КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы



бет7/10
Дата23.01.2017
өлшемі1.69 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

67

тындығы өсімдіктің бейімдеушілік мүмкіншілігін сөзсіз кеңейтеді, оларға ұрпағын жаңғырту үдерісін жылдың қолайлы мезгіліне және тірішлік ету жағдайын қарай бейімдеуіне (туралауына мүмкіншілік береді.

Өсімдіктің дамуын экологиялық реттеудің екі-үш сатылығының үлкен бейімдеушілік маңызы бар. Ол былайша жүзеге асады. Көптеген түрлерде генеративтік мүшелердің қалыптастыру жолында бір емес, екі, мүмкін, тіпті, үш морфогенетикалық үдерістерді қоршаған ортаның бақылауында алмастыруы мүмкін. Мұндай алмастыруда қоршаған ортаның индуктивті әсерін тілейтіндердің бірі, еркеннің өсу нүктесінің жапырақ кұрауынан гүл шоғырының ұрығын (немесе гүлдің дара терминальды гүлін) қалыптастыратынына ауысатын, кезеңі болып табылады.

Өсімдік генеративтік даму жолының форма қалыптастыру үдерісінде көптеген түрлерде индукцияны қажет ететін кезеңі гүл шоғырының құралымдық элементтерін және гүлдің жаңа мүшелерін кұрауға ,жоғарғы ұшындағы меристеманың ішкі бөлінуін және пайда болған құрылымдық қыстырма өсу үдерісіне өтуі екінші сапалы дамуы болып табылады. Бастапқы, мүмкін бұл үдерісте анықталған акт деп ұрық тозаңдарында археоспориальдық ұлпалардың пайда болуын санауға болады, одан кейіннен спорогендік жасушалар пайда болады.

Соңында генеративтік мүшелердің дамуының үшінші шешуші кезеңі, көптеген өсімдіктерде ол сыртқы факторлармеп бақыланады (күннің ұзақтығымен немесе температуралық жағдайлармен). Бұл гүлдің жыныстық мүшелерінің гаплоидтық деңгейде қалыптасуына көшуі болып саналады. Және мұнда әлі де болса анықталынбаған жәй — қай белімге шешуші рөлі керектігі: мейозға (редукциялық белінуге), немесе пайда болған тетраданың жекелеген микроспорларға ыдырауына ма? Соңғының пайдасына көптеген деректер айтарлық: индукция жоқ жағдайда гүл бүршіктерінің дамуы тетрада кезеңінде тоқталады.

Өсімдіктің генеративтік даму жолында осы үш ауыспалылықты бөліп алуға негіз болған, алдыменен олар морфогенетикалық өздерінің сипаты мен құрамының әр түрлігімен шектейді, олардың қатаң түрде тізбектелінетіні генетикасымен болжаланған. Бұған қосымша биохимиялық зерттеулердің нәтижесі дәлел бола алады. Аталынған әр ауыспалықтар өтуі үшін алдыменен нуклеин қышқылдарының мөлшері және жасушада ақуыз түзілуі арта түседі және оның ішінде “жаңалары” пайда болады. Осы деректер, форма пайда болу жолында сапалы да-



68

му, өсімдік дамуының генетикалық жоспарыныц іске асуының нәтижесі екенін көрсетеді.

Осы сапалы дамудын, сыртқы, реттеуші әрекеттерге тәуелділігі тікелей көптеген зерттеулерде анықталынды. Индукция жоқ жағдайда мысалы, фотопериод қолайсыз болғанда уақытқа ауысуы ғана баяуламайды. Сонымен бірге оның алдындағы морфогенетикалық үдеріс ұзарады, соның нәтижесінде өркендейді немесе гүл шоғырында әрқайсына тән метаморфтық қосалыстар көбейе түседі. Айталық, күннің ұзақтығы қолайсыз болғанда өскен немесе төмен температураның әсерін алмаған көптеген өсімдіктерде, сабақтың өсу нүктесінде жапырақ құрастыру кезеңі ұзара түседі. Соның нәтижесінде жапырақтың саны көбейеді. Және керісінше, индукция уақытында және тиімді болса өсу нүктесінің жапырақ құру кезеңінің ұзақтығы қысқарады да, ақырында жапырақтың саны да азаяды. Бірақ бұл азаю индукциясының ең ерте, ең қолайлы болғанының өзінде, әр түр және сорт үшін белгілі бір шегіне дейін ғана жүреді, себебі, оны генетикасы анықтайды және автономды реттеуші жүйесі бақылайды, ол жөнінде жоғарыда айтылған.

Ескеретін жай, масақты астық дақылдарында индукция жоқ жағдайда ,бұл ауыспау ұзақ уақыт тоқталып қалса, өркенде жапырақ саны ғана артып қоймайды, сонымен бірге масақтағы масақша саны да артады.

69

III тарау

ӨСІМДІК ОНТОГЕНЕЗІНІҢ ӘР ТҮРЛІ

КЕЗЕҢІНДЕГІ ОРГАНИКАЛЫҚ ЗАТТАРДЫҢ

ӨЗГЕРУІ ЖӘНЕ ҚОЗҒАЛУЫ

Онтогенездің бөлшектенуі жөніндегі түсінік, акиқат зандылық ретінде өсімдік физиологиясында өте ерте қалыптасқан еді. Бірақ, мұндай бөлшектенудің жалпы пікірі немесе белгісі әлі күнге дейін жасалынған жоқ. Осыған байланысты физиологиялық зерттеулерде және агрономиялық жұмыстарда өсімдік онтогенезінің жекелеген кездерге, сатыларға, кезеңдерге бөлудің түрлі үлгілері қолданылады және де тіршілж айналымдарын белгілеу немесе атау көбінесе практикалық мақсатқа байланысты болады. Айтайық, әр түрлі өсімдіктер мен сорттарды әр жағдайда есіргенде өсу ерекшеліктері мен қарқынын бағу үшін жақсы байқалатын және шаруашылықта маңызы бар өсімдіктерде рет-ретімен морфологиялық өзгерістер болатын әдетте, жаңа мүшелері мен құрамы пайда болатын физиологиялық кезеңдерді белгілелу кеңінен қолданылады. Мысалы, астық дақылдарының даму кезінде өскіннің пайда болғанын, түптенеі бастағанын, түтіктенуін, масақтану немесе шашақтануын, гүлдеуін, сонымен қатар дәнінің сүттенуін, қамырлануын және толық пісуін белгілейді.

Әр түрлі жағдайда өсімдіктің дамуын дәлірек және егжей-тегжейіне дейін жете бақылау үшін, сабақтың өсу нүктесіндегі морфологиялық және күрыла бастаған генеративтік мүшелердегі езгерістерді негізіне алып белшектеиген үлгі жасалынады

Мысалы, Ф. М. Куперман жасаған үлгіде гүлді өсімдіктердің немесе оның жекелеген еркендерінің дамуы бірінен соң бірі келетін 12 кезеңнен түрады және де алғашқы тертеуі өсу нүктесінің пайда болуын және оның дифференцияланып гүл шоғырының ұрығына айналу үдерісін қамтиды. Кейінгі төрт кезең: гүл шоғырының барлық элементтерінің пайда болуын, оның ішінде гүлдерінің бөлшегін, сонымен қатар олардың жыныстық мүшелерінің құрылуына және дамуын қоса қадағалайды. IX кезен тозаңдану және ұрықтандыру үдерісін, ал Х-ХІІ гүлдеуден тұқымның пісіп жетілуін қамтиды.

Бұл үлгі шектен тыс бөлшектеуге және әр кезеңдердін, шегін айқын шектеуге болмайтындықтан әлденеше рет сыналғанымен, физиологиялық және өсімдік шаруашылығының зерт-

70

теулерінде біраз қолдау тапты. Шетелдік әдебиетте осығаи ұқсас, ал кейбіреулерінде бұдан да көбірек белшектелінген үл-гілеркелтіріледі. Жоғарыда айтылғандай, мұндай үлгілер негізінде өсімдіктің даму барысын бақылау үшін қажет. Сонымен қатар онтогенезге жекелеген мүшелердің өсуінің қаркындылығы мен сипатьш, пластикалық заттардың өзгеруі мен қозғалысының бағытын көрсететін кезеңдерді айқындаудың да маңызы өте зор. Мұндай көзкарасқа белгілі мөлшерде жоғары сатыдағы өсімдіктердің дамуын төрт кезеңдерге бөлу дәл келеді: эмбриональды, ювенилъді (жастық), репродуктивтік (піскен, толған) және қарттық. Мұндай бөлімдеуді (бөлшектенуді) онтогенездің барлық түрлеріне қолданса да, оны көпжылдық поликарптық өсімдіктерге қолданған дұрыс болар еді, себебі оларда ювенильді кезең негізінде вегетативтік мүшелердің басымырақ өсуімен, ал жемістенуінің шамалылығымен сипатталынады, репродуктивтік кезең тіршілік кезеңінің үлкен бөлігін алады, қартаю кезеңі бірте-бірте етіп бірнеше жылды қамтиды. Бір жылдық өсімдіктерде, оған ауыл шаруашылығы дақылдарының маңыздылары жатады, аталынған кезендерым шапшаң жүреді және оларды шектеу өте қиын. Сонымен қатар, бұл үлгі енімді кұрауда ерекше рөл атқаратын пластикалық заттардың өзгеруінің және қозғалуының сипаты мен карқынын, онтогенездік ерекшелігін қамтып көрсете алмайды.



Көрсетілген жағдайларға орай осы тарауда бір жылдық өсімдіктерге үйлестіре онтогенезді кезеңдендірудің біразырақ өзгешелеу үлгісі қолданылып отыр. Бұл үлгіге байланысты онтогенез төрт дәуірге немесе кезенге бөлінеді: бірінші кезең тұқымның өнуін және өскіннің пайда болуын қамтиды; екінші — бұл өсімдіктің қарқынды вегетативтік өсу кезеңі, қоректендіру мүшелерінің пайда болуын және олардың белсенді қызмет жасауын.

Үшінші кезең—гүл шоғырының және гүлдердің қарқынды

пайда болуын, олардың гулдеуін қамтиды.

Тертінші — тұқымдарының және жемістерінің пайда болуын, сонымен қатар аналық тармақтардың (өркендердің) немесе тұтас өсімдіктің опат болуын қамтыды.

Әр аталынған кезеңдердін араларын айыру қиын болса да, олар өздерінің метаболизмдік өсуімен және заттар қозғалысының ерекшеліктерімен сипатталынады. Бірінші кезеңді кейде гетеротрофты деп атайды, себебі өсімдік өскін кезеңіне өзіндік функциональды белсенді ассимиляциялық апараты болмағандықтан және ұрықтың өсуі тұқым қорындағы заттар арқылы жүруіне байланысты автотрофты қоректенуге әлі мүмкіншілігі жоқ. Тұқымдардың суды сіңіруің бөртуін, ферменттердің,

71

фитогормондардың, дәрмен-дәрілердің белсенді емес түрлерің әрекетті және белсенді түрге келтіреді. Оттегі бар болса осымен қатарлас тыныс алудың қарқындылығы шапшаң артады, сондықтан жасушаларда белсенді энергияның жиылуы арта түседі. Өне бастағанынан-ақ тұқым ұрығының эпителий (мысалы, бидайда) ұзарып эндоспермнің крахмалдық бөлігіне өне бастайды. Эпителиаильды жасуша ферменттері жасуша қабырғасындағы целлюлозаны гидролиздейді және амилазаны бөліп шығара бастайды. Соңғылардың белсенділігі алғашқымен салыстырғанда 20-30 рет артады. Протеалиттік ферменттердің белсенділігі 3 есе артады. Протеалиттік ферменттердің негізгі көзі болып, кейбір туындыгерлердің зерттеулері бойынша, эндоспермнің алейрон қабаты болып саналады (Ф. Э Реймерс, 1974), яғни эндосперм ұрыкқа тек қоректік заттар ғана емес ферменттерді де дайындап береді, бұл ферментативтік ақуыздың аса қажеттілігімен түсіндіріледі. Ф. Э. Реймерстің (1974) түсінігі бойынша эндосперм тек қоректік заттардың қоймасығана емес, физиологиялық белсенді қоректендіруші ұлпа, онда ұрық жанданған кезеңде оған не және қашан беру керек жөніндегі мәліметтер бар. Осы ферменттердің әсерінің арқасында эндоспермде немесе жарнақтарда қордағы қоректік заттардың жаппай гидролизі басталады. Мұндай негізінен заттардың екі тобы құрылады: қанттар (майлармен күрделі көмірсуының өзгеруінен) және амин қышқылдары мен амидтер (қордағы ақуыздардың гидролизденгенінде). Ыдырағанда пайда болған заттардың көбірек бөлігі есе бастаған ұрыққа қарай жылжиды, қалған бөлігі (көбінесе қанттар) міндетті түрде тыныс алуға шығындалынады. Сонымен қатар, ұрықтың өсуіне ақуыздық заттар мен нуклеин қышқылдары көмірсуымен салыстырғанда кө- бірек және толығырақ пайдаланатыны анықталды. Гетеророфты кезеңінде ағып келген ыдыраған коректік заттардың есебінен, ұрықтың өсуші бөлігінде, құрылыстық заттар түзіледі. Бұл кезең алғашқы жапырақтың жасылданып және қызметінің бас- талғанынша созылады, яғни себілгеннен соң бірнеше күннен кейін. Тұқымның өнуі барлық жағдайларда да, тұқым қабық-шасын жарып, негізгі ұрықтық тамыршаның шығуынан баста-лынады. Бұл алғашқыда тек жасушалардың созылуы арқылы жүреді, кейіннен, тамырдың өсуі жоғарыда айтылғандай, жоғары ұшындағы меристеманың әрекеті арқылы жүрсе дағы, бірақ кешірек ұрықтың сабақтық бөлігі өсе бастайды, әрине, әр топтағы өсімдіктер үшін бұл үдеріс бірдей жүрмейді. Мысалы, астық тұқымдас есімдіктерде тамырша (немесе тамыршалар) пайда болып суды сіңіре бастағанда, ұрықтық өркеннің бірінші буын аралығы (сұлы да), немесе екінші буын аралығы (бидай)



72

созыла бастайды. Онымен қатарласа колеоптилі және оның жа-былғысындағы тұқым ұрығында нышаны бар, бірінші кәдімгі жапырақ өсе бастайды.

Қос жарнақтылар класындағылардың өскіндерінің пайда болуы әр түрлі өтеді. Тұқым жарнағы топырақ бетіне шықпайтындардың (мысалы ас бұршақта) эпикотилі ұзарады. Көптеген қос жарнақтылардың гипокотилінің ұлғаюының арқасында жарнақтардың артасында орналасқан ұрықтық бүршікпен қоса топырақ бетіне шығады. Бұл топтың көптеген өкілдерінің (мысалы, асқабақтар тұқымдастары, күнбағыс және басқалар) жарнақтары соңынан ұлғаяды және олар жасыл түске еніп, алғашқы ассимиляциялық мүшелердің рөлін атқарады. Ал кейбіреулерінің (мысалы лобияда) жер бетіне шықкан жарнақтлары ұлғаймайды, тек пластикалық заттардың көзі бола алады. Тұқымнан пайда болған ұрықтык тамыршаның, барлық жағдайларда да тезірек өсуі сөзсіз өсімдіктің өте басты икемділігі, себебі, соның арқасында өскіннің жер бетіндегі бөлімдерін құрау қоректі суды топырақтан жақсы сіңіреді. Сонымен қатар өскіннің әр түрлі бөлімдерінің арасынан біразырақ басқаша сипаттағы коррелятивтік байланыс бар. Ол былай байқалады, егер ұрықтық тамыршаның өсуіне мүмкіншілік болмаса немесе ол зақымданған кезде өскіннің сабақтық бөлімінің құрылуы күшті тежеледі. Егерде мұндайда қосымша тамырлар пайда болмаса өскінің өсуі толығымен тоқталады, тіпті өсе бастаған тұқым ылғалы мол ортада болса да.

Ұрықтык өркендердің өсуінің тамырға байланыстылығы мына болжамға негіз бола алады, олар тек суды сініру үшін ғана қажет емес, сонымен қатар кейбір физиологиялық белсенді заттардың көзі деген, соның ішінде цитокининдердің, оларсыз жас өсімдіктердің жер бетіндегі белімдерінің қалыпты өсуі бұзылады. Алғашқы жапырақтары пайда болысымен өсімдіктер бірте-бірте автотрофты қоректенуге көшеді. Бірақ бұл екі кезеңнің шекарасын ажырату қиын. Мысалы, қос жарнақты өсімдіктердің жапырақтары жер бетіне шығысымен, олардағы органикалық қоректік заттар әлі де бірнеше күнге жететін болса да, жасыл түске енеді. Ендеше, оларда автотрофты қоректену гетеротрофты қоректену кезеңінде бастала береді деген сөз. Көпшілігінің дәнінде қорлық зат көп, астық дақыл-дар женінде де осыны айтуға болады. Жасыл түске ену үдерісі эндоспермге де тәуелді. Тұқым ұрығын сахарозаның ерітіндісіне өзінің эндоспермін азырақ қосып жасанды қоректендірсе, өскіннің жасылдануы және осы үдерістің қарқынының артатынын

тәжірибе көрсетіп отыр.

73

Вегстативтік өсу кезеңі өсімдіктіц фотосинтез өнімдері

арқылы өзінің негізгі қоректендіруші құрастыруың жалғастырумен сипатталынады. Екінші кезең генеративтік мүшелердің құрылуының алғашқы кезеңдерін де қамтиды. Соның ішінде астық тұқымдас дақылдардың төрт жапырағы бар кездің өзінде ақ масақтың белгісі пайда бола бастайды, ол кезде ассимиляциялық мүшелердің басқа да вегетативтік бөлшектердің құрылуы қарқынды жүріп жатса да. Бірақ пайда болған гүл шоғыры соншалықты, көлемі жағынан кішкентай, сондықтан өзара алмасуда және құрыла бастаған генеративтік мүшелері метаболиттермен қамтамасыз етуде елеулі орын ала қоймайды. Осы кезеңге жапырақтар мен тамыр жүйесінің арасындағы метаболит алмасуының қарқындылығы тән. Бұл кезде іс жүзінде фотосинтез өнімдері ассимиляциялық мүшелеріи құруға және гүл шоғырының ұрығына жұмсалынатын кішкене бөлігінен басқасының бәрі, тамыр жүйесіне қарай жылжиды. Тамыр жүйесі бұл кезде қарқынды өседі және ең жоғарғы функционалдық белсенділікке ие болады. Тамыр жүйесі көлемі жағынан аумақты бола қоймаса да, осы кезде пасокамен берілетін амин қышқылының қарқынының өсуінің кешірек кезеңдеріне қарағанда өте жоғары екенін Ақмола ауыл шаруашылығы институтының өсімдік физиологиясы кафедрасының (В. Г. Головатый, Р. М. Альжанова) зерттеулері көрсетіп отыр.

Үшінші кезең гүлдену алдында, репродуктивтік мүшелері -нің (масақшалар немесе шашақшалар, бүршіктер мен гүлдер) жедел өсуімен сипатталынады, мұндайда буын аралығынан ұл-ғаюы жеделдейді және сабағы ұзара түседі. Пластикалық заттардың бір белігі генеративтік мүшелерге келе бастайды, басқа бөлігі, әлі де әжептәуір қарқынды түрде, тамыр жүйесіне келіп жатады.

Осы кезеңде жапырақ қабаттарының арнаулылығы (мамандануы) жақсы сезіледі. Төменгі жапырақтар тамыр

жүйесіне қызмет жасайды, ал жоғарғылары құрыла бастаған гүл шоғырларын қамтамасыз етеді. Осы кезеңде төменгі жапырақтар қартая бастағандықтан олардың тамыр жүйесін көмірсуымен қамтамасыз етулері нашарлай бастайды. Бұл тамырлардың метаболиттік қызметінің әлсіреуінің арқасында, пасокамен тамырдан келетін метаболит мөлшеріні ң азаюымен қабаттасады. Екінші жағынан, минералдық заттардың алғашқы ассимиляциясында, фотоссинтез мүшелерінің рөлінің артқаны байқалады. әсіресе, азоттың, соның нәтижесінде ертеректегі кезеңдерімен салыстырғанда жапырақтардағы нитраттардың мәлшері төмендейді. Өсімдіктердің осы кезеңіне тән соңғы ерекшелік, бұл қор жинау, мысалы астық тұқымдастардың сабағының ұлпа-

74

сындағы корлық заттар (гемицеллюлозалар мен глюкофрук-тозандар).



Төртінші кезең болашақ өнімді құруға өте жауапты. Ол гүлдеуден кейін басталады. Мұнда тұқымның бірінен соң бірі өтетін үш даму кезеңі болады: қалыптасу, толысу және пісу. Бұлардың әр қайсысы заттардың жылжуымен және айналуымен айрықшаланады. Бұл үш кезеңнің шекаралары анық емес, себебі соңғысы алдыңғысы бітпей жатып-ақ бастала береді.

Тұқымның қалыптасу. Ұрықтанғаннан кейін тұқымның ұрығы пайда болады. Осы алғашқы кезеңде қалыптаса бастаған тұқымға келетін пласт икалық заттар, ферменттік және құрылымдық ақуыздар.нуклеин қышқылдары, липидтер, клетчатка және басқалары тұқымнын өзін құрастыратын заттарына айналады. Қор заттары жинала аса көп жинала қоймайды, бірақ астық дақылдардың мысалы, бидайдың эндоспермінде крахмалдың ірі пластидтік дендері байқала бастайды. Осы кезеңде судың мөлшері шұғыл көбейеді, қалыптасудың қарай, ол тұқымның жалпы салмағының 62-65% жетуі мүмкін.

Ұрықтың дамуы, эндоспермнің дамуына қарағанда, жоғары шапшаңдылықпен жүреді. Кейбір туындыгерлердің деректері бойынша 4-7 күндік ұрықтар өне алады. Жылдам пісетін сорт-тардың ұрығы ерекше тез қалыптасады. (Ф. Э. Реймерс, Э. И. Илли, 1974 ж). Бұл үдеріс толық аяқталмай жатып, тұқым дамуының екінші кезеңін толысуы бастайды.



Тұқымның толысуы органикалық қосылыстардың қарқынды келуімен сипатталынады, олар не сол келген күйінде не полимерлік қосылыстар, осы түрге тән емес қорық заттар түрінде жиналады. Азоттық заттар амин қышқылдары мен төменгі молекулалы ақуыздар түрінде, көмірсуы — сахароза және олигасахаридтер (глюкофруктозандар) түрінде болады. Осы кезде крахмалдың синтезі жүріп жатса да, бұл кезеңнің крахмал дәндері құрылысы бойынша осы түрге тән қорлық крахмалдан әжептәуір өзгешелінеді. Көптеген өсімдіктерге тән қорлык зат — майдың синтезі әлсіз жүреді. Бидай және басқа да астық дақылдарының дәні толысуы аяқталар кезде жуандайды, ал ылғалдылығы бірте-бірте азая береді. Құрғақ заттардың жиналуы ете қарқынды жүреді. Мысалы, жүгерінің дәнінде, кейбір зерттеулердің мәліметтері бойынша

(А. Н. Павловтан) толысу кезеңінде құрғақ заттың 80% -ке жуығы жиналады екен.

Тұқымның дамуының үшінші кезеңі — пісіп-жетілуі аяқтаушы кезеңі болып саналады. Пісіп-жетілу үдерістері тұқымын толысуы аяқталмай-ақ басталады. Осы кезеңде пластикалық заттардың келіп жатқаны байқалады, бірақ қарқындылығы ете төмен және пісіп жетілуіне қарай ол тоқталынады. Со-

75

нымен қатар, пісіп-жетілу кезеңіне тән қасиет, ол тұқымда бұ-рынырақ қорға жиналған пластикалық заттардың осы түрге тән қорға айналуы. Мысалы, бидайдың қордағы ақуызды алейрон дәндерінің пішінің алады, яғни клейковиналық ақуыз дегені құрады. Бұл үдерістің эндоспермнің арнаулы органоидтарында, құрылысы жағынан пластидтерге ұқсас, ақуыздық мүшелерде жүретінін айта кету керек. Бұларда рибосом мол мөлшерлерде болады, олар хлоропластар сияқты ақуызды синтездеуге қабілетті. Осы түрге тән қорлық крахмал дәні пішінінде синтезделінеді, Оларды құруға тиісті ферменттік жүйесі бар, пластидтер — амилопластар қатысады. Осы кезеңде майлы дақылдардың тұқымында жиналған көмірсуынан май синтезделінеді. Ылғалдың мөлшері де осы кезеңде азаяды және тұқымның жалпы салмағының 18-20% дейін төмендейді. Олардыд дамуының үшінші кезеңінің соңына қарай толық пісу кезеңі басталынады.



Осымен қатар қартаю аяқталынады және гүл шоғырының. ұлпалары мен барлық бұтақтары толығымен құрайды. Бұл астық дақылдарының көптеген сорттарының дәндерінің аналық өсімдігімен байланысын нашарлатады да, олардың шашылуына әкеп соғады. Мысалы, жаздық жұмсақ бидай толық піскеннен кейін, сабағында бес күннен артық тұрып қалса, өнімнің шығыны көбейеді. Екінші жағынан, әлі толық пісіп жетілмеген астықты комбайнмен тікелей жинау оның сапасын төмендетеді, себебі онда жасанды түрде бұрынырақ жиналған заттардың өзгеру үдеріс әлі аяқталмаған, тіпті қорлық түрге етуі әлі басталмаған. Осыған байланысты астық дақылдарын бөлектеп немесе екі кезеңде жинаудың әжептәуір артықшылығы бар. Ондайда астықты балауыздану кезеңінің орта кезеңінде дестеге түсіреді де, сосын дестелерді жинау-бастыру шабылғаннан 5-6 күн өткен соң комбайнмен жүргізіледі. Балауыздану кезеңінің орта шенінде тұқымның толысуы негізінен бітетіндіктен, ал пластикалық заттардың қор түріне айналуы шабылғаннан кейін де жүре алатындықтан, мұндай жинау тәсілінде не өнім, не сапа зардап шекпейді

Белектеп жинау тәсілінің артықшылығына мыналарды жатқызуға болады: Солтүстік Қазакстан жағдайында ол егін оруды ертерек бастауға, оны ауа райының қолайлы кезінде.жинап алуға және астықтың ылғалдылығын төмендетуге көмектеседі. Бұл әдістің артықшылығы, әсіресе, астық біркелкі піспегенде, қосымша пісіп жетілмеген сабақтар және егістікте арам-шөптер көп болған кезде жақсы білінеді.

Бірақ, бұл айтылғандар тек сол жағдайларға ғана, тән, егер есімдікті дестеге уақытында түсірсе, ал дестелер ауа райының қолайсыз жағдайына ұшырамаса ғана. Егер бұл шартты

76

қатаң сақтамаса, яғни астықты тым ерте, пісіп жетілмей тұрғанда шапса, ол өнімнің азаюына және сапасының төмендеуіне әкеп соқтырады, себебі оның толығуы әлі біткен жоқ, әрі дестеде оның толық пісіп жетілуі мүмкін де емес. Дестедегі астықтың жауын-шашынның және темен температураның әсеріне шалдығуы дәннің пісіп-жетілу үдерісін бұзумен қатар, кейде астықтың дестеде өнуіне, сонымен қатар микроорганизмдердің зақымдауына мүмкіншілік туғызады.



Аса құрғақ жылдары, астық төмен және өнімі гектарына 10-11 центнерден аспайтын болса, бөлектеп жинаудың тиімділігі шамалы, оны қолдану тіпті мүмкін де болмайды. Мұндайда әсіресе, біркелкі піскен және арамшөбі жоқ астық алқаптарын комбайнмен тікелей жинаған тиімді.

Жоғарыда айтылғанға байланысты, өсімдік шаруашылығында астықтың дамуының жеке кезеңдерінің шекараларын анықтау өте маңызды. Әдетте, олардың шекаралары, 1889 жылы А. Новацкий ұсынған, пісу кезеңдеріне тура келеді. Бұл кезеңдерді дәннің түсіне, ішкі құрылысына және қаттылығына байланысты анықтайды. Пісу кезеңін анықтау үшін органолептикалық немесе көру әдісі қолданады. Сүттеніп пісу кезеңінде, әдетте ол дәннің қалыптасуымен аяқталынады, дән оңай жаншылады, крахмалдық кішкене бөлшектері болғандықтан, одан ақ түсті сүтке ұқсас сұйық бөлініп, шығады. Дәннің толысуынан кейін басталынатын қамырлану кезеңінде ол жаншылмайды, бірақ әлі жұмсақ, балауыз тәрізді тырнақпен жеңіл тілінеді. Толық піскен кезінде әжептәуір қатты, тырнақпен тіле алмайсыз, бірақ сындыруға болады. Дамудың шекараларын бұлай анықтаудың бірнеше ақаулары бар: біріншіден, ең тәжірибелі зерттеушілердің өзі пісу кезеңін анықтауда бірнеше күнге қателесуі мүмкін. Екіншіден, кейбір дақылдардың, мысалы бұршақ тұқымдастарының, тарының пісу кезеңін органолептикалық тәсілдермен, яғни сезім мүшелері арқылы анықтауға болмайды. Бірақ, дәннің даму кезеңін және пісіп-жетілгенін дәл анықтайтын объективтік керсеткіш бар. Ол, дәндегі ылғалдық мөлшері пісіп-жетілген сайын заңды түрде азая беретін. Бидайдың қалыптаса бастаған дәніндегі судың (бірінші кезең бойы) мөлшері 80-70 %-тен 70-65 %-ке дейін кемиді. Толысу кезінде дәннің ылғалы 70-65 %-тен 40-38 %-ке дейін, балауызданудың кезінде 30-28%-ке дейін кемиді. Ең соңында, толық піскен кезінде бұл көрсеткіш 20-18%-ке жетеді. Сонымен, дәннің ылғалын анықтау арқылы оның пісіп жетілгенін дәл табуға, ендеше егін жинаудың қолайлы уақытын дұрыс белгілеуге болады деген сез.



77

ТҰҚЫМНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ТОЛЫСУ ҮДЕРІСІНЕ

ҚАЖЕТТІ АССИМИЛЯТТАРДЫҢ КӨЗІ

Ассимиляттардың қозғалуының жылдамдығы мен бағыттылығы оларды пайдаланудың қарқындылығына байланысты екенін көптеген зерттеулер көрсетіп берді. Өсімдік тіршілігінде тұқымның даму кезеңі өте маңызды, себебі, ол жоғары деңгейі ұрпағының болу-болмауын анықтайды. Осыған байланысты байлана бастаған тұқым және гүл шоғыры үшін пластикалық заттардың кезі теменгі үдерістер бола алады:

а) жасыл жапырақтардың күнделікті фотосинтезі;

б) гүл шоғырының жасыл бөліктерінің фотосинтезі;

в) вегетативтік мүшелердің қордағы және құрастырушы заттарын қайтадан пайдалану.

Жасыл жапырақтардың күнделікті фотосинтезі. Өсімдік жапырақтарының әр қат-қабатына белгілі бір мамандандыру тән. Жоғарғы жапырақтар гүл шоғыры мен тұқымдықты ассими-ляттармен қамтамасыз етсе, төменгілері тамыр жүйесін қамтамасыз етеді. Таңбалы атомды пайдаланып бидайдың дәніне ас-симиляттарды (көмірсуын, азоттық қосылыстарды) негізінде жоғары қат-қабаттағы (әдетте 6-7 қабат) жапырақтар қамдайтыны, ал төменгі (бесінші) қат-қабат масаққа ассимиляттардың мүлде келмейтіяін дәлелденді. Әрине, әр өсімдіктер үшін мұндай мамандандырылу әр түрлі болуы мүмкін. А. А. Прокофьев күнбағыс үшін өте қызықты деректер жинаған. Күнбағыстың жапырағына енгізілген көмірсутегінің таңбалы атомы (14С)| күнбағыстың себетіне ең жоғары қабаттан емес, төменде орналасқандарынан келген. Күнбағыс тұқымының қалыптасу-толысу кезеңінде жоғары қабаттағы жапырақтар қарқынды өседі де фотосинтез өнімдерін өздері тұтынады. Оларды жұлып тастаса тұқым өнімін арттыруға мүмкіншілік жасалынады. Сонымен бірге ,әр жапырақтың күнбағыс себетіндегі белгілі бір аймақтың дәнінің қалыптасуына және толысуына қатысатыны анықталды. Мысалы,өсімдіктің бір жағының жапырақтарын алып тастаса бұл себеттің ассиметриясына әкеледі. Қытай бұршақтан әр гүл шашағы жапырақ қолтығында орналасқан және сол жапырақтармен қамтамасыз етіледі. Қызанақтың әр гүл шоқтары ассимиляттарды жоғарыда және төменде орналасқан жапырақтардың екі қат-қабатынан да алады.

Тұқымның, жапырақтардың ассимиляттармен қамтамасыз етілуінің келесі ерекшелігі бұл гүл шоғырындағы жемістер мен тұқымдардың кезекпе-кезек қоректенуі. Мысалы, радиоактивті. белгі күнбағыс себетінің шетінен, ал ең соңынан ортаңғы қа-тарларынан байқалған. Бидайдың масағында ортаңғы масақшалар жақсырақ қамтамасыз етіледі. Мұндай ерекшеліктін,

78

бейімдеушілік маңызы бар: қолайсыз жағдай бола қалса ол гүл шоғырындағы барлық тұқымның қалыптасуын және толысуын қамтамасыз етпейді, оның аз бөлшегін ғана, сөйтіп аз болса да, бірақ өміршең ұрпақ қалдыра алады.



Гүл шоғының жасыл бөлігінің фотосинтездік қызметі. Барлық өсімдіктердің гүл шоғырының ұлпаларында жақсы дамыған ассимиляциялық ұлпа бар. Мысалы, астық дақылдарының, айтайық бидайдың, өнімін қалыптаетыруда дәнді ассимиляттармен қамтамасыз етуде масақтың жасыл бөлігі, соның ішінде масақ және гүл қауыздары, сонымен бірге, қылтанағы басты рөлдерді атқарады. Мұны Ф. 'Ф. Мацков жиырмасыншы жылдары гүл шоғырын көлеңкелеп жүргізген тәжірибелерінде бірінші рет көрсеткен болатын. Солтүстік Қазақстанда осыған ұқсас зерттеулерді

Л. К. Мамонов пен Ф. А. Полимбетова, сондай-ақ Р. В. Гантимурова мен В. И. Зотиков жүргізген болатын. Соңғылардың тәжірибелерімен өнімді құрауда масақтың фотосинтетикалық қызметінін, айтарлықтай орын сонымен бірге гүл шоғырының өзіндік фотосинтезі түрлік және сорттық ерекшеліктерге, соның ішінде олардың сумен және қоректік заттармен қамтамасыз етілу деңгейіне де байланысты екені дәлелденген болатын. Қатты бидай масағының фотосинтездік қызметінің рөлі жұмсақ бидайдыкінен басымырақ. Ол, ылғал жетпегенде және азотты-фосфорлы қоректік заттар көбейген сайын, арта түседі. Ф. А. Полимбетова мен Л. К. Мамошвта, А. Н. Павловта осындай қорытындыға делген болатын. Олар дәннің толысуындағы ассимиляттардың 30% дейінгісі масақтың өзіндік фотосинтезінің өнімі екенін анықтаған еді.





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет