КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы



бет5/10
Дата23.01.2017
өлшемі1.69 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Физиологиялық тыныштықты түсіндіру әжептәу-

ір қиынырақ өсімдік не оның жекелеген мүшелері барлық қолайлы жағдайдың өзінде еспейді. Алғашқыда ғалымдар жалпы бұл құбылыстың жан-жақты себебін табуға тырысқан болатын. Бірақ, көптеген экспериментальдық деректердіі талдау және өсімдік шаруашылығының практикасы, ұзақ уақытты тыныштық күй тек әр түрлі өсімдіктерде ғана емес, сон-

46

дай-ақ, бір өсімдік ағзасның өзінде-де әр түрлі сёбептерге бай-ланысты деген қорытындыға келді. Осыған байланысты қазір физиологиялық тыныштық :күй бірнеше түрлерге бөлінеді. Ең алдымен тыныштықтың күздік экзоген деп аталынатын түрі, мұндайда өсуге тұқымның сыртқы өткізбейтініне байланысты болатын тыныштық күй, жиірек кездеседі. Мұндай тұқымдарды “қыйыршық” деп атайды, ылғалды ортада бөрте алмайды. Олар кейбір бұршақ тұқымдас өсімдіктерде қалыптасады, соның ішінде түйе жоңышқада, бедеде, жоңышқада Экзогенді тыныштық күйдің екінші түрі механикалық мұнда ұрықтың немесе бүршіктің өсуіне жабынды ұлпалар механикалық жолмен кедергі жасайды. Соңында экзогенді тыныштық күйге, тұқымның көктеуіне ұрыққаптың немесе жемістің ұлпасында болатын, ингибиторлардың жасайтын кедергісін жатқызуға болады.



Екінші топтың себебі эндогендік тыныштық күйге байланысты болады. Тұқымның өнуге икемділігінің болмауы, оның ұрығының аналық өсімдіктен бөлінгенше жетілмегендігіне байланысты. Ондайда ұрықтық жетілуіне және тіпті жекелеген тұқымға да, әр түр үшін бірдей емес белгілі бір уақыт қажет болады, сонымен бірге түрлік ерекшеліктеріне тән қоршаған орта жағдайының жиынтығы да қажет.

Өсімдік әлемінде өсуді тежеудің физиологиялық механизмнің әсерімен байланысты болатын, эндогендік түр тыныштығы өте кең тараған. Олар ұзақ уақытты және қысқа физиолоғиялық тыныштық болып бөлінеді де, екеуінің арасында ауыспалы және аралық түрлер болады. Тұқымның физиологиялық қысқа тыныштық күйі көптеген есімдіктерге тән. Ол жаңа жиналған түқымдардың, айтайық астық тұқымдастардың, біржола өнбейтіндігімен, немесе олардың өнгіштігінің төменділігімен сипатталынады.

Тұқымдар құрғақ күйде сақталғанда физиологиялық қысқа тыныштықтан әдетте бірнеше айдың ішінде шығады және бұған жоғары температура мен жақсы аэрация ықпал жасайды. Физиологиялық ұзақ уақытты тыныштықтан шығару үшін

арнаулы әсерлерді, соның ішінде ұзақ уақыт суық стратификацияны, ол женінде кейіннен айтылады, қолдануды қажет етеді.

Өсуді тежеудің физиологиялық механизмін айтсақ, ол өте күрделі және соңына дейін мәні толық ашылмаған. Бірақ, қолда бар экспериментальдық деректер, мүның негізінде гормональдық заттардың тепе-теңдігі болмауы мүмкін, соның ішінде, тұқым ұрығының немесе бүршіктердің ұлпаларында абсциз

47

қышқылы мен ауксиндердің (НСҚ) концентрацияының жоғары болатынын және гиббереллинге ұқсас, сонымен бірге цитоки- ниндердің жетіспейтінін көрсетіп отыр. Өсудің тежелуінің келесі бір себебі, тұқымның өсуіне және бүршіктің жандануына қажет ферменттердің белсенділігінің төмендеуі немесе олардың байланысты болуы да мүмкін. болмауы да, ал ол өз кезегімен тиісті гендердің жабылуына.



Соңында, қорыта келе, мынаны айтуымыз керек: тыныштықтың әр түрін және оның негізінде жатқан өнбеудің немесеі өсудің болмауының себебтерін' зерттеу, тек теориялық жағынан ғана қызықтырмайды, сонымен бірге үлкен практикалық маңызы да бар. Себебі алынған деректер әр түрлі өсімдік объектілерінің тыныштық күйін басқару әдістерінің негіздерін тиянақты жасауға мүмкіншілік жасайды.

Өсімдік шаруашылығы практикасында тыныштық күйін қару әдістері. Жоғарыда айтылғандай, тыныштық күйі өсімдіктің қолайсыз жағдайларды басынан көшіруге қажет биологиялық пайдалы бейімделгіштігі. Бірақ өсімдік шаруашылығы практикасында бұл тарихи қалыптасқан бейінделгіштік екі түтлі баға алады. Бір жағдайларда есімдікте тыныштық күй ертерек басталып және ұзағырақ сақталынғанын тілейміз. Екінші жағдайда, керісінше, ол кедергі жасайды, сондықтан тыныш- тықтан ертерек шығу әдістерін қолдану қажеттілігі туады.

Алғашқысының мысалы ретінде астық дақылдарының дәндерін піскен кезде нағыз тыныштық күйге өтуін селекциялық және басқа да әдістермен тездетуін келтіруге болады. Бұл Қзақстанның солтүстік облыстарында егін жинау кезінде жиі болатын жаңбырда, дестелердегі астықтың өнуін болдырмауға көмектеседі.

Бұдан маңызы кем емес мәселе, ол картоп түйнектерінің тьшыштық күйін ұзарту болып саналады. Бұл осы бағалы азықтық дақылдың сақтаған кездегі шығынын біршама кемітуге мүмкіндік жасайды. Мұндай мәселе бірнеше жолдармен шешілуі мүмкін, соның ішінде селекциялықта, яғни түйнегінің тыныштығы ұзақ және тұрақты сорт шығару арқылы. Екінші жолы сақтау орнында оңтайлы төмен температураны (1-2°С) қолдану және газдық ортаны реттеу, соның ішінде, ауаны көмір қышқыл газымен байыту және ондағы оттегінің мөлшерін азайту арқылы. Мұндай температуралық және газдық режим зерттеулер көрсеткендей, түйнектердің ұзақ уақыт тыныштық күйіні ұзартады және ол аяқталғаннан кейін көктеуін тежейді.

Сосын, бұл мақсатқа жетудің жолдарының бірі ретіндеі ертеден бері әр түрлі ретерданттар немесе ингибиторлар деп! аталынатын химиялық препараттарды қолданудың мүмкіншілігі

48

мен тшмділігіне зерттеу жүргізіліп жатыр. Бұл жол ең карапайым және экономикалық жағынам тиімді болып көрінгенмен,іске асыру кезінде кейбір қиыншылықтар байқалынды. О.лардың ең бастысы.түнектің өсуін тежеумен қатар, кейін сақталынған кар-топтың тамақтық және егістік сапасына кері әсер етпейтін затты табу өте қиын. Соңғы талапқа сай келмегендіқтен ертеде ұсынылған препарат М-1 және басқалар кейін бракқа шығарылды немесе тұтынушыларды қызықтырмайтын болды.



Соңғы кезде айтылған мақсатқа неғізінен 2-хлорэтилфосфон қышқылыиың туындылыры құрайтын препараттар кең қолдана бастады. Олардың қысқарлыған шартты атауы этефон. Бұл препараттардың артықшылығы және зиянсыздығы, мысалы, этефон, ұлпада ыдырағанда, этилен бөліп шығарады, ал ол — табиғи өсу ингибиторы. Одан басқа, бұл препараттардың әсерінен түйнектің көзшелерінде абсциз қышқылының мөлшері де артады. Бұл тәсіл былай ске асырылады: түйнекті сақтауға салар кезде құрамында этефоны бар 0,5% ерітіндісі (2 л/т) туннекке бүркіледі.

Кейбір зерттеулердің деректері бойынша, құрамында этефоны бар препараттармен есімдікті жинар алдында өңдеуге де болатындығы, айтайық картопты қазудан екі жұма бұрын еңде-генде, нәтижесі картопты қоймада өңдегенмен бірдей көрінеді. Азықтық картопты сақтаған кезде өнуін болдырмау үшін оны жинар алдында малеин қышқылының гидразидымен өңдеуге болады, бірақ бұл препарат тұқымдық жадығатты өңдеуге жарамайды.

Ұзақ уақытта тыныштық күйін ұзақ сақтағанда өсімдік шаруашылығының практикалық мәселелерін шешуге кедергі жасайтын кездердің кездесетіні де аз емес. Осыған байланысты көптен бері тұқымды, түйнекті және тұтас өсімдікті тыныштық күйден шығару үшін түрлі әдістер дайындалуда және кеңінен қолданылуда. Оларды үш топқа бөлугс болады: механикалық, физикалық және химиялық.

Механикалық әдістер су мен ауаның өтуіне кедергі жасайтын жабынды ұлпаларды ыдыратуға негізделінген. Егер ондай тұқымдарды тырналап, қабығын жыртса, олар оңайырақ өнетін көрінді

49

Мұндай әдісті тұқымды скарификациялау деп атайды. Оны арнаулы машиналарда —скарификаторларда немесе тұқымды құммен үйкелеу арқылы жүргізеді. Кейде тұқымның ірі, бағалы-фракциясын жұмсақ тәсілді импакцияны — тұқымды құммен шөлмектерде немесе арнаулы барабандарда көп рет сілкиді.



Физикалық әдістер температураның өзгеруіне негізделген, және де объектіге байланысты төмен жоғары температуралар қолданылуы мүмкін. Тәсілдердің бірі стратификация саналады. Тұқым дымқыл құммен араластырыльш белгілі бір уақыт (әр өсімдік үшін әр түрлі ) О°С жуық температурада ұсталынады. Мұндай суық өңдеуден кейін тұқым өнуге икемді болады. Физикалық тәсілдерге, Солтүстік Қазақстанда кеңінен қолданылатын тұқымды ауамен қыздыру да жатадьь Тұқымды ауамен ашық алаңдарда немесе шанақгарда белсенді желдеткішті пайдаланып қыздырады, соның нәгижесінде олардың өнгіштігі және өну энергиясы артады. Термикалық

өңдеу гүл шаруашылығында да қолданылады, мысалы

сиреньді күзде және көктемде өсіру үшін. Осы мақсат үшін

кесілген бұтақтарды біраз уақытқа жылы (40°С) суға салады, осыдан кейін бүршіктері жанданады және біршама тез гүл жарады.



Химиялық әдістер. Берік қабығы және су мен ауаны еткіз-бейтін жамы,лғышы бар кейбір ағаштардың және жеміс дақыл- дарының түқымдарын ұзақ уақытты тыныштықтан шығару үшін оларды күкірт қышқылының (азот қышқылын да қолдануға болады) ерітіндісімен шылаиды. Өсімдік түріне қарай қолайлы өңдеу уақытының ұзақтығы 1-2 минуттан 15 минутқа дейін созылады. Өңдегеннен кейін тұқымды сумен шайып, өңдеуге қояды. Тұқымды физиологиялық ұзақ уақытты тыныштық күйдеп кейбір жағдайларда фитогормондармен немесе олардың аналогтарымен, гиббереллин қышқылымен, цитокининдерді гиббереллинмен қосып, сондай-ақ фузикокцинмен өңдеп қоздыру арқылы да шығару болады. Соңғысы химиялық табиғаты бойынша терпеноидтарға жатады. Оны саңыраукұлақты — продуцентті сұйық қоректік ортада өсіріп, кейіннен тазалау арқылы алуға болады. Фузикокцин көп функционалдық әсерге . Кейбір тұқымдарды тыныштық күйден шығару қабілеттілігі бойынша ол гиббереллиннен асып түседі.

Жаңа жиналған картоп түйнегінің өсуіне себепші болуы үшін гиббереллинді. А немесе оны тиомочевинмен араластырып қолданады. Түйнектерді осы реттеушілердің ерітіндісіне белгілі бір уақытқа батырады да, қолма-қол отырғызады. Ерітіндінің концентрациясы және өқдеу мерзімі картоптің сортына бай-ланысты. Тыныштық күйі ұзақ уақытты емес сорттарға гиббе-реллин 1 мг/л концентрациясын 30 минут уақытқа қолданады.



50

Тыныштық күйі ұзақ уақытты сорттар үшін (Приекульский ранннй) гиббереллиннің концентрациясы 2 мг/л дейін арттырылады, ал өңдеу мерзімі 1 сағ., созылады, тиомочевинаның концентрациясы барлық жағдайда да бірдей — 20 мг/л. Түйнектердің өсуін күшейтуге осылай өңдеу, негізінен оңтүстік аудандарда картоптан екі рет өнім алу үшін есірілгенде қолданылады.

Сонымен бірге, түйнектерді қысқы сақтаудан шыққан соң, одардың өнуге қабілеттілігін арттыруға және өскіндерін тездету үшін, әсіресе картоптан ерте өнім алуға өсіргенде қолдану өте иайдалы.Бұл тәсіл соңғы кезде пробиркалық өсімдіктерден жылыжайда қыс кезінде алынған түйнектерді қорғаулы немесе ашық жерге іле отырғызып көбейту үшін, картыптық вируссыз тұқым шаруашылығында қолданыс табуда.

51

ІІ т а р а у

ӨСІМДІКТІҢ ДАМУЬІ

Бұл тарауда өсімдіктің жеке өсіп жетілуінің немесе онто - генезінің негізгі ерекшеліктері мен заңдылықтары қарастырылады. Онтогенез деп өсімдік ағзасының ұрықтанған аналық жасушадан немесе вегетативтік буршіктен пайда болған кезінен бастап тіршілігін тоқтатқанға дейінгі даму үдерісінде, бірінен соң бірі және қайталанбайтын тіршілік әрекеті мен құрылымдық өзгерістерінің барлық жиынтығын түсінеміз. Оқшауланған ұлпалар өсіндісінде тұтас өсімдік онтогенезінің алғашқысы жекелеген каллустық немесе мамандандырылған жасуша болуы мүмкін, одан регенерация үдерісінде пайда болған сабақтық бүршік кейіннен тамырлаңа алатын өркен береді, немесе эмбриод-ұрыққа ұқсас биполярлі дене өскіннің өзінде дамыды. Ол жөнінде өткен тарауда толық айтылған болатын.

Жыныстық жолмен көбейгенде жаңа ағза ұрығының эмбрі-ональды даму кезеңі аналық өсімдікте өтіп, онымен бір тұтастық құратындықтан, іс жүзінде ауыл шаруашылығы дақылдарының онтогенезінің басталуын тұқымның өнуінен бастап есептеуге келісілген, Онтогенездің немесе тіршілік, циклінің ұзақтығы мен ерекшеліктеріне байланысты жоғарғы гүлді өсімдіктердің барлығын үлкен екі топқа бөлуге болады: монокарпты және поликарпты өсімдіктер. Біріншілері, бүкіл тіршілігінде бір рет қ а н а гүлдеп, ұрпағын қалдырған соң тіршілігін тоқтатады. Екіншілерінде, жеміс салуы олардың жеке өмірінде әлденеше рет н е м е с с тіпті қайта-қайта болады, ал қартаюы және тіршілігін тоқтатуы баяу жүреді. Монокарпты өсімдіктерге тіршілігінің ұзақтығы әр түрлі түрлер жатады. Өзінің тіршілік циклін тез аяқтайтын әсімдіктер эфемерлер деп аталады, ыстық ауа райында олардың тіршілігі үш жұмадан 1,5 айға дейін созылады. Монокарпты өсімдіктердің кең тарағандары, әсіресе, ауыл шаруашылыіқ дақылдарының ішінде, біржылдықтар болып саналады. Олардың онтогенезі бір вегетациялық мерзімде толығымен аяқталады. Оларға астық дақылдарының басым көпшілігі, көптегеы техникалық және көкөніс өсімдіктер, жатады. Біржылдықтарға күздік дақылдар да жақындайды, генеративтік мүше-лерін қалыптастыруына және тіршілік циклін аяқтауьша тек күзде себілгенде және қыстап шыққанда ғана ете алады. Бір жылдық өсімдіктерге өте жақын тұрғаидардың бірі “қос мерзімді” -

52

(қос қолды) деп аталатын—астық және кейбір басқа дақылдардың сорттары, олар жазда да және күзде де сепкенде генеративтік дамуға өте алады және өнім береді. Келесі топ— екіжылдықтар, олардың онтогенезі екі вегетациялық маусымды толығымен қамтиды. Оларға қырыққабат, сәбіз, қызылша, сиыр жоңышқа және тағы басқа дақылдар жатады. Сонымен қатар, монокарпты есімдіктердің ішінде көп жылдық өсімдік түрлері де бар, ол мексикан агавасы, ауа райының қолайлы жағдайының өзінде тіршілігінің 10-12-ші жылында ғана гүлдейді, сосын аюбалдырған — болашағы зор жаңа сүрлемдік дақыл.

Поликарптік өсімдіктер де өте алуан түрлі. Оларға алдыменен толып жатқан ағаш және бұта тектес өсімдіктер, оның ішінде, жеміс және жидек дакылдары жатады. Олардың кейбіреулері тіршілігінің 3-7 жылдарында жеміс бере бастайды. Мысалы, қарақат, алманың тез пісетін сорттары, шие, қара өрік және тағы тағылар. Басқаларды, мысалы, еменнің жеміс салуы 40-50 жылдан кейін басталады. Бұл топтьтң өсімдіктерінің тіршілігінің ұзақтығы да әр түрлі. Біреулерінің қартаюы және тіршілігінің тоқталуы бір немесе бірнеше ондаған жылдан кейін басталуы мүмкін, кейбіреулерінің онтогенезі бірнеше жүз жылды, тіпті мыңдаған жылдарды қамтып жатады. Поликарпты өсімдіктерге көп жылдық шөптерді жатқызады, оының ішінде, жоңышка, эспарцет, қылтанақсыз арпабас, еркекшөп, жауқияқ және басқалары. Бұлар Солтүстік Қазақстанда мал азығын дайындауда шешуші рөл атқаратындар. Бірақ, бұлардың көп жылдық болып түптену буыны немесе тамыр мойны, тамыр жүйесінің әжептәуір бөлігімен қоса, есептелінеді, ал жыл сайын пайда болатын жер бетіндегі еркендері жеміс салғаннан кейін тіршілігін тоқтатады; міне сондықтан оларды бір жылдық монокарпты жасандылар деп есептеу керек. Көп жылдык. шөптерге ете жақын таңқұрай, оның екінші жылдық еркені жеміс бергеннен кейін тіршілігін тоқтатады. Таңқұрайдың кеп жылдық мүшелері — жер астындағы тамыр сабақ пен тамыры. Сонымен, моно-және поликарпты өсімдіктер арасында нақты шекара қоюға болмайды, себебі көп жылдық шөптер мен таңқұрай екеуінің де даму ерекшеліктерін бойларына сыйыстырған. Көптеген ағаш тектестердің жыл сайын қайтадан жаңарып отырады, ал жеміс бүршіктері мен генеративтік өркендері негізінде монокарпты даму цикліне ие. Өсімдіктін жеке өсіп жетілуінің ерекшеліктері мен заңдылықтары көптеген ғалымдар мен өсімдік шаруашылығының практиктерін ертедең-ақ қызықтырған. Мұнда басты зейін, әр өсімдіктің, жеміс салуын және оның тіршілік циклінің ұзақтығын қандай жағдай мен ішкі үдерістер дайындайды деген мәселені шешуге ба-

53

ғытталған еді. Бұл мәселені зерттеуді үш кезеңге және үш ыңғайға бөлуге болады. Біріншісі, өте көне замаңда пайда болған өсімдіктің әр түрінің немесе сортының жеке өсіп жетілуінің өзгермеушілігі мен ұзақтылығы, басқа да ерекшеліктері, тұқым қуалаушылығымен анықталады деген көзқарас болып табылады. Екінші кезеңнің бастауы болып, қоршаған ортаның үлесіне қарай ауыстыру

сипат алған, неміс ғалымы, ботаник Георг Клебстің жұмысы саналады. 1905 жылы К. А. Тимирязевтің аударуымен

және ескертулерімен басылып шыққан Г. Клебстің “Өсімдік формаларыньщ өз бетімен өзгеруі” деген кітабында қоректену жағдайын, жарықты және басқа факторларды өзгерту арқылы теменгі және жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің жеміс салуын әжептәуір баяулатуға немесе жеделдетуге болатынын бірінші рет көрсетілген. Қлебстің өсімдік онтогенезінің заңдылығы жөніндегі кейбір көзқарасы уақыт сынына шыдамай шындығы ашылды, ал жалпылай, бұл ғалымның зерттеулері прогрестік рөл атқарды. Ол көптеген ғалымдарды өсімдіктің дамуына қоршаған ортаның әсері керектігіне жұмылдырды. Бұл кезеңге тән онтогенездің өтуіне кор-шаған ортаның рөлі жөніндегі акцент өзінің көрнекті бейнесін

Т. Д. Лысенконың жұмыстарында тапты, әсіресе, ол ұсынған өсімдік дамуының сатылық теориясы, деген жұмысында. Осы теорияға байланысты, бір жылдық өсімдіктердің даму циклі тұқым өнгеннен бастап жаңа тұқым пайда болғанша, бірін-бірі ауыстыратын сатылардан тұрады және әрқайсысы коршаған ортаның белгілі бір кешенінде етеді делінген. Т. Д. Лысенконың бұл теориялық көзқарасы түр құру үдерістеніқ жүйелілігін, яғни есімдіктің дамуының материалдық негізін ұзақ уақыт бойы, 30-шы жылдардан бастап елемеді, биологиялық ғылымға онтогенездік әмбебап және нағыз дұрыс теориясы ретінде табандылықпен енгізілді.

Бірақ, сол кезде канат жайған, өсімдік дамуының мәселесі жөніндегі зерттеулерде, теориялық сатының шеңберіне сыймайтын тіпті, қарсы келетін эксперименттік материалдар жинала бастады. Соның нәтижесінде, бұл теория қатаң сынға алынды, ақыр аяғында, өзінің ғылыми маңызын толығымен жоғалтты.



ДАМУДЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ КОНЦЕПЦИЯСЫ.

Онтогенезідң генетикалық концепциясына байланысты ағзадағы кезекпе-кезек өтетін түр калыптастыру үдерістері морфогенездің генетикалық бағдарламасының өз кезеңдерімен іске асуының нәтижесі болып табылады. Ғылымда бұл концепцияның пайда болуына және бекуіне негізінен екі жардай ықпал болды. Біріншіден, көп жылдар бойы жинақталған нақты

54

материалдарды әділдікпен және жан-жақты сараптау, сыртқы жағдайлар түр құрау үдерістерін жеделдетуі, не бәсеңдетуін немесе өте қолайсыз жағдайда кері айналмайтындай етіп бұзуы да мүмкін, бірақ олар өсімдік түрлерінін. тарихи қалыптасқан тұқым қуалаушылықпен бекітілген онтогенездің кезектесіп өткізілетін жекелеген кезеңдерін өзгерте алмайды деген бұлтартпайтын қорытындыға әкелді. Сондықтан өсімдіктің дамуында шешуші рөл сыртқы емес, ішкі факторларға тиюі керек. Екіншіден, іргелес ғылымдардың жақсы жетілген әдістерін тіршілік үдерістерін зерттеуге кеңінен пайдаланудың арқасында 50-жылдары молекулярлык биология шапшаң дами бастады және ол өсімдік физиологиясының күрделі мәселелерінің бірі, онтогенездің мәселелерін алдыменен шешуге үдемелі әсер жасады. Соның ішінде, аса шешуші рөлді молекуларлық биологияның төмендегі негізгі жетістіктері атқарды:



1. Төтипотентілік ұрықтық қана емес, баска да көптеген жасушаларға тән қасиет екендігінің дәлелденуі, олардың гене-тикалық аппараты осы өсімдіктің немесе сорттың дамуы жөніндегі 'барлық тұқым қуалаушылық мәліметтерді өздеріне сақтауы. Бұл мәлімет барлық ағзалардың нуклеидтерінің кезектесіп алмасуына карай ДНҚ молекуласында “жазылған”.

2. Әрбір кезекті мезгілде барлық тұқым қуалаушылық мә-ліметінен тек оның кішкене белігі ғана жүзеге асырылады, ал басқа генетикалық материал жасушаларда репрессивті (белсенді емес) күйде болады деген акиқаттың айқындалуы. Оны белсенді күйге келтірілуі бірте-бірте ішкі және сыртқы әрекеттердің әсерінен, жеке үлестерімен іске асады, бұл кейде ДНК молекуласының бұрынырақ белсенді учаскесін репрессиялаумен бірге жүруі де мүмкін.

3. Барлық ағзалар үшін акуызды матрицалық синтездеу үдерісінде тұқым қуалау мәліметінің механизмін жан-жакты-лығының сырын ашу.

Осы жаңалықтардың негізінде өсімдіктің даму морфогенезіндегі әрбір өзгерісті жаңа ақуызды-ферментті синтездеудің немесе олардың жиынтығының тікелей нәтижесі деп қарау керек. Оны мына үлгідей етіп керсетуге болады.

ДНК --- иРНК —• ақуыз — акуыз функциясы --- морфогенетикалық тиімділік.

Егер осы үлгінің алғашқы үш бөлігі жақсы зерттеліп, қазіргі кезде ешқандай күнмен туғызбаса, арнаулы ақуыздың (немесе акуыз жиынтығының) пайда болуынан бастап морфогенездегі белгілі бір өзгерістерге дейінгісі (яғни тұқым қуалаушылықың белгілерінің фенотиптік жүзеге асырылуы) толығымен

55

зерттелмеген. Бірақ тұқым қуалаушылық белгілернің қайтала фактісі үлгісінде көрсетілген соңғы үш белімді өзара сенімді: байланыстыратын эволюцияда пайда болған механизмнің бар екендігіне көз жеткізіп отыр.



Бұдан басқа, физиологиялық зерттеулерде иммунологиялық химияның әдістерін қолдану, өсімдіктің морфогенезіндегі көптеген өзгерістерінен ертерек, әдетте, жасушада бұрын болмаған, бірақ дамудың нақты кезеңіне тән, өзгеше жаңа ақуыздардың пайда болатынын көрсетіп отыр. Осындай деректер сонымен бірге форманың калыптасуы мен тұқым куалаушылықтың мәліметтерін бірте-бірте қолданудың арқасында тікелей байланыстың бар екендігі және ол байланыс барлық ағзаларда ақуыздың биосинтезі негізінде іске асатынын көрсетеді.

Қазіргі кезде осы жалпы үлгіге сүйеніп, тұкым қуалаушылықтың ақпаратын, іске асырудың механизмдері мен нақтылы жолдары ұсынылып, әр түрлі болжамдар тәжірибелерде тексерілуде. Мұндайда жасушанын, генетикалық аппаратында морфогенездің бір емес, бірнеше бағдарламасы бар деген болжам жасалынды. Олар жасушалық, ұлпалық, жекелеген мүшелердің және тұтас ағзаның деңгейіндегі реттеуші жүйелердің қатысуы мен жүзеге асырылады. Реттеуші жүйелердің арасында қатаң катар бағындырушылық бар. Тұтас өсімдіктің онтогенезінің негізгі кезеңдерінің іске асуының, кезекпе-кезектігі қамтамасыз ететін, ағзалық жүйе басымдырақ жағдайда болады. Тұтас өсімдік ағзасының дамуының тұқым қуалаушылық бағдарламасының кезеңдерінің іске асуында оларға басты рөл тигендіктен, теменде негізінен солар ғана қаралып басқалары одан әрі талқыланбайды.

Өсімдіктердің морфогенезі мен дамуын реттеу. Онтогенездің генетикалық концепциясы, жоғарыда ескертілген генетиктердің ете қарапайым түсініктерінен, айырмашылығы, ол өсімдіктің дамуында сыртқы жағдайдың ерекше зор және әр алуан маңызына күмән келтірмейтіні. Сонымен қатар, концепция бұл маңыздылықты биологиялық ғылымда сатылып даму теориясы басымырақ болған кезбен салыстырғанда, басқа тұрғыдан бағалайды. Бұл теорияның сатылап даму теориясынан түпкілікті айырмашылығы мынада, қоршаған ортаның рөлі ішкі факторлармен және морфогенезді реттеуші жүйелерімен өзара тығыз байланысты қаралуында.

Қазіргі кезде жиналған көптеген тәжірибелердің мәлімет тері өсімдіктің көпшілігінде реттеуші жүйелердің екі түрі жұмыс істейтіндігін дәлелдейді: автономды, яғни сыртқы жағдайға тәуелді емес және экологиялык. Біріншісі, форма қалыптасатын үдерістің жеке кезеңдерінің қатаң кезектесіп жүруін, ек-

56

іншісі, өсімдіктің коршаған ортаға бейімдеушілік реакциясын қадағалайды.



Морфогенез реттейтін автономды жүйелер барлык өсімдіктерге тән, бірақ кейбіреулерінде олар жалғыз ғана болады. Қоршаған орта факторларының өзгеруіне жедел дамуымен жауап бермейтін өсімдіктердің мысалы болып жөндегіш деп аталатын бақтық бүлдірген сорттары және кейбір жидек дақылдарын, сонымен қатар жұлдызшөпті немесе утаспаны, қияк арамшөпті атауға болады.

Бұл өсімдіктер жылдың жылы кезеңінде гүлдеуін үзбей жалғастыра береді. Ал, кептеген өсімдік түрлерінде онтогенезді автономдық реттеу жүйесі экологиялықпен толықтырылады.

Бірақ, олар да гүлдеуге ауысқанда автономды реттеуге өте шешуші рөл тиеді. Автономды жүйенің айқын әрекетінің мысалы ретінде, гүл шоғыры ұрығының немесе еркен ұшындағы терминалды гүлдің пайда болуын “жасты бақылайтын” деп атайтынды келтіруге болады. Арнаулы сайлап алған сыртқы жағдайлармен өсу нүктесінің сапалы әрекетін тежеп немесе жеделдетуге болады. Осы жағдайға пара-пар болып, алғашқы гүл шоғырына дейін жапырақ саны, не азаяды, не көбейеді. Бірақ қандай болмасын әрекеттен әр түрге немесе сортқа тән жапырақ ұрығының саны ете төменгі мөлшерден кеміте алмайсың. Онтогенезді реттеудің экологиялық жүйесін қарастырар бұрын, қоршаған орта факторының өсімдіктің даму жылдамдығына тигізетін әсерінің, бір-біріне ұқсамайтьш екі жағы барын айтуымыз керек. Оның біріне реттеушілік және бейімделгіштік тән емес, тек дамудың осы кезеңінде жүріп жатқан форма қалыптастыратын үдерісті температураның, жарық карқынының бұл үдерістің алғы метаболиттермен қамтамасыз болуы осыған оайланысты, ылғалдың бар жоқтығына қарай және

т. б- факторлардың әсерімен не тежеуге, не жеделдетуге ғана арналғаны. Қоршаған ортаның өсімдіктің даму қарқынына осылай тікелей және ерекше емес әрекетінен морфогенетикалық әсер Гюлмайды, соның ішінде, метамерлік мүшелердің саны өзгермейді.

Қоршаған ортаиың реттеуші әсер жасайтын, индукция деп аталынатын факторларының өсімдік дамуына әсерінің сипаты мүлдем басқаша. Ағза қоршаған ортаның белгілі бір әсерін тиісті механизмнің кемегімен морфогенездің кезекті генетикалық бағдарламасын қосу аркылы қабылдайтындықтан, бұл әсер реттеуші сипатта жүреді. Индукцияға тағы да бір тән қасиет, осындай қосу әрекетін тудырған сыртқы жағдайдың сонымен бірге, өсімдіктің жаңа даму кезеңіне өтуіне, әдетте, кейінгі өзгерістері үшін қажетіңің жоқтығы. Басқаша айтқанда, индук-




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет