Білім беру министрлігі жауапты редакторы М. Б


Әдетте орыс тілінде сөз соңында ұяң дауыссыздар айтылмайды. Ал орыс тілі аркылы қазақ тіліне енген сөздердің соңында ж, з



бет9/10
Дата18.03.2018
өлшемі1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

94

Әдетте орыс тілінде сөз соңында ұяң дауыссыздар айтылмайды. Ал орыс тілі аркылы қазақ тіліне енген сөздердің соңында ж, з әріптері жазылса, олар дыбыс болып айтыла да береді: гараж, тираж, фиксаж, блиндаж, экипаж, колхоз, совхоз, гипноз, катализ, шлюз т. б.

Бұл үяндарға (ж, з) біткен сөздерге дауыссыздардан басталатын қосымшалар ұяң және үнді дыбыстардан басталады: жаз (зат), жаз-дың, жаз-ға, жаз-бен, жаз (ет.) жаз-ған, жаз-ды, жаз-ба, қыз (зат), қызбын, қыз-дың, қыз-ға, қыз-бен, қыз-дар; қыз (ет.) қыз-ба, қыз-ған, қыз-ды, газ-ды, газ-ға, газ-бен т. б.

Бунақта сөз соңындағы ұяңдардың прогрессивтік ықпалынан кейінгі сөздің басқы қ және к қатаңдары ғана ұяңданады: жазгел-ді (жаз келді), жазгөрдім (жаз көрдім), қағазғалам (қағаз-қалам), бізгелдік (біз келдік, стажгерек (стаж керек), блиндажғайда (блиндаж қайда).

Катаңдардан тек с, ш дыбыстарынан басталатын ерме қосымшалар ғана қосыла алады. Оның өзінде сөз соңында ұяңдар (ж, з) регрессивті ассимиляцияға ұшырап басқа дыбыстармен (с, шж) алмасады жасса (жаз-са), жашшы (жаз-шы), жассын (жаз-сын), жаж-жақсы (жаз жақсы), бішше (біз-ше), біссіз (біз-сіз), көссүз (көз-сіз).

3. Қатаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады. Сөз соңындағы қатандар өзінен кейінгі морфемалардың тек қатаң дауыссыздардан басталуын талап етеді: тас-қа, тас-ты, тас-пен, тас-тай, кес-се, кес-кен, кес-пе, кес-ті.

Түбір мен қосымша арасында катаңның прогрессивті ықпалынан пайда болатын бір-ақ алмасу кездеседі:

Соңы қатаң ш-ға аяқталған сөздерге с дыбысынан

басталатын қосымша жалғанса, с дыбысы ш-ға алмасады: ашша (аш-са), шешше (шеш-се), қашша (қаш- са), кешше (кеш-се), ұшша (ұш-са), ашшын (аш-сын), шешшін (шеш-сін), кешшін (кеш-сін), қашшын (қаш-сын). 3

Бұл екі дыбыс (ш, с) дауыстын қатысы жағынан бірдей. Артикуляциясы жағынан да жуық. Ерекшелігі з, ш қос фокусты. Олай болса, бұл жердегі толық игеру (ш, ш) артикуляциямен байланысты.

Бунақта қатар келген ш, с дыбыстары алмасуға ұшырамайды: күшсалды, кеш соңында, көшсоңында, ішсөзді-

95

Халық тілінде заңға қайшы (әдетте ш мықтылық жасаса) үссом (үш сом), үссағат (үш сағат), үссурет (үш сурет), үссандық (үш сандық) түрде айту кездеседі.



Ал бунақта кейбір қатаңдардың ұяңдарға азды-көпті прогрессивті ықпалы болады. Атап айтқанда:

а) бунақтағы сөздердің алдыңғысы қатаңдарға аяқталып, келесі сөз ұяң б, г, ғ дыбыстарынан басталса, онда олар қатаңданып айтылады: кешполды (кеш болды), ешқалым (еш ғалым), ашпала (аш бала), ақпота (ақ бота), көкпет (көк бет), көппала (көп бала), беспет (бес бет), таспөгет (тас бөгет), кешполды (кеш болды, Ақпай, Көкпай, Көппай, Беспай, Тасполат, жасқалым (жас ғалым), бесқасыр (бес ғасыр) ақкұл (ақ гүл), көккүл (көк гүл), көпкүл (көп гүл), жаскүл (жас гүл), ұзаққұмыр (ұзақ ғумыр);

ә) бунақ ішінде тж қатар келсе, ж қатаңданып ш-ға жуықтап айтылады: шетшер (шет жер), жатшерде (жат жерде), итшеккен (ит жеккен), итшанды (ит жанды), етшеді (ет жеді), Сәтшан (Сәтжан), Айтшан (Айтжан), Құтшан (Құтжан), етшенді (етженді), Мүхаметшан (Мұхаметжан).

б) сондай-ақ сд, тд, шд қатар келгенде, д қатаңданып, т-ға жуықтайды: тастәуір (тас дәуір), жаттауыс (жат дауыс), бестыбыс (бес дыбыс), төрттөңкелек (төрт дөңгелек), атторба (ат дорба), үштөңкелек (үш дөңгелек), төрттоп (төрт доп), үштөс (үш дос), тастуал (тас дуал), бестәптер (бес дәптер), төрттәптер (төрт дәптер), үштәптер (үш дәптер), жастәурен (жас дәурен);

в) қатаң дауыссыздарға аяқталған сөздерден соң де көмекші етістігі келгенде д қатаңданады:

ақте (ақ де), көкте (көк де), тарақте (тарақ де), кітапте (кітап де).

Тұр алдымнан кет деді,

Кет деген сөзі кекті еді (“Алпамыс”)

РЕГРЕССИВТІ АССИМИЛЯЦИЯ

Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляцияның күшті екендігі айтылды. Бұл заң бойынша алдыңғы дауыссыз кейінгі дауыссызды дауыстың қатысы (акустика) жағынан өзіне сәйкестендіріп, толық тәуелді етіп тұрады. Алайда бұл заңға кейбір қосымшалардын басында кездесетін с, ш катаңдары көне бермейтіні ескертілді.

96

Сондай-ак прогрессивті ассимиляция кезінде артикуляциялық жақтан да игерілмей қалатын дыбыстар бар. Әсіресе мұндай оралымсыздықтар (сәйкессіздіктер) сөз бен сөздің аралығында көбірек ұшырайды.



Алайда тіл, яғни үндестік заңы мұндай сәйкессіздіктерге жол беріп отыра алмайды. Сөйтіп прогрессивті ассимиляция кезінде акустика-артикуляциялық жақтан қалған дыбыстардың арасындағы сәйкессіздіктерді регрессивті ассимиляция керісінше, яғни кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа әсері арқылы реттеуді мақсат етеді. Мұны алдыңғы морфеманың (сөздің) соңында кездесетін үнді, ұяң және қатаң дауыссыздар түрінде қараса да жеткілікті. Өйткені регрессивті ассимиляция сөз соңындағы дауыссыздарға кейінгі морфеманың (қосымша не сөз) басқы дауыссыздарының ықпалы түрінде ғана болады.

1. Үнді дауыссыздар да дауыстылар сияқты басқа дауыссыздарға күштілік жасайды да, оларға ықпал етіп тұрады. Прогрессивті ассимиляция кезінде үнділер алмасуға ұшырамайды. Ал регрессивті ассимиляцияға ұшырап алмасатын бір-ақ дыбыс бар. Ол - тіл алды н.

Бұл дыбыстың тіл арты г, ғ үнсіздерінің (қ, к қатаңдары үнділер-ден кейін ұяңдайтыны белгілі) алдынан келіп айтылу мүмкіндігі мүлде жоқ. Сондықтан да тілімізде ертеректе енген кейбір орыс сөздерінің құрамында кездесетін нк, нг тіркесіндегі н дыбысы біржола ң дыбысына айналып кеткен: бәтеңке (ботинка), кәрзеңке (корзинка), резеңке (резинка), сіреңке (серенький) теңге (деньги). Сондай-ақ қос ерін б, м, п дыбыстарынын, алдында да н айтылмайды. Орыс сөзі кәмпіске (көркем шығармада, ауызша айтуда) болып, н дыбысы қос ерін м дыбысына алмасады. Қазақ тілінің байырғы сөздерінің кұрамында нғ, нг, нб, нм, нп дыбыстары тіркесі айтуда ұшырамайды.

Сонымен н мынадай жағдайда регрессивті ассимиляцияға ұшырап алмасады:

а) соңы н дыбысына біткен сөздерге тіл арты ғ және г дыбыстарынан басталатын қосымшалар жалғанған кезде тіл алды н тіл арты ң дыбысына алмасады: күңгө (күн-ге), қаңға (қан-ға), жаңға (жан-ға), үлкөңге (үлкеө-ге), жөңгө (жөн-ге), оңға (он-ға), бүгүңгі (бүгін-гі), кейіңгі (кейін-гі), түңгү (түн-гі), келгеңге келген-ге), жалғаңған (жалған-ған), сеңген (сен-ген), сеңгеңге (сенген-ге),

97

сеңгісі (сен-гісі). Мұнда ғ, г дыбыстары өзінен бұрынғы н дыбысын артикуляциялық жақтан игеріп тұр. Орфографиялық норма бойынша жоңқа (жон-қа), жоңқала (жон-қа-ла), жоңғы (жон-ғы), жоңғыш (жон-ғыш), алдыңғы (алдың-ғы) түрде жазылатын сөздердегі ң дыбысы да осы заңнын. көрінісі деп түсіну керек;

ә) соңы н дыбысына біткен сөздерге жалғанатын қосымша б, м дыбыстарынан басталса, онда тіл алды н қос ерін м дыбысына айналады: қаммен (қан-мен), жаммен (жан-мен), әммен (ән-мен), жамбады (жан~ бады), қамбады (қан-бады), сембеді (сен-беді), келгеммен (келген-мен), айтқаммен (айтқан-мен). Мұндай күбылыс сөз бен сөздің аралығында да байқалады: омбір (он бір), омбес (он бес), омбет (он бет), жамберді (жан берді), қаммен тер (қан мен тер), әммен жыр (ән мен жыр), жамбота (жан бота), жамболат (жан болат).

Алдыңғы сөз н дыбысына аяқталып, кейінгі сөз п дыбысынан басталса, тіл алды н дыбысы қос ерін м дыбысына алмасады; омпарақ (он парақ), жампайда (жан пайда), жампида (жан пида), жамампиғыл (жаман пиғыл), Жампейіс (Жан пейіс), Күмпейіс (Қүн -йіс).

2. Үнділерден қазак тілінде з және ж дыбыстары ғана сөзді аяқтай алады. Оның өзінде ж санаулы ғана түбір морфеманын, кұрамында ұшырайды, ал з дыбысы одан әлдеқайда актив. Бұл жіктік (-сыз, -сіз, -мыз, -міз, -быз, -біз, -пыз, -піз), тәуелдік (-ңыз, -ңіз, -ыңыз, -іңіз, -мыз, -міз, -ымыз, -іміз) жалғауларында да кездеседі.

Орыс тілінде араб, клуб, архив, актив, завод, катод, газ, шлюз, гараж, тариж түрінде жазылғанмен, сөз соңында ұяңдар айтылмайды. Алайда казақ тілінде газ, шлюз, гараж, тираж сияқтй сөздердің соңындағы з, ж айкын айтылады да, оларға косымшалар ұяң, үнді дауыссыздарынан жалғанады: газ-дың, газ-ға, газ-бен.

Алдыңғы морфема з, ж дыбыстарына бітіп, кейінгі морфема с, ш және з, ж дыбыстарынан басталса ілгерінді, кейінді ықпалдың нәтижесінде бірсыпыра дыбыс алмасулары болады. Оның ішіндегі регрессивті ассимиляция мынадай болып келеді:

а) алдыңвы морфема з үяңына бітіп, кейінгі морфема қатаң с дыбысынан басталса, онда з қатан, с дыбысына алмасады: сөссуз (сөз-сіз), көссүз (көз-сіз), касса (қаз-са), осса (оз-са), жүссом

98

(жүз сом), біссіз (біз-сіз), сіссіз (сіз-сіз); ал катан т-ның алдынан келгенде с-ға жуыктайды. Кастай (Казтай), Жүстайлак, (Жүзтайлақ), жүстауык, (жүз тауық), істүссіз (із-түссіз);

ә) кейінгі морфема ж дыбысынан басталса, алдынғы морфеманың сонындағы з дыбысы ж дыбысына айналады. Бұл сөз бен сөздің арасында ұшырайды. Өйткені ж дыбысынан басталатын косымша жоққа тән. Мысалы: жүжжыл (жүз жыл), ажжылда (аз жылда), жүжжаса (жүз жаса), божжорға (боз жорға), мүжжарғыш (мұз жарғыш), көжжүгүртті (көз жүгіртті). Қарапайым сөйлеу тілінде қатар келген қос ж-ның бірі қысқарып, айтылмай қалатын жағдайы да бар: Қыжы бек (Кыз Жібек), Қыжан (қыз жан);

б) кейінгі морфеманың басындағы ш дыбысы алдыңғы морфеманың соңындағы з ұяңын ш дыбысымен алмастырады: сөшшүл (сөзшіл), сөшшэң (сөзшең), ташша (тазша), жашшы (жазшы), бішше (біз-ше), сішше (сіз-ше), жашшықты (жаз шықты), жүшшақты (жүз шақты), тешшық (тез шық), көшшалды (көз шалды). Мұндағы алмасудын сырын былай түсіну керек: катаң ш дыбысы ұяң з дыбысын алдымен салдырдын. катысы жағынан катаң с дыбысына айналдырады да, сонан соң артикуляциялық жақтан (қос фокусты) дәл өзіндей етіп толык игереді;

в) кейінгі морфеманың басындағы с қатаңы алдыңғы морфеманың соңындағы ұяң ж дыбысын қатаңдандырады: лашшыз (лаж-сыз), мұқташшыз (мұқтаж-сыз).

3. Катаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады. Олардын ішінде регрессивті ассимиляция кезінде алмасуға икемділері к, қ, п, с.

Сонда:


а) Алдынғы морфема қ, к, п қатаңдарына бітіп, кейінгі морфема үнді және ұян д, ж, з дауыссыздардан басталса, онда сөз соңындағы қ, к, п үяңданып, ғ, г, б дыбыстарына алмасады: ағжауын (ақ жауын), ағдала (ақ дала), көгзерен (көк зерен), жоғзат (жоқ зат), көбзавот (көп завод), бегзада (бекзада), көбжер (көп жер).

ә) алдыңғы морфема с дыбысына бітіп, кейінгі морфема ш дыбысынан басталса, с дыбысы ш дыбысымен алмасады: жұмұшшұ (жұмысшы), ашшы (ас-шы), қөшшұ (қош-шы), башшы (бас-шы), ойлашшы (ойлас-шы), сөйлөшші (сәйлес-ші), башшұлғүды (бас шұлғыды), жашшақта (жас шақта), қошшеке (қос шеке),-

99

бешшелек (бес шелек), ташшөп (тас шөп), башшайды (бас шайқады).

Тез айтқан кезде осы шақ ошшақ болып кетуі де мумкін.

ТОҒЫСПАЛЫ АССИМИЛЯЦИЯ

Морфемалар аралығында қатар келген дауыссыздардың алдыңғысының өзінен кейінгі дыбысқа акустикалық жақтан, ал кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық жақтан ықпал етуінің нәтижесінде екеуінің де алмасуға ұшырауын тоғыспалы ассимиляция дейміз. Яғни тоғыспалы ассимиляция кезінде көрші да-уыссыздар әрі прогрессивті, әрі регрессивті ассимиляцияға бірдей ұшырайды. Бұл екі түрлі жағдайда ғана, оның өзінде сөз бен сөздің аралығында кездеседі.

1. Алдыңғы сөз үнді н дыбысына бітіп, кейінгі сөз қ немесе к катаңдарынан басталса, онда нқ және нк түріндегі дыбыс тіркесі ңғ нг дыбыстарына алмасады, Мұның себебін былай түсіну керек: алдымен прогрессивті ассимиляция заңы бойынша ұяң н дыбысы қатаң қ, к дыбыстарын ұяң ғ, г дыбыстарымен алмасуға мәжбүр етеді де, тіл арты ғ, г тіл алды н дыбысына артикуляциялық жақтан регрессивті ықпал етіп, оны тіл арты ң дыбысымен алмастырады: амаңгелді (аман келді), қаңғызыл (қан қызыл), қаңғұрт (қан құрт), қауұңғақ (қауын қақ), жаңгешті (жан кешті), күңгерді (күн көрді), ортаңғолдай (ортан қолдай), оңғап (он қап), алтыңгірпік (алтын кірпік), бұдаңкейін (будан кейін), сеңгелдің (сен келдің), қайраңғалды (қайран қалды), оңгүндік (он күндік), айдыңгөл (айдын көл).

2. Алдынғы сөз с дыбысына бітіп, кейінгі сөз ж дыбысынан басталса, онда бұлардың екеуі де ш дыбысымен алмасады. Сонда алдымен с катаңы ұяң ж дыбысын қатаң ш-ға айналдырады, керісінше, қос фокусты ш бір фокусты с дыбысын толық игеріп, ш-мен алмастырады; ташшол (тас жол), башшақта (бас жақта), башшүлде (бас жүлде), ташшарған (тас жарған), бешшыл (бес жыл), қошшорға (қос жорға), ешшоқ (ес жоқ), құшшолу (құс жолы), Дошшан (Досжан), Ешшан (Есжан), Қошшан (Қосжан), Қарапайым айтуда ошшер (осы жер), ошшолу (осы жолы),

100


ошшақ (осы жақ) болып та кетеді.

Халық тілінде қос ш қысқарып та айтылады: К,о шан (Қосжан), Ешан (Есжан), Қышан (Қысжан).

Сонымен морфемалар аралығында қатар келген дауыссыздардың алдымен алдыңғысы кейінгісін дауыс қатысы жағынан тәуелді етіп тұрады. Бұл заң бойынша қосымшалардың басқы дыбысы әбден игеріледі. Алайда артикуляциялық жақтан кейбір селкеуліктер (сәйкессіздіктер) қалады. Мұны регрессивті ассимиляция реттейді.

диссимиляция

Диссимиляция (лат. dissmilatio — ұқсамау) дыбыстардың комбинаторлық өзгерістерінің бір түрі ретінде қарастырылады. Ассимиляцияда көрші дыбыстар бір бірімен үндесіп, үқсап тұратын болса, диссимиляцияда керісінше, сөз ішінде бірдей немесе үқсас дыбыстардың біреуі өз орнын үқсастығы жоқ дыбысқа береді. Яғни диссимиляция — бір сөз ішінде артикуляциялық үқсастығы жоқ екі немесе одан да көп дыбыстың келуі. Олар бірімен-бірі қатар (контактілі диссимиляция) және араға басқа дыбыстар салып (контактісіз диссимиляция) тұруы мүмкін.

Бұл — әдеби тілде сирек құбылыс, көбіне нормаланбаған тілде (диалект, қарапайым тілде және балалар тілінде) кездеседі. Ассимиляция сияқты бұл да прогрессивті және регрессивті болады. Орыс тілінде қарапайым сөйлеуде бомба, трамвай сөзін бонба, транвай түрде айту ұшырайды. Яғни б-мен ерін қатысы жағынан жа-расым тауып тұрған м дыбысы “аласталып”, оның орнын тіл алды н алады. Сондай-ақ коридорды колидор түрде айту бар. Бұлар регрессивті диссимиляция.

Ал февральді феврарь түрде айту — прегрессивті диссимиляция.

К. Аханов “Шығу төркінінде молла (араб сөзі) түрінде дыбысталатын сөз қырғыз, қазақ тілдерінде молда түрінде айтылады. Бұл сөздің құрамындағы үнді л дыбысының ұяң д дыбысына айналуы да диссимиляция құбылысының нәтижесі” [3, 359] деп қарайды. Молда деп айту араб тілі үшін диссимиляция болар еді, ал біздің тіліміз үшін түсініксіз құбылыс емес, табиғи заңдылық болса керек.

101

Бұдан гөрі диалектілік айту: маңлай (маңдай), таңлай (таңдай), түңлүк (түңдік), қарапайым сөйлеуде кездесетін айдалайын (“Айман Шолпанда”) немесе айланайын (айналайын), балалар тіліндегі кол-бақ (қолғап) осы заңға орай жасалған деуге болады.



Әсіресе орфоэпияны елемей, сөзді жазылуынша жанбады (айтылуы жамбады) жанған (жаңған), Жанпейіс (Жәмпейіс), Жанбота (Жамбота), он мың (оммың), көзсіз (көссіз), жұмысшы (жұмұшшы) түрде бұзып айту диссимиляцияға әрі нақты, әрі мол мысал бола алады. Тілдегі эпентеза, гаплология, метатеза құ-былыстары осы диссимиляциянын. негізінде пайда болған.

ТІЛДЕГІ ӘР ТҮРЛІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР

“Әр тілдің өзіне ғана тән дыбысталу заңдылықтары — сол тілді дербес тіл етіп тұратын белгілердің бірі” [32, 7] — десек, сол тіл өзге тілдерден сөз қабылдамай тұра алмайды. Ондай сөздер халықтың “қара қазанында” (айту машығы, артикуляциясы деген мағынада) қайта қорытылып, азды-көпті дыбыстық өзгерістерге ұшырап, кірмеліктен жұрдай болады. Дыбыстық өзгерістер әр түрлі болуы мүмкін. Кірме сөздің құрамындағы кей жат дыбыстар төл дыбыстармен алмастырылып, кейбір дыбыстар, ара-тұра буындар аласталып, керісінше, енді бір дыбыстар мен буындар жамалып айтылуы заңды. Сөйтіп сөз сапалық та, сандық та өзгерістерге ұшырайды. Мұндай өзгерістер төл сөздерде де болып жатады.

Фонетикалық құбылыстар — сөздің құрамында болатын әр алуан дыбыстык, өзгерістер. Тіл білімінде мұндай өзгерістердің әрқайсысының атауы бар. Олар: протеза, зпентеза, редукция, абсорбция, синкопа, гаплология, эпитеза, метатеза, апакопа, элизия т. б. Енді осылардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталайық.



Протеза (грек. prothesis — алдында тұру)—сөздің алдынан басы артық дыбыстың қосылуы. Бұл кірме сөздің айтылуын жеңілдету үшін, тілдін, табиғатымен үйлестіру үшін кажет. Мұндай дыбыс дауысты да, дауыссыз да болуы мүмкін. Қазақ тілінде протеза болатын негізінен кысан дауыстылар. Олар л, р дыбыстарынан басталатын кірме сөздердің алдына жамалады. Олай

102


болатыны қазақ тілінде лақ, лап, лау, лық, лып, лоқ-лоқ, лүп-лүп сияқты он шақты еліктеуіш болмаса, байырғы атауыш сөздер бұл дыбыстардан басталмайды.

ы: лаж, лай, лас, лашын, лау (“Ылау деп, уй деп дікілдеп” Абай), рас, рақат, разы, рай, рақмет, рақым, радио, разъезд, ранг, рапсодия, рация.

і: леген, лекер, леп, рәсуа, рәсім, рәуіш, рет, реніш, ребус, революция, регресс, редукция, рельс, республика, Ресей.

ұ: рұқсат, рух, ру, Лұқпан.

ү: Рүстем, үрөл (роль).

Қазақ тілінде протезаның күші елеулі, өз алдына буын болып тұрады. Сондықтан жазуда да жағаласып жүреді. Протезаны ескермеу өлеңге үлкен нүқсан болар еді.



Ылайла, ылай оймен тұнығыңды,

(Абай)


Ырас, десең, ырас сөз мен айтайын.

(“Бекболат” дастаны).

Орыс (русс), ораза (руза), орамал (румал) сөздерінің басындағы о да протезаның нәтижесі.

Рас, қазіргі білімді қауымныд айтуында р, әсіресе л дыбысынан басталатын орыс сөздерінде протезанын, күші әлсіреп барады.

Екі-үш дауыссыздан басталатын орыс сөздері протезамен айтылады: /ы/станция, /ы/стакан, Іы/станок, /ы/с-таж, /ы/статус, /ы/шкаф, Іы/шкала, /і/стенд, /і/стиль, Іі/стимул, /і/спектр, /і спирт, /і/штепсель, /і/штрек, /і/шкив, /і/шпиль, /і/шпирц. Мұның жазудағы көрінісі — үстел (стол).

Араб-парсы тілдерінде де қос дауыссыздан сөз басталмайды. Парсы сөзі, бізде қосымша -стан — жазудың жұмысы. Дыбысталуы: -ыстан (Қазағ-ыстан бағ-ыстан), -істан (Тәжіг-істан), -үс тан (Түрк-үс-, тан, гүл-үстан), -ұстан (Башқұр-ұстан).



Эпентеза (гр. ереnthesis — қыстырылу)—с-з ішінде дауыссыздардың арасына дауыстының қыстырылуы. Б9л да сөздің айтылуын жеңілдетуге негізделген. Ертеректе тілімізге еніп, айтылуына орай жазылатын бөрене (брев-но), жеребе (жребий), кереует (кровать), кепене (копна), кінәз (князь), пүліш (плюш) сөздеріндегі дауыстылар соның айғағы.

Редукция (лат. reductio— қайта оралу, кейін ысыру) бұл да дауыстыларға байланысты құбылыс. Сөз ішіндегі дауыстының

103


көмескіленуі. Редукцияға ұшырайтын да қысаң дауыстылар.

Қазақ тіл білімінде әдетте, редукцияға орны (орын-ы), ерні (ерін-і), мұрны (мұрын-ы), қарны (қарын-ы), сияқты сөздердің құрамындағы қысаң дауыстылардың түсіп қалуын жатқызады [3, 361]. Редукция туралы түсініктерде түсіп қалу туралы сөз жоқ. Тек дауыстынын, сандық, сапалық жақтан әлсіреуіне назар аударады, Онын, өзі алдымен екпінге қатысты болады.

Қазақ тілі тұрғысынан редукцияны қысаң дауыстылардың әлсіреп, көмескі айтылуы деп түсіну керек. Орфоэпиялық сөздіктерде ондай жағдайда дауыстылар түсіріліп (шартты белгімен) жазылады, дәрі'гер, қат'нас, тәж'рибе, аң'зақ, ад'раңдау, бад'рақ, ед'реңдеу, и'рім, қас'рет, жүд'рық, көб'рек, жұм'лу, көк'рек, түк/ рік, мәк'рүк, құд'рет т. б.

Қысаңдардың көмескілігі сонша, сөздін, құрамында жазуда да түсіп қалып жатады. Орфографиялық сөздіктің соңғы басылымында жасымық, мәкүрік түрде жазылған сөз бұрынғы басылымдарда жасмық, мәкрүк болып келді. Тіпті мағына сөзі де көпке дейін мағна түрде жазылғаны белгілі. Бұдан шығатын қорытынды қазақ тіліндегі қысаң дауыстылар — протеза, редукцияға бейім дыбыстар.



Диэреза (гр. diaresis — ажырау, бөліну) —- айтуға ыңғайлы болу үшін жеке дыбысты немесе буынды ығыстыру, шығарып тастау.

Орфография бойынша сс, лл, мм, тт, ст, сть, зд дыбыстар тіркесіне біткен сөздерге косымша жалғанғанда түбірдегі соңғы дауыссыз түсіріліп жазылады: прогреске, класқа, металы, грамы, текстер, тресіне, поезға т. б.



Апокопа (гр. арокоре — шолтию) — сөздің сонындағы дыбыстың түсіп қалуы. Орыс тілінен енген: алимент (алименты), газет (газета), консерв (консервы), минут (минута), пар (пара), секунд (секунда), шахмат (шахматы), шпал (шпалы) сияқты сөздердің соңындағы екпінсіз дауысты түсіп қалған. Бақ, дос, тақ сияқты сөз-дер парсы тілінде бахт, дуст, тахт болып келеді.

Метатеза (гр. — орын ауыстыру) —сөз ішіндегі дыбыстардың не буындардың өзара орын ауысуы.

Қазақ тілінде қатар келген пк,пқ дыбыстары кп, қп түрде орындарын ауыстырып айтылады:

104

тепкі текпі

тепкішек текпішек

түпкір түкпір

әпке әкпе

әпкел әкпел

әпкіш әкпіш

Бұлар осылай айтуда да, жазуда да жарысып жүреді. Ал өкпе (өпке), қақпа (қапқа), қақпан (қапқан) осылай қалыптасқан. Әдеби тілдегі лагынет, нағылет те метатезаның ісі.



Эпитеза протезаға қарама-қарсы, дыбыстьщ сөздің соңынан қосылуы,

М ы с а л ы: қаса батыр (қас батыр), тапа тал түсте (тап тал түсте), тұпа-тұра (тұп-тура), немесе сазай (саза), тақтай (тақта), мүлдем (мүлде).



Элизия (лат. elisio — ығыстыру)—бунақтағы сөздердің арасында қатар келген екі дауыстының алдыңғысының түсіп қалуы. Мысалы: қарала (қара ала), сарала (сары ала), торала (торы ала), алалмады (ала алмады), айталмады (айта алмады), жоғаріл (жоғары іл), жақсөнөр (жақсы өнер), жақсөлөң (жақсы өлең). жыйырмалты (жиырма алты), екайғыр (екі айғыр), мынадам (мына адам) алешкі (ала ешкі). Мұны контактілі элизия дейміз. Ал осы уақытқа дейін редукция түрінде танып келген орны (орын-ы), ерні (еріні), мұрны (мұ-рын-ы), қарны (қарын-ы) сияқты құбылысты контактісіз элизия дейміз. Өйткені екінші буындағы (орын, ерін, мұрын) дауыстының түсуі тек қосымшаның басындағы дауыстымен байланысты болып келеді.

Аферезисэлизияға қарама-қарсы қүбылыс, яғни бунақта қатар келген екі дауыстының кейінгісінің түсуі. Бұл қазақ тілінде сирек кездеседі. Оның өзінде алдыңғы сөз бір буынды әрі ашық буынды болу керек. Мұндай сөздер санаулы-ақ: де, же, бұ(л), о(л), не, шылау — да, де, та, те...

Не істейін? Не ішесің? дегенді тез айтқанда, несте-йін? нешесің?-ге жуықтайды. Элизия бойынша, ністей-сің, нішесің болу керек еді. Бұл не сөзінің жойылуына алып барады. Ал не алдың?—дегенді нелдың, налдың емес, тек неалдың болады. Яғни бір буынды атауыш сөз (не ) өзінен кейін өз болмысын сақтайтыны байқалады, Ал шылаудың жөні бөлек. Мәселен: жазыпталды (жазып та алды),

105


тұрыптішті (тұрып та ішті), жатыпішті(жатып та ішті).

Гаплология (гр. һарlооs — жеке, жай —логия)—сөз ішіндегі біркелкі (ұқсас) буындардьщ бірінің түсіп қалуы. Мысалы: балдар (ба-ла-лар), арластыр (а-ра-лас-тыр), минералогия (минералоло-гия), трагикомедия (трагикокомедия).

Сондай-ақ абсорбция (лат.avsorptia — жұтылу), синкопа (гр. sunkope—қысқару), анаптиксис, эктлипсис т. б. терминдер де сөз ішіндегі дыбыстар мен буындардың түсіп қалуын әр қырынан қарастырады.

ГРАФИКА МЕН ОРФОГРАФИЯ БАЙЛАНЫСЫ

ОРФОЭПИЯ

Тілдік қатынас ауызша және жазбаша болатыны белгілі. Олар жетіліп, кемелденіп әдеби тілдін, көрсеткіші дәрежесіне жету үшін нормаға түсуі қажет. Норма — белгілі бір жүйе, заңдылыққа негізделген бірізділік. Сонда әдеби тіл дәрежесіне жеткен тілдердегі сөздердің айтылуында болсын, жазылуында болсын жалпыға бірдей ортақ, қалыптасқан бірынғай нормалар болады деген сөз. Нормалар неғұрлым бірізді, қальштасқан болса, қатынас құралы да соғұрлым жетіліп, кемелдене түсері ақиқат.

Тілдің ауызша формасын нормалауды орфоэпия, ал жазбаша формасын — орфография қарастырады. Дұрысы, орфоэпия (грекше orthos — дұрыс және ероs —сөйлеу) — сөздер мен сөз тіркестерінің бірізді, дұрыс айтылуын қамтамасыз ететін ережелер жиынтығы.

Сөздердің бірізді айтылуңі (сондай-ақ бірізді жазылуы) тілдік қатынасты жеңілдетеді. Керісінше, белгілі бір мағынада қолданылатын сөздің (сөзформаның) дыбыстық құрамының бірдей болмауы түсінікті ауырлатып, көңілді алаңдатады.

Бұл әсіресе жергілікті ерекшеліктерден айқын аңғарылады. Мәселен:

Жергілікті Әдеби Жергілікті Әдеби



құлдану қолдану пұрсат мұрсат

106

құрытынды қорытынды меш пеш

оқсайды ұқсайды челек шелек

мүңірейді мөңірейді чал шал

дүнен дөнен мауыздау бауыздау

пысты пісті берку беку

пышық пұшық жоңыршқа жоңышқа

таңлай таңдай бігіз біз

қордық қорлық егер ер

ұрдьқ ұрлық сүгірет сурет

ешек есек полат болат

мышық мысық пұтак бұтак

дізе тізе уалау уқалау

дүз түз уату жұбату

Сондай-ақ кейбір сөздерді, сөз тіркестерін жазылуынша айту да құлаққа жағымсыз естіледі. Мәселен:

Жазылуы Айтылуы Жазылуы Айтылуы

өлең өлөң айдын көл айдыңкөл

өзенге өзөңге ай қабақ айғабақ

қонған қоңған алтын кірпік алтынгірпік

қонбады қомбады тас бауыр таспауүр

көзсіз көссүз тас жол ташшол

тазша ташша жас бала жаспала

басшы башшы ақ ешкі ағешкі

 

Сөздердің жазылуынша айту әсіресе жастардың тілінде үйреншікті машыққа айналып бара жатқанын аңғару қиын емес. Мұны тіліміздің табиғи дамуының нәтижесі деп қарауға болмайды.



Бір қызығы, жаппай сауаттылыкқа соңғы жарты ғасыр көлемінде ғана ие болған біздің тілімізде алғашқы кезде жазу нормаларын қалыптастыруға көп көңіл бөлінді де, орфоэпия мәселесі елеусіз қалып келді. Ол заңды да еді. Ғасырлар бойы ауызша дамып келген тілдің айту нормалары ол кезде аса алаңдата қоймаса керек. Рас, мектеп, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарда алғашқы күннен-ақ үндестік заңдары арнайы айтылып келеді. Алайда орфоэпия жайында арнайы тақырып, түсінік тек 60-жылдардан бергі жерде ғана бой көрсете бастады. Соның өзінде жоғары оқу орнына арналған оқулықта (авторы С. Кеңесбаев) бұл мәселе әлі күнге жабулы күйде қалып келеді. Әрине, казақ орфоэпиясының негізі үндестік заңдарда жатқанын, үндестік заңдарын меңгеру,

107

айналып келгенде, айту нормаларын меңгеру екенін түсіну қиын емес. Тек орфография сияқты мән беріліп, қадағаланылмағандықтан, бұл салада ала-құлалық, селкеуліктердін, күн санап көбеюі заңды.

Сөздерді айтудағы кемшіліктер негізінен тілдің ауызша және жазбаша нормаларының арақатынасын парықтамаудан, орфоэпия туралы үгіт-насихаттың жеткіліксіз жүргізілуінен болып отыр.

Көрнекті ғалым Н. Сауранбаев 1947 жылы былай деп жазды: “Сөздін. дыбысталуы мен айтылуының арасындағы алшақтық біржола жойылды” [30, 222].

Дыбыстық тіл — күрделі құбылыс. Оны әріптермен мүлтіксіз беру мүмкін емес. Сондықтан кез келген тілдің айтылуы мен жазылуы-ның арасында алшақтық болмай қоймайды. Мұндай алшақтық қазақ тілінде де жетерлік. Олай болса, сөздерді жазылуынша айту ара-тұра жаңсақтыққа ұрындырары аян. Бұл салада да тәжірибе жинақтальш, ереже-қағида жасалынуға, оның өзі сол тілді тұтынушыларға ортақ, міндетті заңға айналуға тиіс.

Қазақ тілінің орфоэпиялық нормасы және оның маңызы туралы алғаш пікір айтушылардын, бірі — проф. М. Балақаев. Ол өзінің “Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері” деп аталатын еңбегінің алғы сөзінде былай дейді: “Бірақ сөздердін, айтылу нормасы және сол норманы сақтап сөйлеу мәселесі ескерілмей, елеусіз қалып келеді. Сондықтан да бізде бұл мәселе жөнінде күні бүгінге дейін ала-құлалық байқалады. Мына сөз былай айтылмайды, былай айтылады, мынасы дұрыс, мынасы теріс дегенді көп есітпейміз. Кім қай сөзді қалай айтады, қалай есітеді — бәрібір — әйтеуір нобайы келсе болғаны. Бұл кемшіліктерден арылу үшін әрбір сөздін, дұрыс айтылу нормасын сақтап сөйлеуді тіл мәдениетінің басты талаптарыньщ бірі етіп қою керек” [7, 5]. Кітапта “Орфоэпиялық және орфографиялық норма” деп аталатын тақырып бар. Көлемі шағын болғанмен осы мәселелерге қатысты бірсыпыра құнды мағлұмат айтылған. Рас, автор алғаш; “Қазақ сөздерінің айтылуы мен жазылу арасында үлкен айырмашылық жоқ” [7, 37],— деген де пікір айтады. Алайда келесі бетте-ақ: “Сөйтіп қазақ тілі сөздерінің айтылуы мен жазылуы әр уақытта бірдей бола бермейді... Сөздердің айтылуы мен жазылуында бірлестік болу мүмкін де емес”,— екенін нақты фактілермен дәлелдейді. Соңы ы, і дыбыстарға біткен

108

етістіктерге у қосымшасы жалғанғанда, олардың ұ, ү-ге айналып кететіні де айтылады. Автор орфоэпиялық норманы айқындауға байланысты өз пікірін ұсынады: “Сонда жалпылама долбармен айтқанда, сөздердің айтылу нормасы былай болуы керек: құлаққа жағымды, көңілге қонымды айтылғанның бәрі — норма, бәрі дұ-рыс. Құлаққа жат не тосаң естілетін, көңілге қонбайтын бұлдыр, оғаш түсініксіз, дөрекі айтылғанның бәрі — нормаға жатпайды, дұрыс емес. Тілдік нормалар қоғам мүддесіне негізделетіндіктен олар жалпы халыққа бірдей түсінікті, тілге жатык, айтуға ыңғайлы болуға тиіс” [7, 38—39]. Қысқасы, бұл еңбекте қазақ орфоэпиясына қатысты алғашқы пікірлер айтылған деуге болады.



М. Дүйсебаеваның “Қазак, әдеби тілі орфоэпиясының кейбір мәселелері” аты айтып тұрғандай, осы мәселеге арналған арнайы зерттеу.

Автор дұрыс сөйлеудің нормасы тіліміздегі белгілі бір дыбыс заңдылығы бойынша қалыптасатынын ескеріп, тіліміздегі дыбыстардың әрқайсысының айтылуындағы ерекшеліктерге жеке-жеке тоқтайды. Автор қазақ әдеби тілінің сөйлеу мәдениетінің қалыптасуына әсер еткен негізгі жағдайлар ретінде мыналарды атап көрсетеді: халықтың дәстүрлі (традициялық) сөйлеу тілі, белгілі бір мәдени орталық, баспа орындары мен мәдени мекемелер, жазба әдеби тіл мен көркем әдебиет. Автордың мына бір пікіріне көңіл аудару керек болады: “Қазіргі Алматы қаласындағы қазақ интеллигенциясының сөйлеу тілі дұрыс сөйлеу мәдениетінің үлгісі болады дейміз” [11, 12].

X. Қожахметованың мектепке дейінгі балалар мекемелеріне маман даярлайтын педагогикалық оқу орындарының студенттері мен оқушыларына арналған “Мәнерлеп оку” деп аталатын оқу құралында [21] орфоэпияға да орын берілген. Тіпті “Орфоэпияның басты ережелерін” анықтауға да тырысқан. Алайда ол тек ниет түрінде қалған.

Қазақ тілі орфоэпиялық нормаларын жүйелі түрде біршама дұрыс баяндаған, осы саладағы ізденістерге үлгі-өнеге боларлық еңбек — Р. Сыздықованың “Сөз сазы” (сөзді дұрыс айту нормалары), 1983 жылы жарық көрген бұл кітапшада қазақ тілінде түңғыш “Орфоэпия қағидалары” жүйеге түсіріліп, 36 параграфке топтастырылған. Және мұның өзі құрғақ, жай қағида болып калмаған; мысалдар берілген, жаттығуы және бар, Еңбектің және бір артықшылығы сөйлеу

109

үстінде сөздердің ритмикалық топ құрап айтылатынын және ондай топтардың түрлерін (он бес түрлі) анықтайды [32].



Ә. Жүнісбековтің еңбектері [42—45] тіліміздегі дыбыстардың акустика-артикуляциялық қасиеттерін дұрыс танытып қана қоймай, орфоэпияға қатысты да құнды фактілер бере алады.

Сөздерімізді айтудағы ала-қүлалық, орфоэпия жөніндегі пікірлер, мақала, зерттеулер, орфоэпиялық сөздіктердің жасалуына түрткі болды. Олар: Қ. Неталиеваның “Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі” [26] және М. Дүйсебаеваның “Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігі” [12]. Бұл сөздіктерді оқу процесінде студенттер пайдаланып жүр.

Сөйтіп, алғаш елеусіздеу қалған тіл мәдениетіміздің үлкен бір көрсеткіші — орфоэпия саласында да соңғы 10—15 жылдың ішінде елеулі жұмыстар істелді. Әрине, бұл мәселе өз шешімін жан-жақты тапты деуге болмайды, әсіресе тілді тұтынушы көпшіліктің игілігіне айнала қойған жоқ.

Оның үстіне сөздің дұрыс айтылуын анықтауда, орфоэпиялық норманы тануда ұстанатын негізгі критерийдің де басы ашылып болған жоқ. Бұл мәселеге байланысты көзқарастар мынадай болып келеді:

1) көпшілік қалай айтса — сол норма;

2) неғүрлым жазылуына жуық дыбыстау;

3) жастардың айтуын норма деп тану (өйткені болашақ жастардікі ғой);


  1. астананың айту машығын негізге алу;

  2. сахна шеберлерінің сөйлеуін үлгі ету;

  3. говорлардың көпшілігіне тән айту машығын ескеру;

  4. мәдени-тарихи дәстүрді басшылыққа алу;

  5. тілдің ішкі даму заңдары қуаттайтын форманы мойындау.

Тіліміздің қазіргі айту практикасы алғашқы пункттермен үндес келетінін, мұның өзі орфоэпиялық үгіт-насихаттың жоқтығынан өріс алып отырған бір жақты, теріс тәжірибе екенін мойындауға тиіспіз.

Дұрысы — соңғы екеу болса керек еді. Әр ұлттың айту нормасы, артикуляциялық базасы ұзақ тарихи дамудың нәтижесінде қалыптасатыны белгілі. Қазақ тілі туыстас түркі тілдерінен лексика-грамматикалық ерекшеліктерімен оқшауланбайды [27, 11], алдымен осы өзіндік айтуьшен, өзіндік артикуляциялық

110

базасымен дараланады. Яғни мұның өзі — ғасырлар бойғы тарихи-әлеуметтік дамудың нәтижесі. Қазіргідей жазу-сызуы, баспасөзі, радио, теледидары болмаған кеңбайтақ далада қазақ тілі тек ауызекі сөйлесу түрінде дамығаны мәлім. Ал артикуляцияның негізі бесікте қаланады. С. Торайғыров мұны жақсы аңғарып, тауып айтқан:



Сүйемін туған тілді анам тілін,

Бесікте жатқанымда-ақ берген білім.

Шыр етіп жерге түскен минутымнан

Құлағыма сіңірген таныс үнім.

Бесіктегі білімнің мықтысы да айтумен байланысты. Уілдеп жатқан бала ананың үніне күн санап тілін бейімдеу арқылы ұлы арнаға (тілге) жол ашады. Осы тұста ананың айту машығы маңызды роль атқарады. Егер ол:



Әлди, әлди, ақ бөпем,

Ақ бесікке жат бөпем.

Айналайын, күн бөпем,

Бурыл тайға мін бөпем,

деп, жазудағыдай айтса, әрине, сәбидің тілі де солай икемделмеске амал жок. Ал анамыз:



Әлдіпәлдій, ақпөпөм,

Ақпесікке жатпөпөм.

Айналайын, күмбөпөм,

Бұурұлтайға мімбөпөм,—

десе, баланың тілі де солай майысары сөзсіз және мұның өзі ауыздан-ауызға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, баршаға ортақ айту машығы қалыптасады; өзіндік ерекшелік, жарасым өркен жаяды да, лексика-грамматикалық құрылымы ұқсас тілдерді бір-бірінен даралайды;

Рас, қазіргі ғылыми-техникалық прогресс, әр түрлі жүйедегі тілдермен (орыс және шет ел тілдерімен) тілдік қатынас айту нормаларына, артикуляциялық базаға әсер етпей тұрмайтыны белгілі. Алайда орфоэпиялық нормалау тілдің тарихи дамуына, қалыптасқан дәстүрлі айтылуына негізделсе керек. Сонда ғана дәуір кашықтығына қарамастан бабалар тілі балаларға түсінікті әрі жұғымды болары хақ. Араға сан ғасыр салып жеткен ауыз әдебиетіміздін, қазіргі ұрпаққа қалтқысыз қызмет етіп отыруы да осы дәстүрлік жалғастықтан деп түсіну керек.

Сонымен орфоэпия ережелері тілдегі сөздер мен сөз



111

тіркестерін әдеби тіл нормасына сай неғұрлым бірізді, дұрыс айтуды қамтиды. Мұның өзі айналып келгенде, жеке дыбыстардың, дыбыстар тіркесінің айтылу ерекшеліктерімен, дыбыстардың үндестігімен тікелей байланысты. Қысқасы, орфоэпиялық норманы дұрыс меңгеру үшін тілдегі әрбір дыбыстың акустика-артикуляция-лық белгі-қасиеттерін қолданылуындағы (айтылу, жазылуындағы) ерекшеліктерді жақсы білу керек болады.



ГРАФИКА ЖӘНЕ ОРФОГРАФИЯ

Жазбаша тіл—ауызша тілдің графикалық бейнесі. Ол көбіне-көп ойды ауызша айтуға мумкіндік болмағанда немесе ыңғайсыз болған кезде пайдаланылады. Мұның бір артықшылығы, бұған айтушы мен тыңдаушының ара қашықтығы, уақыт (дәуір) алшақтығы кедергі бола алмайды. Әдетте, жазбаша тіл ауызша тілдің негізінде ғана пайда болады: өйткені жазатын адам ойын-іштей айту арқылы ғана қағазға түсіреді, жазуға айналдырады. Ал оны оқу — жанама (жазбаша) жолмен жеткен ауызша хабарды қалпына келтіру, алғашқы тілге оралу; тек оны іске асырушы басқа адам әрі қабылдаушы болып шығады.

Жазбаша тілдің ережелері мен заңдылықтарын тіл білімінің графика және орфография деп аталатын тарауы қарастырады.

Графика мен орфография әр түрлі құбылыс бола тұра, бірімен-бірі тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырып тұрады.

Графика орфографияны да қамтитын кеңірек ұғым деуге болады.

ГРАФИКАНЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ АЛФАВИТ

Графика (грек. graphікё — жазылған, өрнектелген, сызылған), аты айтып тұрғандай, жазу және соған катысты мәселелерді қарасты-рады, яғни белгілі бір жазуға қатысты барлық амалдың жиынтығы, әріп пен дыбыстың арақатысы, сол әріп, таңбаларды жетілдірудің жайы. Қазіргі қазақ графикасының басты құралы әріптер және түрлі тыныс белгілері болып табылады. Бұдан басқа сөздерді қыскарту, бас әріппен жазу, жана жолдан (абзацтан) бастау, текстегі

112


кейбір сөздерді айшықтандыру да графиканың амалына жатады.

Жазуда әріптер тіл дыбыстарын неғүрлым дәл беретін болса, графикалық жүйе де соғүрлым жетілген болып танылады. Жеке әріп жеке дыбысқа (фонемаға) сәйкес келетіндей немесе жеке дыбысты (фонеманы) жеке әріппен дәл беретіндей мінсіз графика жоқ деп есептеледі, графика соған ұмтылады.

Қазіргі қазақ графикасы әріптердің жазылу тәсіліне және өрнегіне қарай жазу графикасы және баспа графикасы (сондай-ақ машина жазуы графикасы) болып бөлінеді. Қазіргі жазу графикасындағы әріптердің нобайы көне орыс жазуындағы дыбыстар нобайының негізінде пайда болған.

“Жазу (жазба тіл)—адамдардың кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай, өмірдің барлық саласында кең түрде қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беретін құрал” [3, 404]. Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері К. Ахановтың “Тіл білімінің негіздері” оқулығында жақсы айтылған.

Графика деген түсінік әдетте фонематикалық (дыбыс — әріп) жазуға байланысты қолданылады. Мұндай жазуда алфавит, графика және орфография сияқты үғымдар орайласып жатады.

Қазір әлемде үш түрлі жазу жүйесі кең тараған: латын, кириллица және араб жазулары. Алайда бұл жазулардың қай-қайсысы да дыбыс пен әріптің, әріп пен дыбыстың сәйкестігін қамтамасыз ететіндей мінсіз графикалар емес. Ағылшын тілінде 46 фонема бар. Ал оны беру үшін алфавитінде 26 таңба және әр түрлі 118 графема пайдаланылады. Графема — тілдің графикалық (жазу) жүйесіндегі ең кіші единица. Әдетте ол әріптер-синоним ретінде қолданылады.

Кириллица жазуының графикалық жүйесі графемалар мен фонемаларды өрнектеуге қолайлы. Мұны грек тіліндегі шіркеу кітаптарын ескі славян тіліне аудару үшін славян ағартушысы Кирилл 863 жылы грек алфавиті негізінде жасаған. Қазіргі орыс алфавиті осы кириллицаның негізінде жасалып, түзету, толықтырудан өтті.

Қазақ тілі жазудың осы үш түрлі жүйесін басынан өткізді. Қазақ жазуы 30-жылдарға дейін араб графикасын пайдаланып келді де, 1929 жылы шілденің 25-інде Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің “Қазақтың жаңа емлесі туралы декреті”

113

жарияланғаннан кейін латын графикасына көшті. Жаңа алфавитте 29 әріп болды: оның 9-ы дауыстыларды (а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і), 18-і дауыссыздарды (б, г, ғ, д, ж, з, к, қ, л, м, н, п, р, с, т, һ, ш)



Екеуі жарты дауыстыны (й, у) таңбалады. Емленің негізгі принципі фонетикалық болды. Бас әріп пайдаланылмады. 1938 жылдың басында қаулы қабылданып, жазудағы негізгі принцип морфологиялық деп танылды және бас әріппен жазу заңдастырылды. Осы күнгі и, у, х, ф, в әріптері енгізілді. Алайда латын графикасына негізделген жазудың өмірі қысқа болды.

1940 жылы орыс графикасына негізделген жазуға көшу туралы заң қабылданды, соның нәтижесінде қазіргі жазуға ие болдық. Алғашқы алфавитте 41 әріп болды. Алфавиттік қатарда алдымен орыс тіліне тән әріптер, содан соң қазақ тіліне ғана тән әріптер тұрды. Бұл тәртіп 1957 жылы өзгеріп, қазіргідей күйге келді, яғни а, ә, б, в, г, ғ деген сияқты және қазақ алфавитінің қатарына э әрпі қосылды.

Қазіргі қазақ алфавитінде 42 әріп бар. Оның 33-і орыс тілінен өзгеріссіз қабылданды да, орыс графикасының негізінде жаңадан тоғыз әріп (ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, і, һ) жасалды. Бұл әріптердің 25-і дауыссыздардың, 15-і дауыстылардың таңбасы, екі әріпте (ь, ъ) дыбыстық мән жоқ.

Рас, тілдегі дыбыстарды бас-басына жеке әріппен таңбалау, әсте мүмкін емес. Ондай жағдайда өзімізге таныс ат, от, ет, өт сөздерінің құрамындағы г-ға төрт түрлі таңба табу керек болады. Сондықтан алфавиттік жазу көбіне фонемаға негізделеді де, әріп саны тілдегі дыбыстардан әлдеқайда кем боп шығады. Мұндай жағ-дайда жазу айтудың барлық ерекшеліктерін бере алмайтыны аян. Орыстың алфавиттік жазуы фонемаға негізделген. Бір ғана фонема колдану барысында әлденеше дыбыстық реңкке ие болады.

Қазақ жазуы да фонемалық жазу. Үндестік заңына сәйкес кез келген фонема (сингармема) бірнеше реңкте ұшырайды (Мысалы: т фонемасы).

Әріптер негізгі (басты) және қосалқы мәнді болып келеді. Егер әріп сөз ішінде жеке тұрғандағыдай дыбысталса, онда негізгі мәнінде тұрғаны. Ал ол сөз ішінде жеке түрғандағыдай дыбыс-талмаса, онда қосалқы мәнде тұрғаны. М ы с а л ы: бала, жаз, екі, елес, сары сөздеріндегі б, з, і, е, ы әріптері негізгі дыбыстық мәнінде қолданылып тұрса, ал араб, жазса, үкі, үлес, үры дегенде

114

олар қосалқы мәнге ие болып тұр, яғни б-п, з-с, і-у, е-ө, ы-ұ болып дыбысталады да, әріп өзі таңбалайтын дыбыстан көз жазып қалады. Графика үшін сөздің мағынасын айқындайтын әріптердің негізгі мәні маңызды. Ал әріптердің қосалқы мәні орфография ережесіне сай қолданылуынан көрінеді.



Қазақ алфавитіндегі әріптер негізгі мәніне қарай екі топка бөлі-неді: бір мәнді және көп мәнді. Бір мәнділер (ә, о, ө, ұ, ү, к, г, қ, ғ) үнемі бір-ақ дыбысты бейнелесе, ал калған әріптер екі, тіпті үш-төрт мәнді болып келеді. Мәселен, б, д, ж, с, ш әрі жуан, әрі жіңішке айтылатын дыбысты таңбалайды; тоба төбе, дау дәу, қожа көже, аса есе, ұшық ішік. Ал и, у, ю әріптері үш-төрт мәнді болатыны жоғарыда айтылды.

Әр әріптің өзінін аты бар. Дауысты әріптердін, аты өзіне сәйкес дауысты дыбыстың жеке өзінен (а, ә, е, о, ұ, ү, ы, і), не дауыссыздан басталатын дауыстыдан (е, ю, я) сондай-ақ дауыссызға аяқталатын дауыстыдан (и, у) тұрады. Ал дауыссыз әріптердің аты сол дауыс-сыз бен дауыстының тіркесіп айтылуынан құралады. Мысалы: балалар деген сөздің бас дыбысы (б-ны) бөлек айтпақ болсақ, не бы деп, ыб деп қана айта аламыз. Осы балалар деген сөздің соңғы дыбысы (р-ды) бөлек айтамыз десек те, не ыр деп, немесе ры деп қана айту мүмкін, бы, ры деп айтқанда б мен р-дың соңынан ыб, ыр деп айтқанда, алдынан дауысты ы дыбысын қосып отырмыз. Үйткені дауыссыз дыбыс пен сонор дыбыс алдынан, не артынан бір дауысты дыбыс қоспай, өздігінен бөлек айтылмайды” [13, 181].

Қазақ тіл білімі қаз-қаз баса бастаған 30-жылдарда Қ. Жұбанов осылай деген еді. А. Байтүрсыновтың 1912 жылғы “Оқу құралында” дауыссыз әріптің мәні мен айтылуы” былай болып келеді: бы, гі, ғы, ды, жы, зы, кі, қы т. б. (“Ана тілі”, № 38, 1990). Қысқасы, дауыссыздардын. алды, артынан қысаң ы, і дыбыстарын қосып айту тілдің өзіндік үйлесім, жарасымынан туындаса әрі сөйлеуде буыннан кем элемент болмайтынын аңғартады. Алайда орыс алфавитіне көшу кезінде тіліміздің өзіндік ерекшелігі ескерілмей, дауыссыз әріптердің аты да, орыс тіліндегідей немесе соған жуық айтылатын болды. Орыс тіліндегідей айтылатындар: ка, эл, эм, эн, эр, эс, эф, ха, ша, ща соған жуықтар: бе, ве, ге, де, же, зе, пе, те, це, че — бүларда э е-мен алмастырылған. Ал қазактың өзіндік

115

дауыссыз әріптері ға, қа, эн, һа да солардың кебін киген. Егер осы дауыссыздарды с, р, ф, н, д, т, л, ң, б, з, м, г, к, ш, ж, ц, х, һ түрде шашып жіберіп, әлгі заңды аттарымен атай бастасақ, эс эр эф-эн-де, те-эл-эң бе-зе эм-ге ка-ша же қа-хаһа деген сияқты келемежге кенелер едік. Әріптеріміздің бұлайша орысша аталуынан сол орыс тіліне деген құштарлықты, саясаттың ызғарын сезу қиын емес.

ӘРІП ПЕН ДЫБЫС.

ӘРІПТЕРДІҢ ДЫБЫСТЫҚ МӘНІ

Әріп пен дыбыстың арақатысы кітапта алдымен айтылған болатын. Өйткені бұларды бірімен-бірін шатастыруға болмайды.

Қазақ тіліндегі әріптердің қызметі — сөйлеу дыбыстарын тікелей немесе жанамалай білдіру. Графика жеке әріптердің дыбыстық мәнін және әр түрлі жағдайда қалай оқылатынын анықтайды.

Қазақ әріптері негізінен дыбысты білдіретіндіктен, қазақ жазуы да негізінен фонетикалық жазу деуге болады. Дегенмен әріптердің дыбысты білдіру дәрежесі ұдайы біркелкі болып келмейді.

Кейбір әріптер үнемі бір-ақ дыбысты білдіреді. Бұған алдымын ә, о, ө, ұ, ү, әріптерін атауға болады. Дауыссыздардың к, г, қ, ғ, әріптері де солай. Тек бұл дыбыстардың айтылуында ерін, езудің табы болады. М ы с а л ы: екі-үкү, егіз өгүз, ақы оқү, ағыз тоғұз. Сондай-ақ м, ң, л, р, й, у, т, ш әріптері де жеке сөздің ішінде нақты бір дыбысты білдіреді. Ал а, е, ы, і, б, д, ж, з, н, с әріптері негізгі мәнімен қатар қосалкы мәнде де жиі көрінеді. М ы с а л ы: кітәп (кітап), өлөң (өлең), оқү (оқы), үкү (үкі), араб (арап), жад (жат), лашшыз (лажсыз), жасса (жазса), жамбайды (жанбайды), жаң-ғанда (жанғанда), кешші (кесші). Яғни бұл сөздердегі аталған әріптер өзі бейнелейтін дыбысты білдіріп түрған жоқ.

Сөз ішінде бір әріп екі рет қайталанып қолданылса созылыңқы бір дыбысты білдіреді: қатты, соққы, асса, қаппен, кешші. Әдетте бұлай қабаттасу морфемалар (сөз бен қосымша, сөз бен сөздің) арасында ұшырайды. Дәл осылай қабаттасқан бір әріптің айтуда біреуі түсіп қалуы да кездеседі: махабат (махаббат), Меке (Мекке),

116

құтықтау (құттықтау), Қыжыбек (Қызжібек), Қошан (Қошшан, Косжан), Қыжан (Қыжжан, Қызжан).

Қазақ әріптерінің ішінде үнемі екі дыбыстын, қосындысын білдіретіндер дауыстылардың таңбасы — и, у, я, ал ю әрпі үш дыбысты білдіреді. Бұлардың дыбыстық мәні қоршап тұрған көрші әріптерге олардың мәніне байланысуы.

Сонда и әрпі ый, ій, ұй, үй; у әрпі ұу, үу; я әрпі йа, ю әрпі йұу, йүу сияқты дыбыстарды білдіретін болады. Ал ю, я, әріптері и әрпінен кейін келгенде ю әрпі ұу (қиұу, жиұу), үу (киүу, тиүу) дыбыстары-на, я жалан, а (қиа, миа) дыбысына сай келеді.

ОРФОГРАФИЯ

Сөздің жазылу жағдайының бәрін графика тұрғысы нан түсіндіре беруге келмейді. Графика бойынша өлөң, құлұн, түлкү, жамбады, жасса, жұмұшшұ түрде жазуға әбден болады және мұнын. өзі сөздің айтылуына да дәл келер еді. Алайда қазіргі қазақ жазба тілі (жазуы) тілдің тек дыбыстық (айтылу) жағын ғана қамтып қоймай-ды: сонымен бірге морфология, сөзжасам, лексикология және фонетикалық құрамның тарихи дамуымен де тығыз астасып жатады.

Графика дыбысты нақты сөзден, морфемадан тыс берудің барлық мүмкіндіктерін қарастырады. Сондықтан оны жазудың тым жалпы да дерексіз ережесі десе де болады, ал орфография — көптеген себептерге байланысты графикадан туындайтын бұрмалар, ерекшеліктер.

Орфография сөздің графикалық бейнесінің олай емес, былай болуы әлдеқайда қолайлы, әрі қонымды (мэселен, өлең деп жазу өлөңнен гөрі тиімді) екендігінің жалпы принциптері мен жеке ережелерін жасайды. Қысқасы графика жеке дыбысты, әйтеуір жазуды қарастырса, орфография сөзді жазудағы графикалық мүмкіндіктердін, таңдаулысың ғана алады.

Әлемдегі жазу жүйелерінің көпшілігі бірнеше ғасырлық даму жолынан өтті. Мәселен, орыс жазуының тарихы екі ғасырдан асады (осыған негізделген қазақ жазуыка жарты ғасыр толды). Алайда осындай ұзақ дамудан өтіп, жетілген дегең жазулардың өзінде бірде-бір тіл дыбыс жүйесі мен алфавиттің арасында толық сәйкестікке жете қойған жоқ.

117

Әріптердің қолданылуын орфография белгілейтін ерекше ережелер реттейді.



Орфография (грек. огtһоs — дұрыс, gгарһо жазамын)— 1) жазба тілде пайдаланылатын біркелкі жазудың тарихи қалыптасқан жүйесі; 2) біркелкі жазуды қамтамасыз eтетін ережелер жүйесін жасайтын және зерттейтін тіл білімінің саласы. Орфография тілдің белгілі бір даму кезеңіндегі жазба тілдің нормаларын айқындайды деуге де болады.

Ережелер жүйесі: 1) дыбыстарды (фонемаларды) әрштермен беру; 2) сөз және оның мағыналы бөлшектерін жазу; 3) сөздерді бірге, бөлек және дефис арқылы жазу; 4) бас әріпті пайдалану; 5) тасымалдау сияқты мәселелерді қамтиды және айқындайды. Орфография ара-тұра “дұрыс жазу” дегенге синоним ретінде де қол-данылады). Бұлардың әрқайсысы белгілі бір принциптерге негіз-делген ережелердің жиынтығынан тұрады.

Орфографиялық принцип бір сөз екі түрлі не одан да көп түрде жазылатын жағдайда соның біреуін таңдап алуды айқындайды. Осы принциптердің (лат. ргіпсіріum — негіз, бастау) негізінде орфографиялық ережелер жасалады. Жазу ережелері ойды дәл жеткізіп, жазылғанды дұрыс түсіну үшін өте қажет.

Қазіргі дыбыс — әріпке негізделген жазу жүйесінде дыбыстарды (фонемаларды) әріптермен белгілеу орфографияның өзекті мәселесі болып табылады. Сөздің дыбыстық құрамын белгілеуде көбіне-көп басшылыққа алынатын принцип жетекші принцип немесе негізгі, басты принцип делінеді.

Қазіргі орфографияларда негізінен морфологиялық, фонетикалық және дәстүрлік принциптер қолданылады. Сондай-ақ дифференция-лаушы принцип те болуы мүмкін.

Морфологиялық принцип — сөздің морфологиялық құрамын ескеріп, морфемалар (сөз және қосымша) құрамында болатын дыбыс алмасуларын елемей, бастапқы қалпын сақтап жазу. Мысалы: жан, жамбады, жаңғанда түрде айтылатын сөзформаларға ортақ түбір — жан, сондықтан жан, жанбады, жанғанда деп жазылады. Ал жаз, жазса, жазшы, айтуда жаз, жасса, жашшы алайда түбір (жаз) сақталып жазылады. Морфологиялық принципті фонематикалык принцип деп те атайды.

118


Мұнда бір фонема әр түрлі құбылғанына қарамастан үнемі алфавиттегі бір-ақ әріппен белгіленеді. Бұған жоғарыдағы мысалдан көз жеткізуге болады.

Фонетикалық принцип бойынша сөз айтылуындай жазылады, яғни әрбір әріп фонеманы емес, дыбысты білдіреді. Сонда жаз, жасса, жашшы, жан, жамбады, жаңғанда түрде жазылады да, фонетикалық транскрипцияға жуықтайды.

Дәстүрлік принцип — сөздің бір кезде жазылып қалыптасқан, дәстүрге айналған түрін сақтап, жазу. Бұған қазақ тіліндегі хат, хабар, халық, каһар, жаһан сияқты сөздерде х, һ әріптерін пайдалануды жатқызуға болады. Дәстүрлік принцип тілдің қазіргі қалпына қайшы келуі де, келмеуі де мүмкін.

Дифференциялаушы (лат.differentia — айырым) принцип — дыбыстық құрамы бірдей сөздерді бір-бірінен орфографияның көмегімен айыру. Бұл принцип қазақ тіл білімінде ескерілмейді. Дұрысы, дәстүрлік принцип бойынша хабар, хал, халық, хан, хат, хош түрінде жазып жүргендеріміз, о баста тіліміздегі омонимдерді (қабар, қал, қалық, қат, кош) орфографиялық жақтан айырудың нәтижесі деп түсіну керек. Қазақ тілінде 2,5 мың омоним сөз бар, 10—15 сөзді түрлендіріп жазу арқылы бұл мәселені шешу мүмкін емес.

Дифференциялаушы принципке тілімізде бір сөздің мағыналық жақтан екіге жарылып, соған орай орфограммасының (грек. огtһоs — дұрыс, gгаmmа —әріп) да өзгеруін айтуға болады: үкімет — өкімет, ауа — әуе, ақырет ақирет, уақиға оқиға, балағат балиғат, ғылым--ілім, дауа — дағуа, дуа — дұға, дуана — диуана, қазір әзір, жаңқа жоңқа, қажет әжет, қаһар кәр, хал әл, мәлім мағлұм, тәлім тағлым, мән мағына, уәде уағда т. б.

Қазақ орфографиясының негізгі принципі — морфологиялық принцип. Орыс орфографиясында да солай.

Осы принциптердің негізінде “Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелері” жасалған.

ПУНКТУАЦИЯ

Графика әріптермен қатар пунктуацияға да үлкен мән береді. Пунктуация (лат. рunktum — нүкте сөзінен) 1) алфавиттен тыс белгілердің (тыныс белгілерінің) графикалық жүйесі.

119

Мұның өзі графика және орфографиямен бірге жазудың негізгі құралы болып табылады; 2) тыныс белгілерін қою ережелерінің жиынтығы; 3) тексте тыныс белгілерін орналастыру; 4) тыныс белгілері деген сөз.



Пунктуациялық белгілерге жататындар: үтір (,) нүк-те (.), сұрау белгісі (?), леп белгісі (!), нүктелі үтір (;), қос нүкте (:), сызықша (—), дефис (-), көп нүкте (...), жақша (),тырнақша (“”).

Бұлар да әріптер сияқты жазбаша тілдің элементтері болып табылады, ауызша тілді шашпай-төкпей жеткізуге қызмет етеді. Тыныс белгілері грамматиканың бір саласы — синтаксисте жан-жақты қарастырылады. Графикаға қатысы бар бас әріп, тасымал мәселесі орфографияның негізгі ережелерінде айтылады.

ҚАЗАҚ ТІЛІ ОРФОГРАФИЯСЫНЫҢ НЕПЗГІ

ЕРЕЖЕЛЕРІ

“Қазақ жазуы күні бүгінге дейін 1957 жылы қабылданған емле ережелерін пайдаланып келеді” [16, 3-басылуы, З-б.]. “Бұл ережеде жазудың негізгі екі түрлі принципі қолданылған болатын: оның бірі — морфологиялық принцип те, бірі — фонетикалық принцип” [16, 1-басылуы, 5-бет].

“30 жылдан астам уақыт ішінде осы ережелерді қолданып келген жазу тәжірибеміз, қазақ орфографиясы принциптерінің дұрыс таңдалып алынғандығын және осы принциптерге сәйкес жасалған емле қағидалары негізінен дұрыс екендігін дәлелдейді.

Дегенмен емле заңдылықтары да тілдің өзі сияқты дамып, жетіліп отыратын құбылыс болғандықтан, 1957 жылы түзілген қазақ орфографиясының принщштері негізінен дұрыс, жинақы бола тұрса да, кейбір ережелерін әлі де болса толықтыра түсу қажеттігі туды. Осы себептен Қазақ ССР Ғылым академиясынын, Тіл білімі институты мен Қазақ ССР Оқу министрлігі 1957 жылғы орфографиялық ережелер кодексіне толықтырулар мен түзетулер енгізіп, оның жаңа редакциясын ұсынды. Ол ресми түрде қабылда-нып, Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының 1983 жылғы 25 августағы Указымен бекітілді” [16, 3-басылуы, 3-бет.].

Орыс графикасына негізделген казак жазуынын болмысын

120


айқындайтын орфографиялық ережелердің бар тарихы осы. Қазақ орфографиясы басшылыққа алатын принциптер жайында “Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінің” 1-басылымында (1963) мынадай түсінік берілген.

“Морфологиялық принцип бойынша сөздердің ауыз-екі айтылуында көршілес дыбыстардың әсері нәтижесінде пайда болатын дыбыстық құбылыстар ескерілмей, бастапқы түбір күйіндегі дыбыстық құрамы сақталып жазылады. М ы с а л ы: түнде, түнгі, түн бойы дегенде, түн сөзінің соңындағы н әрпі үш жағдайда үш түрлі дыбысталады: бірінші жағдайда н, екінші жағдайда ң, үшінші жағдайда м. Бірақ осындағы сөздің бастапқы дыбыстық құрамына жататыны н да, қалған екеуі мен м) сөздің түбірінің соңғы дыбысына кейінгі дыбыстардың ықпалы нәтижесінде пайда болған варианттар. Морфологиялық принцип бойынша сөзді ауызекі айтқан кезде естілетін бұл тәріздес дыбыстық варианттар жазуда есепке алынбайды.

Фонетикалық принцип бойынша сөзге жалғанатын қосымшалар түбір сөздің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай түрленіп, қалай айтылса, солай жазылып отырады. Мысалы: кітап-тың, қағаз-дың, мектеп-тің, жер-дің” т. б. “Дәстүрлік принципте көзделетін мақсат — сөздің жазылуындағы ертеден келе жатқан, халықтың үғымына сіңген дәстүрді бұзбау”. Бүған: “естілуінше жазылып қалыптасқан белбеу, түрегел, әкел, ашудас, әнеугүні, алдыңгүні, бүгін, бүрсігүні, алаңғасар тәріздес”, “араб иран жұртының тілінен енген ақыл, мысал, саясат, тәлім, орыс тілінен енген кәмпит, кәрзеңке, кереует, жәшік, сот, болыс, бишік секілді сөздердін жазылуы жөнінде осыны айту керек”.

Енді осы принциптердің негізінде 1957 жылы түзілген “Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелері” мен 1983 жылғы “толықтыру-лар мен түзетулердің” сырына фонетикалық біліміміздің тұрғысы-нан тереңірек бойлап көрейік. Мұнын. бастапқысында 51 параграф, 12 ескертпе болса, “толықтырудан” соң оған 3 параграф және 3 ескертпе қосылған. Әрбір филолог, әсіресе тіл маманы бұл ережелерді біліп қана қоймай, ондағы түйткілдерді де көңілге түйіп қойғаны жөн. Енді ережеге фонетика тұрғысынан қарап көрейік.

Ережелер іштей тоғыз тақырыпқа жіктелген.

122


"1.ӘРІПТЕРДІҢ ЕМЛЕСІ"

1. Дауысты дыбыс әріптерінің қолданылуы.

“§ 1. а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, э әріптері жалаң дауыстылардың е, и, у, ю, я әріптері қосынды дауыстылардық да (мысалы: ёлка, қи, ки, бидай, су, шумақ, аю, щою, якорь, саясат), кейде жалан, дауыстылардың да таңбасы ретінде (мысалы: слёт, кино, коммунист, бюро, октябрь) жұмсалады”.

Осындағы е, и, у, ю, я әріптері орыс тілінде аратұра жалаң дауыстыға сәйкес келіп, дауыстылардың таңбасы ретінде танылатыны белгілі. Қазақ тілінде (дауыссыз у-ды айтпағанда) бұлар тек дауыссыздар мен дауыстылардың қосындысы түрде болады. Олай болса, “қосынды дауыстылар” емес, қосынды дыбыстар түрінде түсіну керек. Якорь сөзі орфографиялық сөздіктің 3-басылымында жоқ. Оның мысалда жүруінің жөні жоқ.


Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет