БӨж тақырыбы:Құстардың тіршілігіндегі маусымдық құбылыстар. Жабайы аңдарды есептеу әдістері



Pdf көрінісі
Дата07.02.2019
өлшемі130.28 Kb.

ҚАЗАҚСТАН РКСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ 

МИНИСТІРЛІГІ

Семей қаласының Шәкәрім атыдағы мемелекеттік 

университеті

БӨЖ

Тақырыбы:Құстардың тіршілігіндегі маусымдық 

құбылыстар.

Жабайы аңдарды есептеу әдістері

                         Орындаған:Жайсаңбаева  С.Ж.

               Тексерген:Мадыбекова А.С.

Семей 2015

старды

 

Құ

ң

тіршілігі

ндегі 

маусымд

ы  

былыста

р

қ құ

    

стар тіршілігіндегі кезе дік 

былыстар ішінде алдымен 

Құ

ң

құ

жылды  тіршілік циклге, т уліктік ж не мерзімдік ыр а тар а 

қ

ә

ә

ғ қ

ғ

то талса . 

қ

қ

  

старды  жылды  тіршілік циклі

Құ

ң

қ

. Климатты  маусымды  

ң

қ

згерісі 

стар тіршілігінде белгілі кезе дік 

былыстарды 

ө

құ

ң

құ

тудырады. 

старды   р т ріні  тіршілігі жыл бойы бірнеше 

Құ

ң ә

ү

ң

ауыспалы кезе дерден т рады. О ан оларды  к беюі, т леуі, 

ң

ұ

ғ

ң ө

ү

оныс аударуы, к шуі,  ыстауы, бас алар жатып, олар 

старды  

қ

ө

қ

қ

құ

ң

ай ынды физиологиялы  к йін сипаттайды

қ

қ ү

старды   ыс ы тіршілігі

Құ

ң қ

қ



Оларды   ыстау а 

ң қ

ғ

ал ан т рлер 

рамы орман аума ында нашар, себебі 

қ ғ

ү

құ

ғ

старды  барлы ы о т стік ендікке  шып кетеді. Оны  

құ

ң

ғ

ң ү

ұ

ң

ішіндегі су, батпа ты  оныстанатын 

стар толы  кетеді. 

қ

қ

құ

қ

Жусан арасында  ыстау а сушыл ара,  о ыр йрек,  те 

қ

ғ

қ

қ ң

ү

ө

сирек  лкен бейнеары   йрек  алады. Б л 

старды  

ү

қ ү

қ

ұ құ

ң

к бі орман 

стары. Олар а 

р, то ылда , шекілдек, 

ө

құ

ғ құ

қ

қ

шымшы ,  ызыл бауыр шымшы , сарышымшы , 

қ қ

қ

қ

жор атор ай, ши ылда  тор ай,  рі жапала тарды  

ғ

ғ

қ

қ

ғ

ә

қ

ң

бірнеше т рлері ж не жырт ыш  ыр и жатады. Шетен 

ү

ә

қ

қ

ғ

жемісі жа сы піскен жылы орманда  ыс бойы саурауы  

қ

қ

қ

алады.  ыста к птеген 

стар топталып, к шіп  онып 

қ

Қ

ө

құ

ө

қ

тіршілік етеді. 

Т рлі экологиялы  топта ы 

старды   шып келу ж не кету 

ү

қ

ғ құ

ң ұ

ә

кезектілігі. Б л кезе дер т ра ты жыл сайын ж ргенімен. 

ұ

ң

ұ қ

ү

оларды   з мерзімі болады. Біра  олар бір ай а созылуы 

ң ө

қ

ғ

м мкін. Алдымен к рі еркектер  шып келеді. Кейін 

ү

ә

ұ

аналы тармен жас 

стар  айтады. Т рлі 

старды  

қ

құ

қ

ү

құ

ң

орман а  шып келуіні   з мезгіліні  бір ізділігі бай алады. 

ғ ұ

ң ө

ң

қ

18.03. бірінші болып  за , одан кейін  ара тор айлар, дала, 

ұ қ

қ

ғ

орман бозтор айы, наурыз со ында), 1-10.04-ш бар шымшы , 

ғ

ң

ұ

қ

а   аратама  тор ай, наурызек, шабынды  жадыра  

қ қ

қ

ғ

қ

қ

тор айы,  ыз ыш, к йкентай, кейбір жырт ыштар. 10-20.04-

ғ

қ

ғ

ү

қ

зен  йректері, шалшы шы, ша ала, тырна, орман 

ө

ү

қ

ғ

старынан-саурауы , к гершіндер. С уірді  со ы-мамыр 

құ

қ ө

ә

ң

ң

айыны  басында-а

улар,  аздар, бас алар келеді. Орман 

ң

ққ

қ

қ

аума ына 

старды  жалпы келу кезе і 2 айдан арты  

ғ

құ

ң

ң

қ

мезгілге созылады. 

                                           

  

сойна  (токование). 

Құ

қ

старды  к ктемде т ртібі  згереді, оларды  мінез-

Құ

ң ө

ә

ө

ң

л ында ш

ыл  згерістер бай алады.  ыста ан,  шып 

құ қ

ұғ

ө

қ

Қ

ғ

ұ

келген 

стар топтары ыдырайды,  я салатын жерлерді 

құ

ұ

мекендейді, территорияда те  б ліну бай алады, 

ң ө

қ

аталы тарды   ар ынды 

сойна ы басталады. 

сойна  

қ

ң қ қ

құ

ғ

Құ

қ

дауыс беру,  уе ойны, 

сойын  шуында, т рлі т ру кейпінде, 

ә

құ

ұ

ү

ұ

ерекше  имылында к рінеді. 

старды  ойын т рлері  те 

қ

ө

Құ

ң

ү

ө

т рліше  болады. Оны  биологиялы  ма ызы  бас а жыныс 

ү

ң

қ

ң

қ

т рі дара ыны   назарын аудару, оларды  жынысты   

ү

ғ

ң

ң

қ

озуына т рткі салу

қ

ү

Кейбір құстар (құр, меңіреу құр, күжіркей) 

топтанып, үйірленіп Құсойнақ жасаса, енді 

біреулері (қырғауыл, ұлар, кекілік, қызғыш) 

жеке-жеке Құсойнақ салады. Құсойнақ кезінде әр 

түр өзіне ғана тән ерекше қимылдар жасайды. 

Мысалы, тырналар кәдімгідей би билесе, құрлар, 

меңіреу құрлардың қораздары алаңға жиналып, 

құрылдаған дыбыстар шығарып, бір-біріне 

шабуыл жасайды, қырғауылдың қоразы ыңғайлы 

ашық жерге шығып, қанаттарын жиі сабалап, 

дыбыс шығарады. Көкектердің көкектеп үн 

шығаруы, тоқылдақтардың “дабыл қағуы”, 

кептерлердің күркілдеуі, көптеген торғай тәрізді 

құстардың сайрауы да Құсойнақтың бір көрінісі 

болып табылады.

Жыртқыш құстардың шәулісі мен ұябасары 

аспанда өте биікке көтеріліп, төмен қарай 

құлдырайды, шаңқылдап дыбыс шығарып, бірін-

бірі қуады. Су құстары, әсіресе, үйректердің 

кежегі мекиендеріне шағылысар алдында жай 

жүзгенде көрінбейтін әдемі түрлі түсті 

қауырсындарын (“айналарын”) 

көрсетеді. Моногамды (бір қораздың бір ғана 

мекиенмен шағылысуы) құстардың қоразы 

мекиенінің ғана жанында Құсойнақ құрады.

Балапан жабыны алмасуы. Ұрықтық мамық 

(балапан жұмыртқаны жарып шыққанда), 

кейбіреуінде ұзын, әрі басқа түске боялған 

балапан мамығы (күндізгі жыртқыштар, 

гагаралар, дауылпаз) немесе ерекше 

ұрпақтанудағы мамық қауырсындану, жастық 

(ұядағы) қауырсын және маусымдық түлеу.

Маусымдық түлеу. Түлеудің негізгі механизмі 

гормон әсерінен басталады. Оның алдында 

қанға қалқанша без гормондары қарқынды 

түсе бастайды. Ол әдетте гипофизбен жыныс 

бездерінің белсенділігі басылғаннан кейін 

жүреді. Құстардың түлеуі және көбеюі бір-

бірімен байланысты, әдетте бір-бірінсіз 

жүретін құбылыс. Түлей бастаған құс, 

қосымша жұмыртқа салуға қабылетсіз 

болады. Піштіргенде түлеу кезеңі бұзылады. 

Кейбір құстарда түлеу мен көбею мерзімі 

жартылай бірге келеді. Орман аумағындағы 

құстардың негізгі түлеуі 07, 08, 09 айлардың 

соңына келеді. Жыл бойында көптеген құстар 

бір (күзгі), кейде 2 (үйректер, торғай 

тәрізділер, басқа), тіпті 3 рет (ақ шілдер) 

түлейді

Маусымдық, немесе кезеңдік қоныс аударуы. 

Кезеңдік қоныс аудару деп, ұя салған жерден 

қыстақ орнына және кері қайтудағы құстардың 

көктемде және күзде үнемі қоныс аударуын атайды. 

Құстар мекенінде күрт қорек жетімсіздігі және 

қолайсыз ауа-райы болса, онда кезеңсіз қоныс 

аудару жүреді.

Жабайы а да

рды есептеу 

дістері

ң

ә

Адамдарды  шаруашылы

а пайдаланатын жер-суына: 

ң

ққ

жер, орман, су т.б. жер б ліктері жатады да, онда 

ө

ма

лы аттар мекендейді. Оларды а  аулауда, а  аулау 

құ

қ

ң

ң

шаруашылы ын ж ргізуде  олданады. Онда ы еркін 

ғ

ү

қ

ғ

ж рген жабайы а дар мен 

стар, кімні  аума ына 

ү

ң

құ

ң

ғ

жатпасын, а шылы   орын 

рады да, мемлекеттік 

ң

қ қ

құ

меншік болып келеді. Пайдаланатын жер-су, шаруашылы  

қ

ж ргізу ба ыттары таби ат а, экономика жа дайларына 

ү

ғ

ғ қ

ғ

байланысты болып, бірнеше т рге б лінеді: мемлекеттік, 

ү

ө

кооперативтік,  о амды   йымдар а,  ылыми 

қ ғ

қ ұ

ғ ғ

мекемелерді  пайдалануына бекітілген жер-су; а  аулау 

ң

ң

ережелерімен барлы  т р ындар а а  аулауына р

сат 

қ ұ ғ

ғ

ң

ұқ

етілген жалпы пайдаланылатын жер-су; а  аулау а жабы  

ң

ғ

қ

пайдаланылатын жер-су ( оры ,  оры ша,  ала,  ндіріс 

қ

қ қ

қ

қ

ө

орталы тарыны  айналасында ы жасыл айма тар). 

қ

ң

ғ

қ

Шаруашылы тар  ндіріс типтері: балы  аулайтын, а  

қ

ө

қ

ң

аулайтын, те із а  ату к сіпшілігі, аралас (балы  – а  

ң

ң

ә

қ

ң

аулайтын, балы  – а  ату к сіпшілігі) деп б лінеді.

қ

ң

ә

ө

                 Орманны  а шылы

а пайдаланылатын жер-суын т гендеу 

ң ң

ққ

ү



                   негізіне орман  сіруді жоспарлау материалдары: 1) таксация  

ө

                  м ліметтері (орманды есепке алып, материалды  т р ыдан 



ә

қ ұ ғ


ба алау; а аш орын немесе пішен т сіміні  шамасын аны тау) алынады; 

ғ

ғ



қ

ү

ң



қ

одан жоспарлаушы орманны   р жерінде азы ты ,  ор аныш 

ралдары 

ң ә


қ ң қ ғ

құ

м ліметін толы  ала алады, 2) а аш егу жоспары жатады. Пайдаланылу а 



ә

қ

ғ



ғ

б лінетін жер-суды  е  аз аума ы орман  сіруді жоспарлауда белгіленген 

ө

ң ң


ғ

ө

разрядында ы таксация б лігіні  е  аз аума ынан 3 есе к п болуы м мкін. 



ғ

ө

ң ң



ғ

ө

ү



Сонды тан пайдаланылу а б лінетін жер-суды  е  аз аума ы орман 

қ

ғ



ө

ң ң


ғ

сіруді жоспарлауды  I разряды бойынша орманды учаскесі 3 га, ал кеспе 

ө

ң

а аш, к йік ж не 



ла дала  шін 1,5 га. Осы к рсеткіштер II разрядта 9 га, 

ғ

ү



ә

құ

ү



ө

III – 30 га, IV – 80 га ж не V - 160 га болу керек. Пайдаланатын жер-суды  

ә

ң

типологиясы орман  сіруді жоспарлау ж мысы практикасында ке  



ө

ұ

ң



олданылады. А  аулау 

рылысыны  негіздері, а  аулау а пайдаланатын 

қ

ң

құ



ң

ң

ғ



жер-суды жіктеу. А шылы

а пайдаланатын жер-суды  жеке типіне  детте 

ң

ққ

ң



ә

В.Н. Сукачев жіктеуі бойынша орман типіні  тобы алынады.

ң


Р жабайы жануарларды  мекендеуі (орны уы), жіктелуі, есептеу 

Қ

ң



ғ

дістері. Барлы  жануарлар т рлеріні  санына орай, мына: к птеген, 

ә

қ

ү



ң

ө

деттегі,  те аз, сирек кездесетін, бірен-саран д режелерге б лінеді. 



ә

ө

ә



ө

Жабайы жануарларды  мекендеу (орны у) ты ызды ы белгілі бір 

ң

ғ

ғ



ғ

аума та немесе к лемге  лшем бірлігі бойынша ша

анда орны атын 

қ

ө



ө

ққ

ғ



р т ріні  дара  (жануарлар) санымен аны талады. Т рді  

ә

ү



ң

қ

қ



ү

ң

биологиялы  ерекшеліктеріне байланысты ты ызды  бірлігіне 1 га, 



қ

ғ

қ



100 га, 1000га, 10000га немесе 1 кв.км. алады. Есептеу  дістеріне: 

ә

далалы , 



делетін, 

растырыл андар жатады. Далалы -табыл ан 

қ өң

құ

ғ



қ

ғ

есеп бойынша: к збен шолып бай ау (жерде, авиаесеп), іздегі іс-



ө

қ

рекеті бойынша ( арда ы іздер, сырт а шы



ан н жістер, 

ә

қ



ғ

қ

ққ



ә

паналайтын жер, бас а белгілер) ж не к бінесе естуіне, ит к мегімен, 

қ

ә

ө



ө

олжа бойынша ж ргізеді.

ү

Есептеу белгілері: есепке алын ан территория бойынша, есептеу 

ғ

зерзаты-объект бойынша, к лік техникасын пайдалану, есепті  ткізу 



ө

ө

сипаты бойынша (тікелей, сауал-с ра , к з м лшерімен, сарапшылар), 



ұ қ ө

ө

та дап есептеу м ліметіні  т сілі, жануарларды  табылуы т сілі. 



ң

ә

ң ә



ң

ә

Н тиже сипаты бойынша: салыстырмалы есеп, абсолютті есептер 



ә

(жаппай, іріктеп-таспа тексеру, сыналатын ала да) ж ргізіледі. 



ң

ү


Маусымды  бойынша:  ыс ы есептеу (маршрут, сыналатын ала да, 

қ

қ

қ

ң

степ  оректендіру ала да), жаз ыт р ы (т я тыларды сырт а 

ү

қ

ң

ғ

ұ ғ

ұ қ

қ

шы

ан н жістеріні  саны бойынша, су айналасында ы а дар 

ққ

ә

ң

ғ

ң

есебі,  ара айлы орман 

сын  ораздануда ы есебі, жынысты  

қ

ғ

құ

қ

ғ

қ

ай айы мен  нін есептеу, суда ж зетін 

старды есептеу), жаз ы-

қ

ә

ү

құ

ғ

к здік (балапандары бойынша, пайдаланатын жер-суда ы  ялары 

ү

ғ ұ

бойынша, б

ы, б лан,  збара  кіру есебі бойынша, к сіпшілік алды 

ұғ

ұ

ү

ө

ә

есептеуі), 

старды   айтуында ы к згі есеп.  Р жабайы 

құ

ң қ

ғ

ү

Қ

жануарларды аулау-к сіптік ма ызы.  Р ауланатын а дар мен 

ә

ң

Қ

ң

стар т рлері  рт рлі (т рлері-22, т я тылар-7, 

стар т рлері 70 

құ

ү

ә ү

ү

ұ қ

құ

ү

жуы ).  лпекж нді а дар (б л ын, тиін, к мшат, а кіс, енотт різді 

қ Ү

ү

ң

ұ ғ

ә

қ

ә

ит, а   оян, сасы  к зен, т лкі, аю,  ара к зен, ондатр, 

ну, 

қ қ

қ ү

ү

қ

ү

құ

сілеусін,  ас ыр,  ара т лкі, бас а т рлер). Т я ты а дар (б лан, 

қ қ

қ

ү

қ

ү

ұ қ

ң

ұ

збара, до ыз, елік, сібір б

ысы, 

дыр,  ош ар). Ауланатын 

ү

ң

ұғ

құ

қ

қ

стар:  ара айлы орман 

стары (шіл, а  ж не тундра шілі, тас 

құ

қ

ғ

құ

қ ә

ры, 

р, т ркептер, жыл ышы-вальдшнеп), дала немесе 

құ

құ

ү

қ

шал ынды ( ыр ауыл, б дене), батпа ты (тау

дырет), суда 

ғ

қ

ғ

ө

қ

құ

ж зетін 

стар ( аз,  йрек, бейнеары   йрек, біз

йры   йрек, 

ү

құ

қ

ү

қ ү

құ

қ ү

арала йрек,  ас алда  ж не бас алар).

қ

ү

қ қ

қ ә

қ

Т рлері

ү

Жылды  сандары (данасы)



қ

2001 


2002 

2003 


2004 

2005 


2006 

А тиін -Белка 

қ

15000 


9550 

4406 


18350 

36100 


34701 

ас ыр-Волк 

Қ қ

7300 


4500 

3800 


3010 

3010 


2500

К мш т-Выдра 

ә

ә

140 



140 

140 


80 

390 


255 

А кіс-Горностай 

қ

3000 


2400 

2561


3000 

2360 


2781 

оян-Зайцы 

Қ

24000


17000

15575 


38900 

34890


43496 

арса -Корсак 

Қ

қ

12000 



7500 

7430 


4550 

2910 


5628 

Сарык зен-Колонок 

ү

2000 


1300 

1198 


3200 

3650 


998

Т лкі-Лисица 

ү

12000 


8600 

6400 


14570 

9580


14837

Су к зені-Норка 

ү

1400 


1100 

887


2855

5580 


5580 

ну-Росомаха 

Құ

60 


60 

50 


60 

133 


154

Сілеусін-Рысь 

300 

200 


180 

660 


380 

391 


Сар ышк зенСолонгой 

ғ

ү



4000 

3000 


2829 

9500 


8110 

7872


Б л ын-Соболь 

ұ ғ


3600 

2728


1864 

3750


4960

3371 


Сасы   к зен  –  Степной 

қ

ү



хорек 

6400 


5000 

4472


7900

4260


14737

Б лан-Лось 

ұ

1250 


1080 

933


1012 

2531 


1484 

Марал 


2300 

1930 


1416 

2464


1716 

2391 


абан-Кабан 

Қ

900 



650 

619 


1364 

300 


1005 

дыр-Кабарга 

Құ

360 


260 

180 


320 

475 


660

Елік-Косуля 

8200 

7190 


5366 

8569 


6060 

10862 


Сібіртаутекесі-Сибирск  ий 

горный козел

820 

450 


80 

1610 


988 

810


Аю-Медведь 

1200 


1000 

760


1320 

1068 


1124

Борсы -Барсук 

қ

1000 


1200 

1300 


1990 

1760 


3944 

ндыз-Бобр 

Құ

50 


70 

100 


100 

50

80



Суыр-Сурок 

106800 


90000 

96000 


128200 

90900 


142190 

Ондатр-Ондатра 

36000 

26000 


27000 

29500 


19400 

35270


аздар-Гуси 

Қ

28000 



24300 

22000 


143000

46000 


85675 

йректер-Утки 

Ү

358000 


492100 

260000 


3499000 1383400  2877560

р-Тетерев 

Құ

57400 


73400 

68000


181560

172200 


171700 

Голуби,т ркептер -горлицы

ү

45000 


72000 

72000 


127000

63500 


127000

Кекілік-Кеклик 

19500 

20000 


10000 

9600


12500 

С р 



р-Рябчик 

ұ құ


60000 

35200 


32000 

22600


55800

36500 


С р шіл-Куропатка серая 

ұ

43400 



52800 

48000 


48900

154100


86970 

Са ырау 


р-Глухарь 

ң

құ



3000 

4500 


3800 

2760 


6300 

2035


ыр аул-Фазан 

Қ

ғ



500 

400 


400 

1000 


2300 

1600 


Пайдаланылған әдебиеттер 

тізімі:

1.Омыртқалылар зоологиясы. 1 бөлім :оқулық 

/К.Б.Олжабеков,Б.Е.Есжанов.-

Алматы:Эверо,2011.-400б.

2.Наумов Н.П. Омыртқалылар зоологиясы. – 

Алматы.: “Мектеп”, 1970ж.

3.Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология 

позвоночных. I, и II тома. – М.: Высшая школа, 

1979г. 

4.Константинов В.М. и др. Зоология позвоночных. 



-5е изд.-М.: «Академия» , 2007ж.

 5.Жұмалиев, М.Қ. Жануарлар әлемінің 



биоалуантүрлілігі. 4-бөл. Сүтқоректілер.- Алматы, 

2007ж.

Document Outline

  • Slide 1
  • Slide 2
  • Slide 3
  • Slide 4
  • Slide 5
  • Slide 6
  • Slide 7
  • Slide 8
  • Slide 9
  • Slide 10
  • Slide 11
  • Slide 12
  • Slide 13
  • Slide 14
  • Slide 15
  • Slide 16
  • Slide 17
  • Slide 18

Каталог: stud.kz -> pdf -> prezent


Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет