Ізденістер, нəтижелер Исследования, результаты. №3 (75) 2017



Pdf көрінісі
Дата18.08.2018
өлшемі56.84 Kb.
#83733

Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (75) 2017 

ISSN 2304-334-02 

 

 

273 



 

studying the collection samples of vegetable beanswhich selected can be recommended for use 

for selection work on the vegetable bean culture. 

Keywords:  Vegetable beans, beans, technical maturity beans, sample, quality, еarly 

ripeness, biochemical structure. 

  

 

ƏОЖ 633.112.1(574)  



 

Күресбек А. 

 

Қазақ ұлттық аграрлық университеті 

 

ГЕКСАПЛОИДТЫҚ СИНТЕТИКАЛЫҚ БИДАЙ ҮЛГІЛЕРІ МЕН ОТАНДЫҚ 

АУДАНДАСТЫРЫЛҒАН БИДАЙ СОРТТАРЫН БУДАНДАСТЫРУ ЖƏНЕ ДƏН 

БАЙЛАУ КОЭФФИЦИЕНТІ 



Андатпа 

Мақалада  қатты  қара  күйе  ауруына  төзімді  линияларды  қалыптастыру  үшін,

 

Жапония Киото университетінің сұрыптауындағы ауруға төзімді гексаплоидтық синтети-



калық  бидай  үлгілері  мен  отандық  аудандастырылған  бидай  сорттарын  будандастыру 

нəтижесі  көрсетіліп,   дəн байлау коэффициенті анықталды. 



 Кілт сөздер: қатты қара күйе,

 

сорт, төзімділік, гексаплоидтық синтетикалық бидай, 



күздік бидай.  

 

Кіріспе 

Адамзат  тіршілігі  үшін  астық  дақылдарының  ішіндегі  бидайдың  алатын  орны 

ерекше.  Республикамыздың  оңтүстік  жəне  оңтүстік-шығыс  аймақтарының  климаттық 

жағдайының  қолайлылығы  мен  жауын-шашынның  молдылығына  байланысты  күздік 

бидай өсіру қолға алынған жəне осы аймақта астық дақылдарының егістік құрылымында 

күздік  бидай  басты  дақылдардың  бірі  болып  саналады.  Оған  көбінесе  зиян  келтіретін 

тұқымдық инфекция ауруы қатты қаракүйе (қоздырғышы Tilletia caries (DC) Tul. жəне T. 

tritici Wint).  Егістікке  дəріленбеген  тұқым  себілгенде  ауру  бидай  тұқымының 3-4 - 62% 

дейін залалдайды [1, 2 ,3]. 

ФАО 2050 жылда  ғаламшардың  халқы 9 миллиардқа  дейін  өседі  деп  болжайды. 

Сондықтан 2030 жылға  ғаламшар  халқының  қажеттілігін  қамтамасыз  ету  үшін    потен-

циалды  өнімділікті 30-40% ға  көбейту  қажет.  Осы  мақсат  үшін  оның  потенциалын  жыл 

сайын 1,6-1,8 % ға  көтеру  керек,  соның  ішінде 1% селекциялық  жəне  генетикалық 

əдістердің  арқасында.  Бүгінде  осы  мақсатқа  қол  жеткізу  жабайы  тұқымдастардың 

генетикалық  ресурстарын  тарту  кезінде  мүмкін  болады.  Осы  потенциалды  жақсартудың 

маңызды  бағыттары  абиотикалық  (құрғақшылыққа  төзімділік,  ыстыққа  төзімділік, 

тұздалғандық, жердің қышқылдығы) жəне биотикалық (аурулар жəне зиян келтірушілер) 

күйзелістерге  тұрақтылығын    көтеру  болып  қаланады.  Қазіргі  таңда  оғаш  будандастыру 

жұмсақ  бидайдың  геномында  бөгде  генетикалық  өзгергіштікті  жерсіндірудің  (интодук-

циясының) ең тиімді əдісі болып келеді. Өзінде əр түрлі астық тұқымдастарының геномын 

қамтитын  синтетикалық  диплоидтар  жабайы  өсетін  түрлердің  генетикалық  материал-

дарының  бағалы  қасиеттерін  мəдениетті  өсімдіктерге  беру  процессін    айтарлықтай 

жеңілдете  алады.  Олар  сонымен  қатар,  диплоидты  деңгейде  оқшауланған  геномдардың 

арасында қайта əрекет ету мүмкіндігін ашады [4]. 

Республиканың  солтүстік  жəне  батыс  аймақтарында  өткен  ғасырдың  алпысыншы 

жылдары  ортасында  жаздық  бидай  үшін  қаракүйеге  қарсы  іс-шаралардың  кең  ауқымды 


Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (75) 2017 

ISSN 2304-334-02 

 

274 


 

енгізу  нəтижесінде  аталмыш  ауру  айтарлықтай  жойылған  болатын.  Алайда  оңтүстік, 

оңтүстік – шығыс жəне шығыс Қазақстан үшін, күздік бидайдың ең қауіпті аурулары сары 

жəне  қоңыр  таттар,  жапырақтардың  теңбілденуі,  қатты  қаракүйе  кең  таралған.  Еліміздің 

солтүстік  жəне  орталық  аймақтары  үшін  жаздық  бидай  дəнінің  өнімділігінің  төмендеуі 

көбінде  қоңыр  тат,  септориозды  жене  гельминтоспориозды  теңбілденулерден,  тамырлы 

шіріктерден  жəне  басқада  аурулардан  кесірінен  болады.  Қазіргі  таңда  бидайдың  қатты 

каракүйе  ауруы  егіс  алқаптарында  жиі  кездеседі.  Əсіресе,  оңтүстік-шығыста  бидайдың 

қатты  кара  күйе  ауруы  күздік  бидайда  жасырын  зардабы  байқалған.  Ал  солтүстікте 

жаздық бидайда қатты қара күйе ауруы кездескен [5]. 



Зерттеу əдістері мен материалдары 

Оңтүстік  шығыс  Қазақстан  жағдайы  үшін,  Қазақ  егіншілік  жəне  өсімдік  шаруа-

шылығы  ғылыми  зерттеу  институтының  тəжірибе  егіс  алқаптарында  қатты  қара  күйе 

ауруына  төзімді  түрлерді  топтастыру,  ауруға  қарсы  тұрақты  белгілерін  құрастыру 

мақсатында,  аудандастырылған  жергілікті  отандық  Жетісу,  Фараби,  Ажарлы,  Стекло-

видная,  Наз  қатарлы  бидай  сорттарын  жəне  Қазақстанның  оңтүстік  шығыс  аймағына 

бейімделген,  Жапония  Киото  университетінің  сұрыптауындағы SYNT-JAPAN гекса-

плоидтық  синтетикалық  бидай  үлгілерін  алдық.  Оларды  будандастыру  кезінде      ықтияр-

сыз қолдан тозаңдандыру əдісі қолданылды. 

  

Қолдан  тозаңдандыру  кезінде  мынадай  үш  жүйелі  əдəстер  орындалды:  гүлдерді 



ақтау (кастрация), тозаңдықтарды жинақтау жəне тозаңдандыру. гүлдерді ақтаған кезде : 

дамымаған  тозаңдықтарды  гүлшоғырлардан  оқшаулап  алып  тастап,  сонымен  бірге 

мүмкіндігінше  гүлді  аз  жарақаттауға  тырыстық.  Кез  келген  өздігінен  тозаңдану  үрдісі 

болмау  үшін  жетілмеген  күйде  де  тозаңдарды  толық  алып  тастап  отырдық.  Ақталған 

масақты  су  өткізбейтін  жеңіл  целлофан  оқшаулағышқа  орналастырадқ,  оған  тозаңдан-

дырудың айы-күнін жəне басқа қажетті деректерді белгілеп отырдық. Тозаңды  жинауды 

аудандастырылған жергілікті отандық бидай сорттарының аталық өсімдіктеріне жүргіздік. 

Тікелей  аталық  өсімдіктің  масағынан  алынған  екі-үш  жетілген  тозаңдықтарды  аналық 

аузына жұқтыру арқылы тозаңдандып отырдық.  

Зерттеу нəтижелері мен талдау 

Далалық  егістік  тəжрибе  жағдайында,  аудандастырылған  бидай  сорттары  мен  

SYNT-JAPAN  гексаплоидтық  синтетикалық  бидай  үлгілерін  будандастыру  нəтижесі 

жақсы  көрсеткішке  ие  болды. 1- кестеде  көрсетілгендей  дəн  байлау  Коэффициенті  

LANGDON/KU-2097

 

х  Жетысу-49, LANGDON/PI508262 х  Стекловидная-37, LANG-



DON/IG48042 x Жетісу -35, LANGDON/KU-2075 х Ажарлы- 33,  LANGDON/KU-2075 

 

х 



Ажарлы- 30 сынды жоғары нəтижелерін көрсетті. 

 

 



1-кесте. Аудандастырылған  жергілікті отандық бидай сорттары жəне Қазақстанның 

оңтүстік шығыс аймағына бейімделген, Жапония  Киото университетінің сұрыптауындағы  

SYNT-JAPAN гексаплоидтық синтетикалық бидай үлгілерін  будандастыру  

(КазНииЗИР-2014) 

 

Аналық 


өсімдік аты, ♀ 

Аталық 


өсімдік 

аты, ♂ 


 

Масақтан


у  

күні


 

Ақталғ


ан 

масақ 


саны, 

дана 


Масақта-

ғы ақтал-

ған гүл-

дер саны, 

дана 

Масақты 


ақтау күні 

Масақтар-

ды 

будандас-



тыру күні 

Дəн 


байлау 

коэфф.-


циенті, 

дана 

LANGDON/IG 

48042 


xЖетісу  

04.06.2014 

20 


06.06.2014 

10.06.2014 

35 


Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (75) 2017 

ISSN 2304-334-02 

 

 

275 



 

LANGDON/IG 

48042 

хФараби 04.06.2014  3 



20 

06.06.2014 10.06.2014  15 

LANGDON/K

U-20-8 


хАжарлы   03.06.2014 

20 



06.06.2014 

10.06.2014 

23 

LANGDON/K



U-20-8 

хФараби 03.06.2014  2 

20 

06.06.2014 10.06.2014  20 



LANGDON/K

U-2075 


хАжарлы   04.06.2014 

20 



06.06.2014 

10.06.2014 

33 

LANGDON/K



U-2075 

хФараби 04.06.2014  3 

20 

06.06.2014 10.06.2014  21 



LANGDON/K

U-2092 


хАжарлы   03.06.2014 

20 



06.06.2014 

10.06.2014 

LANGDON/K



U-2092 

хФараби 03.06.2014  3 

20 

06.06.2014 10.06.2014  16 



LANGDON/K

U-2097 


хЖетысу  

03.06.2014 

20 


06.06.2014 

10.06.2014 

49 

LANGDON/K



U-2097 

хАжарлы 03.06.2014 

20 


06.06.2014  10.06.2014 

31 


LANGDON/K

U-2100 


хСтекло-

видная  


03.06.2014 3 

20  06.06.2014 

10.06.2014 26 

LANGDON/K

U-2100 

хНаз 03.06.2014 



3  20 06.06.2014 

10.06.2014 

26 

LANGDON/K



U-2144 

хСтеклов


идная  

03.06.2014 3 

20  06.06.2014 

10.06.2014 10 

LANGDON/K

U-2144 


хНаз 03.06.2014 

3  20 06.06.2014 

10.06.2014 

12 


LANGDON/A

T 55 


хСтеклов

идная  


03.06.2014 3 

20  06.06.2014 

10.06.2014 22 

LANGDON/A

T 55 

хНаз 03.06.2014 



3  20 06.06.2014 

10.06.2014 

25 

LANGDON/K



U-2076 

хЖетысу  

03.06.2014 

20 



06.06.2014 

10.06.2014 

17 

LANGDON/K



U-2076 

хНаз 03.06.2014 

3  20 06.06.2014 

10.06.2014 

23 

LANGDON/PI 



508262 

хЖетысу  

04.06.2014 

20 



06.06.2014 

10.06.2014 

30 

LANGDON/PI 



508262 

хСтекло-


видная 

04.06.2014 3 

20  06.06.2014 

10.06.2014 37 

 

Буданнан шыққан гибрид дəндерді келесі жылға отырғызып, F1ұрпақтары  алынатын 



болады. Олардың ауруға төзімділігі, өнімділігі жалғасты реттелетін болады.

 

 



Əдебиеттер 

 

1. Джиембаев Ж.Т., Ишпайкина Е. Головня хлебных злаков и борьба с ней.- Алма-

Ата: Казгосиздат, 1955. – 55 с. 

2. Demeke T., Laroche A., Gaudet D.A. 1996. A DNA marker for the Bt10 common bunt 

resistance gene in wheat. Genome, 39(1): 51-55 с.  

3.  Goates B.J. 1996. Common bunt and dwarf bunt. In Wilcoxson R.D. and Saari, E.E., 

Eds. Bunt and Smut Diseases of Wheat: Concepts and Methods of Disease Management. 

Mexico, D.F.: CIMMYT: 12-25 с. 



Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (75) 2017 

ISSN 2304-334-02 

 

276 


 

4.  Dutbayev Y., Kuresbek A.1., Kampitova G., Sultanova N., Morgounov A. Book of 

Abstracts_International_Conference_PGRSECURE_EUCARPIA_Cambridge _ 16-20 JUNE 

2014. – 83 с. 

5. Kokhmetova A., Sapachova Z., Madenova A., Atishova M., Galymbek K., Sedlovsky A. 

Identification of what germplasm resistant to tan spotusing molecular markers. The 12’th 

International Wheat Genetics Symposium. 8-14 September 2013. Japan. Yokohama. P. 210. 

 

Күресбек А. 



 

СКРЕЩИВАНИЕ ОТЕЧЕСТВЕННЫХ СОРТОВ ПЩЕНИЦ И ОБРАЗЦОВ 

ГЕКСАПЛОИДНЫХ СИНТЕТИЧЕЧКИХ ПШЕНИЦ, КОЭФФИЦИЕНТ  

ОБРАЗОВАНИЯ ЗЕРНА 



 

Аннотация  

В  данной  статье  показаны  результаты  которые  являются  целью  формировать 

устойчивые  линии  к  твердой  головне,  следовательно  было  получено  результате  скрещ-

ивание  отечественных  сортов  пшениц  и  образцы устойчивых  к  болезням  гексаплоидных 

синтетических пшениц, которые сортированные из университета Киото в Японии, а также 

определен коэффициент образования зерна

.

 

Ключевые  слова:  Твердая  головня,  сорт,  стойкость,  гексаплоидная  синтетическая 



пшеница, озимая пшеница. 

 

Kuresbek A. 

 

 CROSSING OF NATIVE VARIETIES OF WHEAT AND SAMPLES OF HEXAPLOID 



SYNTHETIC WHEAT, THE COEFFICIENT OF GRAIN FORMATION 

 

Annotation  

Тhis article shows that the goal was to form stable lines to a solid head, hence the result 

was the crossing of domestic varieties of wheat and the specimens resistant to diseases of 

hexaploid synthetic wheat that were sorted from the University of Kyoto in Japan, and the 

coefficient of grain formation was determined. 



Keywords: Common bunt, variety, resistance, hexaploid synthetic wheat, winter wheat. 

 

 

ƏОЖ: 630:674.032.475.442 (574)(045) 

 

Мазаржанова К., Копабаева А., Унал Аккемик, Несибе Косше

 

 

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті, Астана/Казахстан, 

Стамбул университеті, Стамбул/Түркия 

 

«БУРАБАЙ» МҰТС АУМАҒЫНДА ӨСЕТІН КƏДІМГІ ҚАРАҒАЙДЫҢ ЖЫЛДЫҚ 

САҚИНАЛАРЫ АРҚЫЛЫ ОРМАН ӨРТІНІҢ ТАРИХЫ 

 

Аңдатпа 

Орман  өрті – ағаштың  жылдық  сақиналарының  ені  күрт  төмендеуін  тудыратын,  ең 

маңызды  оқиғалардың  бірі  болып  табылады.  Орман  өрттерінің  негізгі  себебі  адам 



болғанымен, ауа-райы немесе климаттың өзгеруі өрт жиілігі мен қауіптілігіне ықпал етуі 



Достарыңызбен бөлісу:




©stom.tilimen.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет