Г. Б. Бекимова б-42. Ауыл шаруашылық ғылыми зерттеу негіздері / Пәннің оқу-әдістемелік



бет4/17
Дата02.07.2017
өлшемі3.07 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Мал азығын өндіру –танапта және шабындық пен жайылым жерлерде мал азықтық дақылдардың жоғарғы өнімін өсіру арқылы мал шаруашылығының нық жем-шөп қорын қамтамасыз ететін агротехникалық шаралар ұйымдастыру кешені. Бір бірімен тығыз байланысты екі салаға бөлінеды: егістікте мал азығын өндіру және шалғын шаруашылығы.

Мал азықтық аумағы – мал азықтық өсімдіктер өсетін жерлер.

Мал азықтық қоспалар – жоғары өнімді сапалы өнім алу үшін бір учаскіде егілген бірнеше біржылдық шөптер егістері.

Мал азықтық шөптер– малдарды азықтандыру үшін пайдаланатын көпжылдық және біржылдық шөптер.

Мал азықтық жерлер – Жер отылығын шабындыққа, мал жаюға, сүрлем және пішен дайындауға пайдаланатын табиғи а/ш жерлер.

Мал азықтық тамыржемістілер - күшті дамыған шырынды жер асты жемістері үшін өсірілетін өсімдіктер. Ала бұта тұқымдастарға жататын екі жылдық өсімдіктер- мал азықтық және қант қызылша, қырыққабат тұқымдас- тарна, турнепс, шатыргүлділер тұқымдас - сәбіз. Тамыржемістілер шырынды жақсы қорытылатын, витаминдер мен минералды тұздарға бай диетикалық мал азығы.

Малалау- суармалы танаптардың топырақ бетін тегістеу және тығыздау жұмысы.

Мал азықтық құлқайыр- бағалы мал азықтық өсімдік.

Мал азықтық сәбіз- мал азығы үшін өсірілетін сәбіз түрі.

Малды жайып семірту- етке өткізетін малды жайып семірту әдісі.

Малдың протеин қорегі- мал денесінде протеин қорын толтыру үшін берілетін жемшөп.

Малдың өнімділігі- белгілі бір уақыт аралығында(тәулікте, айда, жылда, бүкіл өмірінде) жеке малдан алынатын өнім мөлшері.

Малды қолда ұстау- малды қыста немесе жыл бойы қорада қолда ұстау.

Малды қолда және жайылымда бағу- малды қыста қорада, ал жазда жайылымда бағу.

Майсу- майынан айырылған көк сүт десе де болады. Ол май шайқау нәтижесінде алынады, құрамында қань және ақуыз болады. Оны тікелей пайдаланады немесе айран ұйытады.

Мая, күде тасығыш – маялаған шөптің немесе сабанды тұрақты орнына жеткізітін құрал.

Маялағыш- пішен маялауға арналған тіркеме құрал.

Мәдени дақылдардың шығу тегі – мәдени өсімдіктері жабайы өсімдіктерден, ал одан әрі жабайы және мәдени түрлерінің табиғи булдандасуынан шыққан жер шар аудандары. Мәдени өсімдіктердің ең көп табиғи әртрлілігі алғашқы (табиғи) немесе екінші (адам жасаған) «орталықта» болатын Н.И.Вавилов(1929-39 жж.) анықтап берді. Мәдени өсімдіктердің орасаң көп түрлері сегіз ортаға топтастырылған: Қытайлық – Май бұршақ, тары, көконіс және жеміс дақылдар; Үнділік – күріш, вигна, баклажан,қияр, жеміс дақылдар; Орта азиялық – асбұршақ, жасымық, ноғатық,ноқат, көкөніс және жеміс дақылдар; Алдыңғы азиялық – бидайдың көп түрлері, қара бидай, көк жоңышқа, ққырыққабат түрлері және т.б.; Жерортатеңіздік – бидай түрлері, мал азықтық және көконіс дақылдар түрлері; Абиссиялық – кофе ағашы, банан, тефф ( нан өсімдігі) және т.б.; Орталық америкалық – тағамдық,техникалық және дәрілік өсімдіктер, жүгері, топинамбур, күнбағыс, асқабақ, какао, жеміс дақылдардың көп түрлері; Онтүстік америкалық – картоп және түйнекжемістілердің көп түрлері.

Микротыңайтқыштар- құрамында өсімдікке өте аз мөлшерде қажетті микроэлементтер( бор, кобальт, марганец, мыс, молибден, мырыш және т.б.) болатын тыңайтқыш.

Минералды азық- жануарлардың қалыпты тіршілігі үшін қажетті мал азығы.

Нүктелеп себу- тұқымды бірдей қашықтықта біртіндеп орналастырып себу.

Өнделетін қабат, жыртылатын қабат- екпе өсімдіктерді өсіру үшін топырақтың жыртылатын қабаты.

Өндіріс құрал- өндірістегі жұмысты атқару үшін пайдаланылатын құралдар: машина, станок, аспап, құрал және т.б.

Өнімді бағдарламалау- сапалы да жоғары өнім алу үшін ғылыми негізге, басқа да көптеген мәліметерге сүйенген жоба.

Органикалық тыңайтқыштар- құрамында өсімдікке қорек бола алатындай заттары бар органикалық қалдықтар( қи, қорда, жасыл тыңайтқыш, шымтезек және т.б.).

Орман топырағы- орман жағдайында қалыптасқан топырақ.

Ору әдісі- шабындық түсімділігін аңнықтауға арналған әдістің бір түрі.

Өскін жиілігі – толық көгерген кездегі 1 шаршы метр немесе 1 метр егістіктегі өсімдік саны.

Өсімдіктердің интродукциясы– өсімдіктерді бір аймақтан екінші аймаққа, бір елден басқа елге, жабайы флорадан дақылға жаңа өсімдіктер еңгізу қажеттілігі.

Өсімдік шаруашылығы- өнім алу үшін мәдени өсімдіктерді егіп өсіру. Екпе өсімдіктер және оларды өсіру жайлы ғылым.

Өсімдік қауымы- жер бетінің немесе оның бір бөлігінің өсімдіктер қауымы.

Өсімдіктің тұзға төзімділігі- өсімдік организмінің топырақ тұздылығын көтере алу қасиеті.

Өсімдіктің фитомезгілі (фитопереодизм) - тәуліктің жарық және қараңғы мезгіліне байланысты өсімдіктің өсіп-даму процесі.

Өсімдік әлемі (флора) – белгілі бір жерді мекендеген бүкіл өсімдіктер тобы, өсімдіктердің бәрі.

Өсімдіктердің суықа төзімділігі – өсімдіктердің төмен температураладың әсер етуіне қасарысу қабілетілігі.

Отамалы дақыл- қатар аралығы кең (45-90 см) егіліп, ал аралығы оталып өнделетін дақыл. Отамалы дақылдың топырағы ылғалды да құнарлы болуы тиіс. Отамалы дақылға жүгері, қызылша, мақта, картоп және т.б жатады.

Оттылық, шөп өсімі, шалғын шөп- мал азығын өндіруге арналған алқаптағы шөптесін өсімдіктер, олардың қалындығы немесе сиректігі.

Пайдалы ылғал- өсімдік толық пайдалана алатын ылғал.

Псаммофит (кұм өсімдігі)- шөлді және шөлейт аймақтардағы құмда өсетін өсімдіктердің жалпы атауы.

Пішендеме- мал азықтық шөптерді 3-4 сағат бойы аздап кептіріп, одан кейін ұсақтап, ауа кірмейтін жабық жабық орында сақтау арқылы дайындалады.

Пішендеме мұнарасы- пішендеме сақталатын бітеу мұнара.

Пішен- шапқаннан кейін кептірілген ірі сабақты шөп.

Пішен аударыстырқыш- шабылған пішен тез кеьу үшін аударыстыратын құрал.

Пішен шапқыш- шөпті орып шабатын құрал.

Пішен тиегіш- пішенді көлікке тиейтін құрал.

Пішен жинағыш- орылған пішенді жинап, орналастыруға арналған құрал.

Пішен көтергіш- пішенді теңдейтін, тығыздап жинайтын құрал.

Пішен сүйретпе , пішен жинаушы ысырма- пішенді дестеден жинайтын құрал.

Пішен кептіргіш- пішен кептіретін құрал.

Румекс К-1 – мал азықтық қымыздықтың сорты таньшань қымыздығы мен саумалдықты будандастыру арқылы алынған өсімдік.

Сабақ жиілігі – 1 м2 сабақ саны.

Сабан- дәнді дақылдар жиналғаннан кейін қалатын құрғақ сабақ қалдығы.

Садыра- малдың нәжісінен және төсенішінен бөлініп шығатын сұйықтық. Органикалық тыңайтқыш ретінде пайдаланылады.

Саңылаулағыш –тышқан ініндей жыраушы – артық суды ағызып жіберуге тышқан ініндей жыраны және топырақты терең сыңылау салып оның су өткізгіш қасиетін котеретін құрал. Тығыз механикалық құрамы ауыр топырақтарда, шабындық пен жайылымдарда, көпжылдық шоптер егістіктерде жүргізілетін тәсіл.

Сарысу- жараланған жерден шығатын немесе қан ұйыған кезде бөлініп шығатын сарғыш түсті сұйықтық.

Сауым, сауым сүт- белгілі уақыт аралығында (бір сауым, тәулік, ай, жыл және т.б.) саулған сүт өнімі.

Себу тереңдігі – топырақ бетінен себілген тұқымға дейінгі ара қашықтық.

Сидералдық егіншілік жүйесі- ауыспалы егістің сүрі жер танабында бөрібұршақ, түйежоңышқа және т.б. өсімдіктерді жасыл тыңайтқыш ретінде өсіру арқылы пайдалануды көздейтін егіншілік жүйесі. Топырақ құнарын арттырудың бір жолы.

Селеу (Stipa) – қонырбас тұқымдастарына жататын көпжылдық өсімдік.

Сирету- өсімдіктердің өсіп жетілуін жақсарту үшін қатардағы өсімдіктерді сиретіп, қажеттерін ғана қалдыру. Әсіресе қызылша, сәбіз және т.б қолданылады.

Сиреткіш- қатар аралығы 45 см және одан да үлкен болатын қызылша сияқты өсімдіктердің көгін сирететін машина.

Собық, сота- 1. жүгері өсімдігінің дән орналасқан бөлігі, жүгерінің жемісі; 2. өсімдіктегі гулшоғырдың бір түрі.

Солу – ылғалдың жетіспеуіне байланысты өсімдіктің жапырақ, сабақ тамырының солуы.

Сортаң жер- құрамында көбінесе натрий, онай еритін тұздар болатын топырақ. Далалық , шөлейт, шөлді аймақтарда кездеседі. Онда қара жусан, көкпек, сортаң және т.б. өсімдіктер өседі.

Сор топырақты жер- құрамында суда онай еритін тұздар көп топырақ. Далалық, шөлейт, шөл аймақтарда қалыптасады.

Сораң- біржылдық шөптесін өсімдік туысы. Бұташық, бұта түрінде де өседі. Шөлді және шөлейт, сор және сортаң топырақта өседі.Бағалы мал азығы. Кейбір түрлері кұм көшкінін тоқтату үшін аса қажет. Қазақстанда сораның 26 түрі өседі.

Суару мезгілі - суару мезгілі, мөлшері, саны және суарған уақыт пен сусыз тұрған уақыт аралығының ұзақтығы- осылардың бәрінің жиынтығы.

Суармалы егіншілік – суару арқылы ғана дақыл өсірілетін егіншілік саласы.

Суару мөлшері - 1 га суармалы жерге бір рет суарғанда жіберілетін су мөлшері.

Суалу кезеңі- сиыр сауу тоқтағаннан бастап келесі бұзаулағанға дейінгі аралық.

Судан шөбі- біржылдық шөптесін өсімдік. Бағалы мал азығы. Көк балауса, пішен, пішендеме, сүрлем дайындау үшін өсіріледі.

Суды қажетсіну(пайдалану) – су ресурстарын қайтармай пайдалану.

Суландыру- жергілікті су қорын пайдалану немесе жармамен басқа жақтан су жеткізу жолымен суландыру. Сусыз немесе суға тапшы аймақты сумен қамтамасыз ету.

Суландыру мөлшері- өсімдіктің бір өсіп-өну кезеңінде 1 га жерге жұмсалатын судың мөлшері.

Суландыру желісі- суармалы жерге су жіберіп тұратын тұрақты немесе уақытша жасалған жармалар, су желісі.

Суландыру жүйесі- гидротехникалық құрылыстар( су жиналатын, су айдайтынорын, жармалар мен түтіктері) бар жер, суаруға мүмкіндік беретін басқа да жағдайлар жасалған жер.

Суландыру жармасы- суландыру жер танабына су баратын жарма.

Суландыру, суару, ирригация- топырағы ылғалсыз танапты суарып, екпе өсімдік өсіру.

Суыртпақтап себу- суыртпақтап себу кезінде тар қатарлар мен кең қатарларкезектесіп отырады.

Сұлы өлшемі- мал азығы өлшемі ретінде алынған 1 кг сұлы.

Сұр теріскен- бағалы мал азықтық өсімдік. Далалық, шөлейт және шөлді аймақта тастақ жерде өседі. Жапырақтары менжас сабағы бүкіл жыл бойы түйе, жылқы, қой малына құнарлы азық болады.

Сүйреткі- тырма – Топырақтың беткі қабатын тегістейтін және өндейтін құрал.

Сүйреткілеу- егістік алқаптың бетін тегістеу және қопсыту.

Сүрлем- ауа кіре алмайтындай жағдайда сақталған шырынды азық.

Сыдыра жырту – сүдігер алдында топырақтын беткі қабатын сыдыра жыртып қопсыту.

Сыдыражыртқыш– топырақты сыдыра жыртып өңдейтін құрал.

Сыртқы орта әсері- организмді қоршаған және оған әсер етуші ауа, жылу, ылғал, топырақ, жануарлар, өсімдіктер және т.б.

Сірне- крахмалды гидролиздеп, қантқа айналдыру арқылы алынатын өнім.

Табиғат қорғау- өзімізді қоршаған табиғи ортаны сақтауға, тиімді пайдалануға, жаңартуға, жақсартуға бағытталған шаралар жүйесі.

Тар қатарлап себу- қатар аралығын 7-8 см етіп тарылтып себу.

Тездетіп шалғындандыру – табиғи мал азықтық жерлердің беткі қабатын ( жер қыртысын) алғашқы өндегенен кейін жаз бойы топырақты сүр танап сияқты өндеу шаралары қолданбай және келесі жылғы көктемде алдын-ала біржылдық дақылдар пайдаланбай көпжылдық шөптерді себу (шалғындандыру).

Температура жиынтығы- бір жерде белгілі бір уақыт аралығындағы жылы температураның жиынтығы. Ауылшаруашылығында, әдетте, өсімдік вегетациясы кезіндегі температура жиынтығы.

Теріскен- бұта түрінде өсетін көпжылдық өсімдік туысы. Бағалы мал азықтық өсімдік.

Технологиялық карта – бір а/ш дақылды өсіру үшін кезектеп аталған агротехникалық шаралар кестесі.

Тиімді температура – Өсімдіктердің нақтылы өсіп даму кезеңіне төмен шектен жоғары жылуға қажетті ауа және топырақ температурасы. Шектелгенен төмен температурада өсімдіктердің өсіп дамуі төқтайды ( тұқымдар өсіп өнбейді, гүлдеу тоқтайды және т.б.). Көптеген өсімдіктерге, оның ішінде көпжылдық шөптерге, тиімді температураның төменгі шеқтеуі 50С, жылы сүйғыш өсімдіктерге( жүгері, шай жүгері, судан шөбі, тары, итқонақ,қонақтары) – 8-100С, бірқатар субтропикалық дақылдар үшін (күріш, мақта, қарбыз, қауын және т.б ) – 12-150С.

Тоғыстыра себу- тұқымды егістік жердің ұзына бойына да, көлденеңінен де тоғыстыра себу.

Тозаңдатып бүріккіш- сұйық пестицидтерді бүркіп шашатын, ұнтақтарын тозаңдатып шашатын екі жақты машина.
Топырақ бонитетті – топырақ құнарлығын анықтайтын қөрсеткіш, әдетінше баллмен белгілейді.

Топырақтың су балансы – топырақтың су режимінің комплексті сипаттамасы немесе топырақтағы барлық ылғал қорының жиынтығы және белгілі бір уақытта және топырақтың белгілі бір қабатында оның шығыны ( мм немесе м3/га есептелінеді) .

Топырақты тырмалау– топырақтың беткі қабатын ұсақтауды, қопсытуды, тегістеуды және сонымен қатар арамшөптердің өскіні мен егін когін жоюды қамтамасыз ететін топырақты тісті немесе инелі тырмамен өндеу тәсілі.

Топырақтын су режимі– топырақ ылғалдың ауысуын, шығындалуын және өсімдіктермен пайдалануын анықтайтын қозғалыстар мен процестер жиынтығы, топырақ құнарлығынының бір факторы.

Топырақты тегістеу –топырақтың беткі қабатындағы өйлы-қырлылығын азайту. Тырмалау, культивациялау, тығыздау және т.б. тәсілдермен орындалады.

Топырақтын өндеу тереңдігі – жыртылмаған танаптың беткі қабатынан машиналар мен құралдардың жұмыс істейтін органдарының топырақ тереңдікке дейінгі ара қашықтық.

Топырақты дискілеу – Дискілі құралдармен топырақты ұсақтауды, аздап араластыруды және арамшөптерді жоюді қамтамасыз ететін -топырақты өндеу тәсіл.

Топырақты аздап өндеу- топырақтың құнарлы бөлігін жуылып- бүлінуден қорғау үшін қара шірікті біртіндеп пайдалану. Тапталып тығыздалудан қорғау үшін атқарылатын шара. Бұл кезде топырақ таяз жыртылады, өңдеу жұмыстары аздаған мөлшерде ғана жүргізіледі.

Топырақ өндеу- екпе дақылдардың жақсы өсіп-жетілуіне жағдай жасау үшін, мол түсім алу үшін топырақты өндеу шаралары.

Топырақты құнарландыру- топырақтың өсімік өсіруге жасыз қасиеттерін жойып, оны мәдени өсімдік өсе алатындай етіп жақсарту әдісі. Бұл табиғи қасиеттері нашар топыраққа қолданылады.

Топырақтын астынан суару- ылғалды топырақ бетінен емес, топырақ астынан жіберу арқылы жер суару.

Топырақ- ауының, судың, тірі организмдердің т.б. әсері нәтижесінде түзілген, жердің өсімдік өсе алатын беткі құнарлы пайдалы қабаты.

Топырақ ылғалы- топырақ құрамында болатын ылғал.

Топырақ қартасы- белгілі бір жерде топырақ түрлерінің орналасуын көрсететін карта.

Топырақ қабаты- топырақ түзілу кезінде қалыптасқан және тегі бір топырақ қабаты.

Топырақты тығыздау- егістік жердегі топырақтын беткі қабатын тығыздау, кесектерді ұсату. Агротехникалық шара.

Топырақты эрозияға қарсы өндеу- мұндай өндеу кезінде суға тосқауыл болатын микрорельефжасайды және желге қарсыаңыздық дақылдар қалдығын орналастырады.

Топырақ өндеу жүйесі- екпе өсімдіктерді өсіру кезінде ғылыми негізде орындалатын агротехникалық әдістер жүйесі.

Топырақ құрылымы- топырақ бөлшектері, олардың үлкендігі, пішіні, құрамы.

Топырақтын жылу жағдайы- уақыт мезгіліне байланысты топырақ жылылығының өзгеруі.

Топырақты саңылау – топыраққа терең саңылау салып оның су отқізгіш қасиеттерін көтеру тәсіл.

Топырақты тілу- топырақты 40-60см тереңдіте тіліп өндеу. Көбінесе беткейлі жерде ылғал тоқтату үшін және топырақ шайлауына қарсы жүргізіледі.

Топырақты фрезерлеу (терең қопсыту)– топырақты фрезамен өндеу тәсіл. Өндеу қабатын ұсақтау, қопсыту және араластыруды қамтамасыз етеді.

Тұқымдардың пісіп жетілуі – физиологиялық пісіп жетілуге әкеліп, жақсы егін көгін қамтамасыз ететін, жаңа жиналған тұқымдарда жүретін биохимиялық процесс.

Тұқым өндеу- түсімді арттыру үшін тұқымды түрлі жолдармен өндейді.

Тұқым еккенен кейінгі топырақ өндеу- тұқымды немесе көшетті еккеннен бастап түсім жинағанға дейінгі ралықта топырақ өндеу жүйе

Тұқымды егу алдында өңдеу- тұқымның өнімділігін арттырып, сапасын жақсарту үшін оны егу алдындағы өңдеу шаралары: сорттау, қыздырып желдету, микроэдлементтермен өңдеу, уландыру және т.б.

Тұқымның өнуі- тұқымның мұрт жарып өніп шығуы.

Тұқым сепкіш, сеялка- екпе өсімдіктер тұқымын топыраққа сеуіп орналастыратын машина.

Тұқымды өніп шығуын жеңілдету (стратификация семян) - өніп шығуы қиын қатты қабықты тұқымдарды ылғал жағдада ұзақ ұстап, қабығын жібіту, өніп шығыуын жеңілдету. Әсіресе , ағаш өсімдіктерінің тұқымы үшін қолданылады.

Тұқым тазалығы – тұқым материалдарында негізгі дақылдың көлемі ( пайызбен салмағына).

Түйіршіктелген мал азығы – мал азықтық қоспалар (комбикорм, шөп ұны және т.б.), тығыз түйіршіктерден құрастырылған, пішіні домалақ және целиндр, куб тәрізді, мөлшері 1-ден 25 мм-ға дейін.

Түйнекжемістілер– адамдармен тағамға және мал шаруашылығында мал азығына, өндеу өндірісінде шикі зат ретінде пайдаланатын жер асты сабақтарында немесе қосымша тамырларында түйнектер қалыптасатын өсімдіктер тобы (картоп, жер алмұрт батат).

Түсім, өнім- екпе және табиғи өсімдіктен алынған өнім.

Тыңайтылған жер- аз уақыт бойы тыңайтылған жер.

Тыңайған жер – бір жыл бойы пайдаланбаған танап.

Тыңайтқыш жүйесі- ауыспалы егіс танаптарындағы дақылдар үшін тыңайтқыш қолданудың көпжылдық жоспары.

Тыңайтқыштар- құрамында өсімдікке қорек болатын заттары бар органикалық және минералдық заттар.

Тың – ұзақ уақыт (ғасырлар) бойы өнделмеген табиғи өсімдіктер өсетін жерлер.

Тырма – топырақтың беткі қабатын саяз өндейтын құрал. Тырма түрлері: инелі, серіппелі, пышақты, тісті, дискелі, табан, торлы.

Тікелей комбайнмен жинау- екпе дақылдарды дестеге түсірмей, тікелей комбайнмен жинау әдісі.

Тікелей жинау- бір кезеңде жинау. Астықты бірден орып бастыру.

Ұлы өсімдіктер – Тіршілік кезеңінде токсикалық заттар жинақталып а/ш малдарын ұландыратын, ал кейбір жағдайларда опатқа ұшыратын өсімдіктер. Мысалы, меңдуана, жусандар, сарғалдақтар және т.б.

Ұялап себу- тұқым(бірнеше тұқым) жеке ұяларға орналастырылады.

Үйбидайық- Шөптесін өсімдік туысы. Көпжылдық және біржылдық түрлері бар. Барлық түрі бағалы мал азығына жатады.

Үлескі, учаске- жердің, танаптың шағын бөлігі.

Үсікке қарсы суару- көкөністерді, жеміс –жидек дақылдарын, жүзімдікті үсіктен сақтп қалу үшін көктемде және күзде үзіп-үзіп жаңбырлатып суғару.

Үш кезеңдеп жинау- астықты ору, көлікке тиеп тасымалдау, тұрақты орында бастыру.

Фотосинтез – жасыл өсімдіктермен күн энергиясын органикалық заттар энергиясына айналдыру процес. Кескін ретінде бұл процес келесі түрде корсетуге болады:

6 СО2 + 6 Н2О 6 Н12О6 +6О2



Фрезелер ( көп пішақты топырақ өндеуіш) – шымды ұсақтату, қопсыту және араластыру құрал, табиғи жерлерді үстіртін және түбегейлі жақсартуда қолданады, әсіресе батпақ жерлерде.

Хлоропластар ( грек тілінен chloros – жасыл және plastos – қалыптасқан) – өсімдікте фотосинтез процесін жүргізуші пластидтер.

Хлорофиллдар ( грек тілінен chloros – жасыл және phyllon – жапырақ)–өсімдіктердің жасыл пигменттері, ол арқылы күн сәулесініңэнергиясын қабыл алып фотосинтез процесі жүреді.

Шым – шөптесін өсімдіктердің тірі және солып қалған тамырлармен тесілген топырақтын беткі қабаты - тың,көпжылдық тыңайған жер немесе көпжылдық шөптердің қыртысы.

Шабыннан кейінгі дақыл – күздік дақылды, бір жылдық және

көпжылдық шөптерді, басқа да мал азықтық дақылдарды ерте шауып алғаннан кейін, сол жерге көктемнің соңында немесе жазда егілетін дақыл.



Шабыннан кейінгі егіс- күздік дақылды, біржылдық және көпжылдық шөптерді, бсқа да мал азықтық дақылдарды шауып алғаннан кейін ,сол жерге көктемнің соңында немесе жазда егілетін дақыл.

Шабындық айналымы- шабындықты тиімді пайдалану жүйесі. Бұл кезде жеке шабындықты шабу мезгілі жоспар бойынша белгіленеді.

Шабықтау – отамалы дақылдар егістерінде жүргізілетін бірінші қатар аралық өндеу.

Шағын механикаландыру –шағын ауыл шаруашылығы жұмыстарын машинамен атқару.

Шалғайдағы мал шаруашылығы- малды шалғайда бағу, шалғай мал шаруашылығы. Малды белгілі бір уақыт аралығында немесе жыл бойы алыстағ табиғи жайылымдықта жайып бағу әдісі.

Шалғын, шабындық–көпжылдық шөптер. Әсіресе, ылғалы жеткілікті жер шөптері өсетін аймақ.

Шалғындық шөп өсіру, шалғындынтану – 1. шалғындық жайылым реттеу жүйесі; 2.шалғындық жайылым шаруашылығының теориялық негізін салушы ғылым саласы.

Шалғындандыру - Жер отылығын жасап шабындық (агрофитоценоз) пен жайылымға және т.б. пайдалану және су мен жел эрозиясынан қорғау үшін көпжылдық шөптерді себу.

Шалғын топырағы- шалғын өсімдіктері жағдайында қалыптасқан топырақ.

Шашақ, султан- көптеген астық тұқымдас өсімдіктерде кездесетін гүл шоғыры.

Шірінді көң, шіріген көң- шіріп, пайдалануға дайын болған көң.

Шымдану- топырағ бетінде шымның пайда болуы.

Шаршы ұялап себу- бұл әдіс кеінде ұялар шаршылап жасалады да, тұқымды шаршыдағы ұяларға орналастырып себеді.

Шашып себу- тұқымды танап бетіне шашып себу әдісі.

Шисабақ қонырбас- көпжылдық шөптесін өсімдік. Бағалы мал азығына жатады. Далалық жерде, шалғындықта өседі. Қазақстанда 8 түрі тараған.

Шөл жайылымы- шөл және шөлейт аймақтардағы мал жайылатын жер.

Шөптесін өсімдік – сабағы оншама қатаймайтын, жұмсақ болатын өсімдік.

Шөп танапты ауыспалы егіс- құрамында көпжылдық шөп басым болатын ауыспалы егіс.

Шөп егу- егіс танаптарында немесе табиғи жемшөптік алқаптарында біржылдық немесе көпжылдық шөп тұқымындарын егу.

Шөп қоспасы- аралас егілген біржылдық немесе көпжылдық бірнеше жемшөп өсімдігі.

Шөп танабы- шөп егілген алқап.

Ылғалдың пайдасыз қоры- ылғалдың өсімдік пайдалана алмайтын пайдасыз түрі.

Ірі мал азығы – құрамында клетчаткасы қөп (25-45%) құрғақ өсімдік мал азығы, оларға пішен, сабан, топан және т.б жатады.

Экологиялық заттар- экологиялық затқа ауа, жарық, жылу, ылғал, топырақ, жануарлар, өсімдіктер, адамның әрекеті жатады.

Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет