Ғабдулғазиз мүСАҒалиевтің ҚҮҚЫҚТЫҚ КӨЗҚарастарының Қалыптасуының кездері



Pdf көрінісі
Дата26.10.2018
өлшемі50.18 Kb.
#94660

Муттаироеа Т.М.

М. Өтемісов атындагы БҚМУ, 

цщыцтыц пэндер кафедрасыныц ага оцытушысы

ҒАБДУЛҒАЗИЗ МҮСАҒАЛИЕВТІҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ 

КӨЗҚАРАСТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ КЕЗДЕРІ

XX  ғасырдың  басы  -  қазақ халқының  тарихындағы  бүкіл  саяси 

қоғамдық  ой-пікірдің  өрлеуіне  мүмкіндік  туып,  Ресей  патшалығы 

әдейі  тұмшалаған  ой-сананың  ояну  дэуіріне  жол  ашқан  кезең 

болды.  XX  ғасырдың  екінші  жартысында қазақ  ағартушылары  мен 

ақын  жазушылары  аңсаған  ілімді-білімді  үйренуге  үндеу  XX -   шы 

ғасырдың  бас кезінде  біршама нәтижесін  беріп,  алдыңғы  қатардағы 

қазақ  азаматтарын  елді  ояту,  азаматтықты  аңсау  мақсатына 

жетеледі.  Осынау  зиялылар  ел  бағытын  айқындар  сара  жолды 

жаңылмай  нүсқап,  адастырмас  даңғылға  алға  шығуға  үмтылған 

жаңа түлғалар халыққа таныла бастады. \1\

Әр  халықтың  өзінің  эволюциялық  жэне  революциялық  даму 

арқылы  қалыптасқан  тарихы  бар.  Қиын-қыстау  кезеңде  халық 

арасынан  суырылып  шығып,  саяси  аренада  реформаторлық, 

мемлекеттік-қүқықтық 

көзқарастарымен, 

халық 

игілігі 


үшін 

атқарған  қызметтері  мен  тарих 

беттерінде  өшпес  із  қалдырған 

біртуар  азаматтар  болатыны  ғасырлар  бойы  дәлелденген  ақиқат. 

Бірақ,  коммунистік  идеология  70 

жылдан  астам  уақыт  ішінде 

саяси-қүқықтық ой-пікірдің биік түлғаларын зерттеуге қатаң тыйым 

салды, 


олардың 

көзқарастарын 

бағалауда 

әділетсіздікке, 

бүрмалауға жол берілді.

Алайда  осының  өзінде  қалың  көпшілікке  төл  тарихымыз 

туралы  жазған  қазақ  зиялыларының  бэрінің  бірдей  есімдері  мен 

еңбектері  белгілі  бола  қойған  жоқ.  Тарихқа империялық түрғыдан 

қараған  кеңестік 

тарихнама  қазақ  авторларының  аттары  мен 

еңбектерін  өз  халқынан 

жасырып-жабуымен  келгені  мэлім. 

Солардың  бірі-  XX  ғасырдың  басында  үлт  тарихының  эр  түрлі 

кезеңдері 

мен 

мәселелері 



туралы 

еңбектер 

жарияланған 

Ғабдулғазиз  Мүсағалиев.  Жетпіс  жыл  бойы  тар их,  саяси-қүқықтық 

ілімдер  тарихы 

болыневиктердің  идеологиялық  параноизмінің 

қыспағында  болып,  таптық  бағалау  қағидасы  негізінде  жалған 

мағынада  жазылды,  келер 

үрпақтың  санасын,  рухани  өмірін 

коммунистік  режимге 

қажетті  идеялармен  уландырды.  Соның


нәтижесінде  тарихи-қүқықтық ғылым,  өтірік  мағынамен жазылды. 

Егемендіктің туын үстап,  дербес  мемлекет қүру  сэті  ғана,  есімдері 

тарих  беттерінен  өшіп  қалған  саяси-қүқықтық 

ой-пікірдің 

қайраткерлерін  толыққанды  мағынада  зерттеуге  мүмкіндік  беріп 

отыр.  «Осыған  байланысты,-деп  атап  көрстетті  заң  ғылымдарының 

докторы,  профессор  Сәкен  Өзбекүлы,-  біртуар  түпғаларымыздың 

өмірі  мен  қызметін  жэне  саяси-қүқықтық  көзқарастарын  ғылыми 

тұрғыдан  зерттеу  жэне  оларды  халық  арасында  насихаттау,  элемге 

идеялық ой-пікірлерін  паш  ету,  мақтан тұту -   бүгінгі  күн мүраты». 

\

2

\



Ғабдулғазиз  Мұсағалиевтың  өмірі  мен  қызметі  монографиялық 

деңгейдегі  зерттеуді  талап  ететін  жеке  тақырып.  Оның  эр  салада 

атқараған  қызметі  мен  еліміздің  бостандығы  үшін  ат  салысқан 

игілікті  істеріне  баға  беретін  болсақ,  оның  есімі  қазақ  халқының 

тарихында  ірі  қоғам  қайраткері,  түңғыш  қазақ  тарихшысы, 

публицист,  ағартушы-демократ,  өзінің  ой-өрнегі  бар  дарынды 

ойшыл-философ  жэне  сегіз  тілді  жетік  меңгерген,  XX  ғасырдың 

басындағы 

жалпы 

демократиялық 



ағымда 

болған 


қазақ 

зиялыларының бірі.\3\

Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  1888  жылы Астрахань  губерниясының 

Бөкей  ордасындағы  Әбдіраш  аталған  ауылда  (қазір  Батыс 

Қазақстан облысы, Казталов ауданы) өз аймағына танымал, ауқатты 

отбасында  дүниеге  келген.  Руы-Нәртелі  Қостаңбалы.  Әкесі  ескіше 

білімі  бар,  сауатты жан  болған.  Алғашқы  сауатын  өз  әкесінен жэне 

ауыл  молдасынан  ашқан  Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  одан  эрі  Қазан 

медресесінде  оқиды.  Мүнда  ислам  дінінің  негіздерімен,  шариғат 

қағидаларымен,  шығыс  халықтарының  тарихымен  етене  танысып, 

біршама  кеңірек  білім  алады.  Медресені  аяқтағаннан  кейін 

арнасына  қарайласу  үшін  Ғабдулғазиз  елге  оралады.  Алайда  көп 

үзамай ол білімін одан эрі тереңдету мақсатында мысыр еліне сапар 

шегіп,  Каир  университетінің  заң  факультетіне  оқуға  түседі.  Осы 

кезеңде  тамылжымай  оқып,  талмай  ізденген  Мүсағалиев  әсіресе 

тар их  ғылымына  ерекше  ден  қояды.  Мысырдың  бай  кітапханасын 

сүзіп,  Халифат  дәуіріндегі  қолжазбаларымен  танысты,  түркі 

халқының  ежелгі  тарихына  бойлайды.  Соның  нәтижесінде  ол 

«Гулжиһан»  атты  дастанды  зерттеп,  қазақ  тіліне  аударады. 

Университеті  бітірген  соң 

1909-1910  жылдары  Мүсағалиев 

Үндістан,  Пакистан,Индонезия,  Жапония  секілді  бірқатар  елдерін 

аралайды.  Осы  сапарында  ол  өзі  аралаған  елдердің  түрмыс-


тірпиліп,  салт-дәстүрі  жаиында  сапарнамалар  мен  күнделіктер 

жазды.  Сапардан  оралған  соң  Мүсагалиев  1909  жылы  Жетісу 

облысының  Қапал  уезіне  келіп,  Мамановтар  әулеті  ашқан 

«Мамания» мектебіне орналасады.

Мүсагалиев  бірнеше  шет тілін  меңгерген  полиглот.  Сегіз  тілде 

еркін  сөйлеп,  жаза білген.  Әсіресе  араб,  парсы,  түрік тілдерін жетік 

меңгерген  екен.  Қапал  мектепте  сабақ  бере  жүріп,  ол  1912-1914 

жылдары  сол  тұстағы  қазақ,  татар  тілдерінде  жарық  көріп  тұрған 

мерзімді  басылымдарда  қазақ  халқының  тарихы  мен  мәдинеті, 

қоғамдық-саяси  мэселелері  туралы  көлемді  мақалалар  жариялады.

1917  жылы  буржуазиялық-демократиялық  революция  түсында 

жэне  қазан  социалистік  революциясында  Ғабдулғазиз  Мүсагалиев 

революциялық демократтар  жағына шығып,  қазақ  еңбеккерлерінің 

мүддесін  қорғады.  1917  жылдың  ақпан  айында  патша тақтан  түсі, 

Уақытша үкімет қүрылғанда Ғабдулғазиз Мүсағалиев шілде айынан 

бастап,  Орал  қаласында  өзінің  әріптестерімен  қосыла  отырып, 

«¥ран»  деп  аталатын  жартылай  ресмей  газетті  шығарады.  ¥лт 

істері  комиссариатының  қазақ  бөлімшесінің  Бөкей  облысына 

көшуіне  байланысты  «¥ран»  газеті  Қазан  революциясының 

мүраттарын насихаттайды.

1917 

жылы 


желтоқсан 

айының 


басында 

Ғабдулғазиз 

Мүсағалиев  Алаш  орданың  III  съезіне  қатысып,  ол  33  делегаттың 

бірі 


ретінде 

Алаш 


орданың 

жетекші 


өкілдерінің 

контрреволюциялық тактикасын сынға алады.  Бөкей ордасына  1917 

жылы  желтоқсан  айында 

қайтып  келген  соң,  Ордадағы 

Революциялық Комитеттің қүрылуын жақтайды.

1918  жылдың  басынан  бастап,  Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  Бөкей 

губерниясында  кеңес  үкіметінің 

ауылдық  жерлерде 

орнап, 

нығаюына 



барынша  аянбай  ат  салысады.  Осы  жылдың  сәуір- 

мамыр  айларында  ол  Бөкей 

ордасында  өткізілген  Кеңестердің 

I  съезіне  делегат болып  сайланған.Съезд  ашылған күні Ғабдулғазиз 

Мүсағалиев  оның  төрағасы  болып  бірауыздан  сайланды.  Осы 

съезге  сайланып  келген  делегаттарға  беретін  жэне  басқа  да 

қажетіне  жарататын  қаражат  болмаған  соң,  30  сәуір  күні  съездің 

бірінші  мэжілісінде  Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  үсыныс  жасап,  11 

адамды  қүрамына  енгізіп,  Қаржы  комиссиясын  қүрады.  Бүл 

комиссияға төтенше қаулының жобасын жасатып,  съезде талқылап, 

бекітіп  Ордадағы 

байларға,  саудагерлерге  прогрессивтік  салық



салыи,  тез  қаражат жииатыи,  делегаттарға бөліп  береді  жэне  Кеңес 

үкіметінің жергілікті органдарына таратады.

Сол  Кеңестің  І-съезінің  1918  жылы  13  мамырда  өткен 

қорытынды  мэжілісінде  Ғабдулғазиз  Мұсағалиев  төрағалық  етеді. 

Бұл 

мэжілісте 



Халық 

Комиссариаты 

туралы 

қаулыны 


қабылдагаида,  Бөкей  губерииялық Халық  ағарту  комиссары  болыи 

Сейтқали  Меңдешев,  оиың  біріиші  орыибасарлығыиа  Ғабдулғазиз 

Мүсагалиев бекітілгеи болатыи.

1918  жылы 2-5  қыркүйекте  Орда қаласында шақырылғаи Бөкей 

губерииялық 

мүғалімдеріиің  I  съезіне  Ғабдулғазиз  Мүсағалиев 

делегат  болыи  сайлаиыи,  оның  президиумының  түрақты  төрағасы 

болады.


1918 

жылдың  екінші  жартысынан  бастаи,  1919  жылдың  қазан 

айына дейін ол РСФСР-дің ¥ л т Істері жөніндегі Халық Комиссары, 

қазақ  боліміиің  Бөкей  Ордасыидағы  болімше  коллегиясыиың 

мүшесі болып тағайыидалады.

1918 


жылдары 

Қазаи 


төңкерісінен 

кейіи 


Ғабдулғазиз 

Мүсағалиев  кеңес  үкіметі жағыиа отіи,  Бокей ордасыидағы  Үлттар 

істері  халық  комиссариаты  Қазақ  бөлімінің  мүшесі  болыи  қызмет 

атқарады.  1918  жылы  17  қарашада  қазақ  және  орыс  тілдерінде 

«Хабар»-«Известия»  газеті  шыға  бастады.  Ғабдулғазиз  Мүсағалиев 

осы  «Дүрыстық  жолы»  газеті  мен  «Мүғалім»  журналының 

редколлегия мүшесі қызметін қоса атқарады.

Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  Қазаи  тоңкерісіие  дейінгі  қазақ 

қоғамыиың  тарихыи  зерттеи  жазу  ісін  алғаш  қолға  алғаидардың 

бірі.  Ол  қазақтардың  Рессей  қол  астына  кіру тарихы  жөнінде  жаңа 

қырынан  мәселе көтереді.  Ғ.Мүсағалиев жазғаи мақалаға сүйенетін 

болсақ,  Әбілқайыр хаииың қазақтарды Ресейге қосылуыиың себебі, 

сыртқы  жаулардан  қорғаиу,  халық  қамыи  ойлау  емес,  жеке 

басыиың  иайдасы деи көрсетеді.  Оиы  біз  мыиа мақаладаи  көреміз: 

«Бірақ  Әбілқайыр  хаи  халық  пайдасы  үстіне  өзінің  қүмар  болғаи 

дәреже  лауазымыи  рус  қол  астыиа  кіріп  сақтауды  үміт  етті.  Сол 

ниет,  сол  үмітпен  ол  рус  қол  астына  кіруді  қүптады,  һэмде 

қазақтарды  бастап  русқа  бағыиуыиа  сенбепші  болды».\4\  Осылай, 

Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  мақалсыида  қазақтардың  Ресейге  қосылу 

тарихы,  иегізіиеи, дүрыс  көрсетіліп,  обьектитвті бағаланғаи.

Бүл  мақаладан  біз  Ғ.Мүсагалиевтың  қазақтардың  Ресейге 

қосылуының себебін, иақты шыидыққа сай бага бергеиіи кореміз.



Мұсағалиевтың  бұдан  кейінгі  өмірі  жөнінде  деректер  тым  аз. 

Тек  оның  1933  жылы  Алматы  қаласында  дүние  салғаны  жөнінде 

мәлімет кездеседі.

Қорыта  келгенде,  Ғабдулғазиз  Мұсағалиев  XX  ғасырдың 

басында  Қазақстандағы 

философиялық, 

қоғамдық-элеуметтік, 

саяси-қүқықтық жэне  тарихи  ой-пікірлердің  жаңа  сапаға  көтеріліп, 

дамуына  өзінің  үлесін  қосып,  айтулы  еңбектерінде  қолтаңбасын 

қалдарған  ірі  ойшыл-философ,  қоғам  қайраткері,  ағартушы- 

демократ.  Соған  қарамастан  ол  қалдырған  мол  рухани  мұра  осы 

күнге дейін зерттелмеген жағдайда.  Демек,  ендігі жерде, еңсесі биік 

түлғаның 

осы  еңбектерін  қажетіне  асырып,  оның  өнегелі  өмір 

жолын  кітап  бетіне  түсіру-  бүгінгі  күн  зиялыларының  борышы 

болса  керек.  Болашақта  Ғабдулғазиз  Мүсағалиев  туралы  небір 

қүнды  деректер  баспасөз  беттерінде  басылып,  ол  туралы  біліміміз 

тереңдей  түседі  деген  ойдамыз.  Елге  қызмет  еткен  ердің  есімі 



халық санасында мэңгі қалуы тиіс.

Пайдаланылган әдебиеттер тізімі:

1.  Қазац әдебиетінің цысцаша тарихы.  2 кітап. Алматы.

2.  Сәкен  Өзбекұлы.  XVII  гасырОын  соцы-  X X   гасырОын  бас  кезеңінде 

Қазацстандазы  саяси-цұцъщтъщ  ой-пікірдіц  тарихы  және  цайраткерлері. 

Докторлыц дисс. Авторефераты. Алматы,  1999,  526.

3.  Сәкен  Өзбекұлы.  Арыстары  алаштың.  Алматы,  Жеті  жаргы.  1998, 

192с.

МүсаҒ.  Қазац жайынан// «Айцап»,  1913,  №130



Достарыңызбен бөлісу:




©stom.tilimen.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет