қарқынды технологияларды енгізу топырақтың тығыздығын арттырады және қатты су өткізбейтін топырақ қабатының пайда болуын жеделдетеді. Алқаптар құрғамай жатып жердің жоғары ылғалды жағдайында ауылшаруашылық арегаттарды алқапқа салу бұл жағдайды одан әрі ушықтырады. Жыртылатын қабаттың астыңғы топырақ қабатын 0,5 м-ге қопсыту беткі қабатындағы ылғал қорының артуына және ауылшаруашылық дақылдарының, мақта қозасының өнімділігін 15-25 %-ға артуына жағдай жасайды.

Украина ауылшаруашылығын механикаландыру және электрлеу ғылыми-зерттеу институты (УНИИМЭСХ) мамандары топырақтың қатты табанын қопсыту үшін қопсытқыш құрылғылар аралығын 0,7 м етіп 0,4-0,6 м тереңдікте жаппай қопсыту жүргізуді ұсынады.

Уақытша ылғалдылығы жоғары топырақтарда терең қопсыту жұмыстарының тиімділігі топырақты өңдеудің түрлі нұсқаларында зерттелді. Көктемде және күзде мол түскен жаңбырдан алқап бетінде су жиналып тұруы топырақтың 0,4-0,6 м қабатының су өткізгіштігінің төмен болуына байланысты.

Топырақты су эрозиясынан қорғау бойынша кез келген агротехникалық іс-шаралар уақытша су ағысын және топырақтың шайылуын болдырмауы немесе төмендетуі керек. Бұл топырақ қабаттарының су сіңіру қабілетін арттыру жолымен және алқап бетін суды жылдам ағызып жібермейтіндей етіп өзгерту арқылы қол жеткізіледі. Еңістілігі 3-4о артық жерлерде жаппай немесе жолақтап терең қопсыту ұсынылады.

Белоруссияның көптеген шаруашылықтарында терең қопсытуды көпжылдық зерттеу нәтижелері бұл әдістердің тиімділігі – топырақтың тығыздығының төмендеуі, оның жинақтау қабілетінің (аккумуляция) артуы, топырақта ылғалдың жақсы бөлістірілуі нәтижесінде және енгізілген тыңайтқыштардың әсерінен артатындығы Целиноград ауылшаруашылығын механикаландыру және электрлеу ғылыми-зерттеу институты (ЦелинНИИМЭСХ) және Белоруссия топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институы (БелНИИПА) ұсыныстарында атап өтілген. Осының барлығы өнімнің 15-25 %-ға артуын қамтамасыз етті. Осылайша терең қопсыту картопты 20-25 ц/га, малазықтық қызылшаны 34-123 ц/га, жүгеріні 50-65 ц/га, сұлы-бұршақ қоспасын 105 ц/га қосымша өніммен қамтамасыз етті. Топырақты терең қопсытудың әсер ету мерзімі 2-3 жылға жететіні анықталды.

Терең қопсытқыш құрылғыларды қара топырақты емес аймақтардың саздақ жерлерінде қолдану фильтрлену коэффициентін тәулігіне 1-1,5 м-ге және ылғал қорын 4-11 мм-ге арттыруға, топырақ тығыздығын 1,2-1,3 т/м және қаттылығын 2-3 МПа-ға төмендетуге мүмкіндік береді. Ресей Федерациясының Москва, Владимир және Смоленск облыстарының қара топырақты емес аймақтарының құрғатылған минералды топырақтарында жүргізген терең қопсытудың тиімділігін зерттеулер нәтижесі қопсытқан кезде топырақтың 0,2-0,6 м тереңдіктегі қабатының тығыздығы 13-15%-ға төмендейтінін, оның қуыстылығы 10-11 %-ға артатынын және жыртылатын қабаттың инфильтрациясы біршама жоғарылайтынын көрсетті. Қосымша өнім 17-18 %-ды құрады.

Суармалы жерлерде жыртылатын топырақ қабатының астыңғы табанының нығыздалуын жоюдың маңызы орасан, өйткені топырақты үнемі бір тереңдікте көп жылдар бойы өңдеу, ауыр жылжымалы техникалар пайдалану, көп қайтара суару барысында топырақтың табиғи шөгуі топырақтың терең қабаттарына ағын судың және өсімдік тамырларының жетіп баруына кедергі келтіретін нығыздалған қатты қабат түзеді. Нәтижеде өнімнің төмендеуі 40 %-ға жетеді және материалдық және су қорын да біршама көп жұмсауға тура келеді. Суармалы жерлерде топырақтың астыңғы қабаттарының тығыздығы 1,5-1,6 г/см болғанда мақта қозасының тамыр жүйесі топырақтың жер бетіне жақын қабатында жайласады, бұл өз кезегінде өсімдіктердің өсуі мен дамуына кері әсерін тигізеді.

Нығыздалған топырақты терең қопсыту Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде, АҚШ және Канада мемлекеттерінде кеңінен тараған. Бұл әдістің кейінгі әсері жыртылатын және оның астыңғы топырақ қабаттарының физика-механикалық және агрохимиялық қасиеттеріне, биологиялық және ауа-райы жағдайларына, топырақтың бетіне жабынды материалдардың түрлері мен төселу (мульчирование) мөлшеріне байланысты болады. Терең қопсытудың оң әсерінің мерзімі 2-5 жыл аралығында болады. Жолақтап қопсыту – еңісті жерлерде су эрозиясының алдын алу бойынша тиімді агротехникалық әдіс болып табылады.

Сонымен, топырақтың нығыздалған жыртылатын және астыңғы қабаттарын қопсыту үшін, сондай-ақ еңіс жерлерде су эрозиясына қарсы күресу үшін терең қопсытқыш құрылғылардың жәрдемінде топырақты терең қопсыту (0,6 м-ге дейін) тиімді болады. Бұл агротехникалық әдісті кеңінен қолданысқа енгізу үшін осындай құрылғыларды шығаруды бастау қажет.
Топырақты терең қопсыту технологиясының тиімділігі бойынша жүргізілген зерттеу нысандары және оның сипаттамасына мысал келтіреміз

Тәжірибе тізбегі және нұсқалары



Нұсқалар

Азот-минералды тыңайтқыштарды әсерлі затта енгізу, кг

Вегетациялық суару мерзімдері және саны

Сор шаю

мөлшері, м3/га



Кәдімгі жер жырту – 35 см.

Сорт Мақтаарал-4005 (бақылау)



60-80

0-1-0

1500-2000-2500

Терең қопсыту, 55-60 см. Алғы дақыл – жүгері.

60-80

0-1-0

1500-2000-2500

Терең қопсыту, 55-60 см. Алғы дақыл – мақта қозасы.

60-80

0-1-0

1500-2000-2500

Тәжірибелік алқаптың жалпы аумағы – 25 га

Екіқайтарымды, Әрбір қайтарымда – 3 нұсқа



Топырақты терең қопсыту технологиясының тиімділігі бойынша зерттеу нысандары мақтаның отандық аудандастырылған жаңа сорты Мақтаарал-4005 сортына жүргізілді. Мақтаарал-4005 сортының сипаттамасы мен суреті келтірілген (1-сурет).

Мақтаарал-4005 мақта сорты



Сорттың шығарылған орны – Қазақ мақта шаруашылығы ҒЗИ.

Авторлары: Үмбетаев И., Гусейнов И.

Шығарылу тарихы: 1990 жылы С-6530 х С-9072 х С-6530 сорттарын шағылыстыру және көптеген іріктеу арқылы алынған. Генетикалық талдау F1 бірінші белгілері бойынша К. Гриффинг (1956) және Хейман әдісімен жүргізілген.

F2 ұрпағы инфекциялық астарда: тамыр қара шірігіне, гоммоз және солма ауруларына зерттелген. Осы ауруларға біршама төзімді өсімдік үлгілері іріктеп алынған.


1-сурет
Мақта өнімділігі көпжылдық көрсеткіштер бойынша гектарына орташа 38,0-39,0 ц құрайды.
Сорттың агротехникасы қоректендіруге талабы жоғары, кеш суаруға төзімді, ерте егуге бейім, өйткені тамыр қара шірігіне біршама төзімді, 90 х 1 : 2 х 10 егіс тізбегінде жақсы өсіп дамиды, машина теріміне қолайлы.

Ерте пісетін сорттар қатарына жатады. Пісіп жетілу мерзімі – 110-117 күн. Талшық шығымы бойынша 38,0-39,0 %, солма ауруына күшті дәрежеде шалдығуы 7,8 %-ды құрайды.

Қоза биіктігі 123-127 см, жасыл түсті.

Қозасының түктілігі аз, ұсақ түкті, жатып қалуға төзімді. Симподиалық шағы 5-6 түйінде орналасады. Жапырағы орта шамалы, бес бөлікті, жасыл.

Гүлі дақсыз.

Көсегі 4-5 қауашақты, жасыл, сопақ, сырты тегіс, піскен кезде жақсы жарылып ашылады. Шиті орташа, жұмыртқа тәріздес, орта түктілі, ұлпасы ашық-сұр түсті. 1000 шит салмағы – 116,0 грамм. Талшығы ақ түсті. Тұқымдық шитінің егіс алды дайындауы басқа ортаталшықты сорттардағы сияқты, өсімдіктердің оңтайлы орналасу жиілігі құнарлы шалғынды және сұр топырақты жерлерде гектарына 95-100 мың дананы құрайды. Құнарлылығы төмен жерлерде орналасу жиілігін гектарына 15-20 мың өсімдікке дейін арттыруға болады. Жоғары мөлшерлермен суаруға болмайды және орналасу жиілігі шектен тыс тығыз болмауы керек.
Тәжірибе алқабында жүргізілген агротехникалық іс-шаралар

Сортаңданған жерлерде шитті мақтадан жоғары өнім алу үшін агротехникалық іс-шаралар ережелерін қатал сақтау – барлық шараларды уақтылы және сапалы жүргізу керек.

Мақта егісін дұрыс және уақтылы күтіп-баптау – оның өсуі мен дамуының, жоғары және сапалы өнім жинақтаудың кепілі. Күтіп-баптау жұмыстарын әрбір ауыспалы егіс алқабында және жеке телімдерде өсімдік талаптарына толық сәйкестендіре отырып жүргізу керек.

Оңтүстік Қазақстанның суармалы аудандарында тың игеру жылдарынан кейін жыл өткен сайын топырақтың су, физикалық және агрохимиялық қасиеттері біршама өзгеруде. Бұл көрініс Мақтаарал ауданының топырақтарында да байқалады. Қысқы сор шаю және топырақты қарқынды өңдеу жұмыстары жаппай енгізілгеннен кейін дала ылғал сыйымдылығының көлемі, механикалық құрамы, көлемдік салмағы және химиялық құрамы едәуір өзгерген. Топырақтың шектік-дала ылғалдылығы тың игеру жылдарында 19 % болса, бүгінгі таңда 21,7 %-ға артып кетті. Көлемдік салмақ та артты. Ол 0-10 см топырақ қабатында орташа 1,40 құрайды. Айдалатын қабаттың механикалық құрамы да едәуір өзгерді. Қазіргі кезде сазды бөлшектерінің мөлшері (0,001 мм) 12 пайыздан 20 пайызға артты. Бұл өзгерістер аз мөлшердегі жауын-шашыннан кейін де қатқалақ пайда болуының күшеюіне алып келді. Осының себебінен де әр жылы кең көлемді алқаптарда қайта егіс жүргізуге тура келеді.

Негізгі өңдеу әдістерінің тиімділігін арттыруда, топырақ құнарлылығын жақсартуда, сондай-ақ мақта өнімділігін көтеруде агротехникалық іс-шараларды қолданудың маңызы зор.

Тәжірибелік алқапта 2011 жылы күзде жүгеріні жинап алғаннан кейін екі деңгейлі жер жыртудың орнына жердің төменгі қатты табанын бұзу мақсатында 55-60 см-ге терең қопсыту жұмыстары жүргізілді (2-сурет).



c:\documents and settings\userxp\рабочий стол\глубокое рыхление\изображение 020.jpg

2-сурет – Топырақты терең қопсыту


Желтоқсан айының басында алқап қысқы сор шаю жұмыстарына дайындалды, бөгеттер мен уақытша суару арықтары қазылды және ақпан айының басында тәжірибе алқабында топырақтың зиянды тұздарын шаю мақсатында сор шаю жұмыстары жүргізілді (3-сурет). Сор шаюдан кейін тәжірибе алқабы ертекөктемгі топырақ өңдеу жұмыстарына дайындалды, бөгеттер мен уақытша суару арықтары қазылды.

dsc01841

3-сурет - Топырақтың зиянды тұздарын шаю


Алғы дақылы мақта қозасы болған нұсқасында 16-18 см тереңдікте екі ізбен чизельдеумен бір уақытта тырмалау мен сүйреткілеу (шлейфование) нәтижесінде арамшөптердің өніп шығып жатқан тұқымдары қолайсыз жағдайлар әсерінен жойылды. Тырмалаумен бір уақытта сүйреткілеудің маңызы зор, өйткені алқап тегістеледі және егіс жүргізуге, суаруды сапалы орындауға жағдай жаратылады (4-сурет).

Осы мәселелерді шешуде топырақтың сүдігер жырту нәтижесінде қалыптасқан барлық пайдалы қасиеттерін барынша сақтап қалуға тырыстық. Оған көктемде топырақты өңдеу әдістері мен құралдарын дұрыс таңдау арқылы қол жеткізілді, бұл өз кезегінде алқаптың көктем кезіндегі жағдайына қарай айқындалды.dsc01016




4-сурет – Чизельдеумен бір уақытта тырмалау

Алқапты егіске дайындау бойынша жүргізілетін көптеген механикаландырылған операциялар және егіс жұмыстары топырақтың үстіңгі қабатын едәуір нығыздайды, бұл ылғалсыздануға, қоректік тәртіптің бұзылуына, арамшөптердің өсіп-дамуына алып келеді, нәтижеде бұл қозаның қалыпты өсуіне кері әсерін тигізеді.

Сондықтан екінші нұсқада көктемде ылғалдың буланып кетпеуі үшін және топырақтың нығыздалуының алдын алу мақсатында тек тырмалау жұмыстары жүргізілді.

Тәжірибелік алқапта 2012 жылдары жүргізілген негізгі агротехнологиялық іс-шаралар тізімі мен мерзімі 1-кестеде келтірілген. Барлық агротехнологиялық іс-шаралар уақтылы және сапалы жүргізілді.


Кесте 1 – Тәжірибелік алқаптағы агротехникалық іс-шаралар





Агротехникалық іс-шаралар

Жұмыстарды жүргізу мерзімі

20011-12 ж.

1

2

3

1

Жерді 55-60 см тереңдікке терең жырту

27.11.11

2

ПН-3-35 соқасымен 35 см тереңдікке сүдігер жырту

28.11.11

3

Бөгеттер мен суару арықтарын қазу

05.01.12

4

Сор шаю, 2000 м3

18.02.12

5

Арықтар мен бөгеттерді жығу

29.03.12

6

Екі ізбен ертекөктемгі тырмалау, 10-12 см тереңдікте «Зиг-заг» құрылғысымен

04.04.12

7

18-21 см тереңдікте 1-ші чизельдеумен бір уақытта тырмалау

25.04.12

8

18-21 см тереңдікте 2-ші чизельдеумен бір уақытта тырмалау

26.04.12

9

Румындық дәл тұқымсепкішпен М-4005 мақта сортының егісі, егіс мөлшері 25 кг/га

25.04.12

10

1-ші қатараралық өңдеу

22.05.12

11

2-ші қатараралық

07.06.12

12

Өрмекші кенеге және мақта көбелегіне қарсы химиялық өңдеу (Ниссоран 150 г/га, Каратэ 0,5 л/га, Нурелл-Д 1,5 л/га)

08.06.12

13

NH4NO3 минералды тыңайтқышын енгізумен бірге және жүйек-арықшалар алумен бір уақытта 3-ші қатараралық өңдеу

22.06.12

14

Қозаны вегетациялық суару (гүлдеу-пісіп жетілу)

22.07.12

15

Механикалық шырпу

18.08.12

16

Авгурон-Экстра препаратымен дефолиациялау, 300 мл/га

30.08.12

17

Тәжірибелік алқапты жиын-терімге дайындау

14.09.12

18

Шитті мақтаның жиын-терімі

25.09.12

Ертекөктемгі топырақты өңдеу жерді өңдеу жүйесінің екінші бөлімі болып табылады.

Аталған жұмыстар жүргізілгеннен кейін отандық, бәсекеге қабілетті М-4005 сортының шиті 25 кг/га мөлшермен себілді.

Қатараралығындағы топырақты қопсыту оның су өткізгіштігін арттырады, қоректік заттар қорын қалыптастырады, топырақтағы ауаның аэрациясын және оттегіні қажет ететін өсімдіктер тамырларының тыныс алуын жақсартады.

Тәжірибе алқабында жалпы 3 қатараралық өңдеу жұмыстары жүргізілді. Қоза азот тыңайтқышының қажетті мөлшерімен тыңайтылды.

Қатараралық өңдеу жұмыстары ең алдымен қоза үшін оңтайлы жағдай жаратуға және арамшөптерге қарсы күресуге қаратылған, осы күрестің нәтижесі оны орындау сапасына және өңдеу тереңдігіне байланысты болады.

Өнімділікті арттыруда маңызды агротехникалық іс-шаралардың бірі – қозаның ұшын шырпу. Шырпудың оң тиімділігіне қол жеткізу үшін оны уақтылы және техникалық дұрыс жүргізу керек. Шырпуды жүргізу мерзімін анықтауда ауа-райы жағдайлары, өсімдіктің өсу қарқыны, мақта сорты, құнарлылық және сумен қамтамасыз ету жағдайлары есепке алынды (5-сурет).

dsc00237


5-сурет – Қозаны механикалық шырпу

Қозаның ұшын шырпу нәтижесінде жоғары өнімге қол жеткізу үшін қоза ұшын шырпу жұмыстарын жаппай өнім пайда болу кезеңінде жүргізу керек. Одан ерте мерзімдерде шырпу бұтақтарының жедел өсуіне, нәтижеде өнім түзілуінің кешеуілдеуіне алып келеді. Сондықтан да осы жағдайларды болдырмау үшін тәжірибелік алқаптарда жаппай өнім пайда болу кезеңінде (18.18.11 ж.) қоза ұшын шырпу жұмыстары орындалды.

Өсімдіктің басым бөлігінде 16-18 буын пайда болған және 4-5 көсек ашылған уақытта «Авгурон-экстра» дефолиантымен 300 мл/га мөлшерімен қозаны дефолиациялау жұмыстары жүргізілді.




Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3




©stom.tilimen.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет