Білім беру министрлігі жауапты редакторы М. Б



бет8/10
Дата18.03.2018
өлшемі1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

83

керек. Сонда екі буынды сөздерде тек ашық а езулігінің ғана о, ұ еріндіктерінен кейін тұру мүмкіндігінің барын көруге болады: ора, орак, отан, қола, қора, ұра, ұран, ұзақ, құрақ, құлақ, бұта т. б. Қалған жағдайда еріндіктер мен езуліктер бір сөз ішінде қатар айтылмайды. Әсіресе еріндіктерден кейін езуліктердің айтылуы мүмкіндігі жоқ деуге де болады. Тек мазмұн, мақұл, мақұлық, марқұм, мәжнүн, кунә, күнә, мәжбүр, дәстүр деген сияқты санаулы ғана кірме сөздерде бұл заңдылық сақталмауы мүмкін. Ашық а және ә езуліктерініқ өздерінің ашықтықтарының арқасында еріндік дауыстылармен еркін қатынасқа түсу мүмкіндіктері бар. Алайда тілдің табиғи жарасымы оларды да шектеп қойған.

Еріндіктердің езуліктермен қарым-қатынасының барынша шектеулі болуы, еріндіктердің өзара (о дыбысынан басқалары) мидай араласып жататыны, яғни тілімізде ерін үндестігінің барлығын қуаттайды. Сингармонизмнің мәні мен сәнін құрауға тіл және ерін үндестіктері тең дәрежеде қатысады.

Бұдан шығатын қорытынды тіліміздегі ерін үндестігінің күші, жұрт айтып жүргендей, екі буынмен шектелмейді. Бірінші буында дөңгеленіп, сүйірленіп алған ерін екінші буында (ашық а дыбысы болмаса) тез жайылып өз қалпына келмейді және ол үшінші буында да аяқтала қоймайды, бірте-бірте әлсіреп барып жайдары қалпына келеді. Зерттеушілердің айтуынша еріннің күші барлық буындарда бірдей болмайды. Мәселен, В. В. Радлов көрсеткендей кө-зүл-дү-рүк-те-рі деп айта-тын болсақ, еріннің күші бірінші буында — 100, екінші- 85, үшіншіде — 70, төртіншіде — 55, бесіншіде — 40, алтыншыда —25 процент түрінде кему керек. Әрине, бұл долбар. Қазіргі тілімізде ерін үндестігі екі-үш буыннан аспайды десек, оны да былай долбарлауға болар еді. Мәселен, өзөн-дөр-ді дегенде 1-буын— 100, 2-буын — 75, 3-буын — 50, 4-буын — 25 процент. Сонда 50 проценттен төмен қарай еріннін. күші құлакқа аса аң-ғарыла бермейді.

Қазақ тілі фонетикасын экспериментті жолмен зерттеп жүрген ғалым Ә. Жүнісбеков сингармонизм туралы “соны сүрлеуінде” ерін үндестігінің күшін шектемейді[44,45].

Егер тілдік норма сол тілді тұтынушылардың басым көпшілігін колдану практикасына негізделеді десек,



84

әдетте норманы айқындауда осындай критерий алынады, онда қазіргі қазақ тілінде ерін үндестігі “енді әлсіреп құрып барады” (Н. Сауранбаев) дегенді де қойып, біржола жойылды десек те болар еді (қазіргі қазақ лингвистерінің көбі осылай ойлайды). Мұның өзі тілдің табиғи дамуынан туып отырған жоқ, тағы да қайталап айту керек, қолдан жасалған жазу нормаларының нәтижесінде жеделдеп отыр.

Ерін үндестігінің сұлбасы ауызекі тілімізде сақталса керек еді.Бұл мәселені арнайы зерттеген авторлар: “Сөздің бірінші буынында ерін дауыстылары келген жерде екінші буындағы қысаң және жартылай қысан дауыстылардын. еріндік сипатқа ие болуы — тілімізге тән заңдылық. Мысалы: дөңгөлөк бөдөнө, жұмыр, үндөмө т. б.” [27, 30] — дейді де, келесі сөйлемде: “...үш-інші буындағы дауыстының ерін ықпалына шалдығуы оншалық емес”,— деген қорытындыға келеді және сол екінші буыннан асырмауға тырысады. Тек 51-бетте бү-гөлөк, өрөскөл, бүлдүргү, 73-бетте көбүрөк, сол 51-бетте бір сөз түсүнүктү болып кетіпті. Авторлар қазіргі оқыған қауымның ауызекі тілін айтып отырған сияқты. Біздің түсінігімізде ерін үндестігі қарт кісілердін, айтуында жақсы сақталған.

Сонымен тап қазіргі казақ тіліндегі ерін үндестігін көпшіліктің айту практикасына негіздейтін болсақ, былай болып шығады:

1. Байырғы сөздерімізде еріндік дауыстылар жазылып, келесі буында е, ы, і әріптері ұшыраса, онда е әрпі ө болып, ы әрпі ү, і әрпі ү болып айтылады. өлөң (өлең), ақылгөйлөр (ақылгөйлер), өйгө (үйге), үйдү (үйді), үйсүз (үйсіз), қойду (қойды), қойум (.қойым), мазмұнұ (мазмұны), мазмұндұ (мазмұнды), дәстүрлү (дәстүрлі), дәстүрлөр (дәстүрлер), бұлбұлұ (бұлбұлы), дүлдүлүм (дүлдүлім). Сонда еріндік бір буынды сөздерге қосымшалар көбіне еріндік болып қосылады да, айтуда қосымшалардың еріндік варианттары да болады деп ұғу керек: түс-ү (түс-і), түс-үм (түс-ім), түс-түң (түс-тің), түс-кө (түс-ке), түс-сүз (түс-сіз), түс-сө (түс-се), түстү (түс-ті), түс-көн (түс-кен), түс-ур (түс-ір) т. б.

Үшінші, төртінші буында еріндіктер әлсіреп айтылады да, транскрипциялау кезінде олардың таңбасының үстіне кішкене дөңгелек қойылады, бүл — ол буында еріннің азды-көпті әсері болады деген сөз: өлөңдері, өзөндерге, өлөңге, құлұнұмыз, күлкүмүзді.



85

2. Қос ерін үнді у өзімен бір буынға енетін қысаң дауыстылардың тек еріндік (ұ, ү) болып келуін талап етеді, яғни ол (үнді у) қысаң езуліктермен (ы, і) әсте қатар тұра алмайды. Сондықтан да жасы, жары, байы, бекі, жері, шірі сияқты соңы ы, і дауыстыларына біткен етістіктерге тұйық етістіктін. (үнді у) жұрнағы жалғанғанда ы, і дыбысы ұ-ға, у-ге айналып кетеді: жасұу (жасу), жарұу (жару), байұу (баю), бекүуі (беку), жерүу (жеру), шірүу (шіру). Ал ауыл, бауыр, дауыл, жауын, қауын, дәуір, сәуір, тәуір, сауық, зауьқ қырғауыл, қарауыл сияқты сөздердің құрамындағы ы,і тек әріп, олардың айтылуы — ұ және ү: а-уұл ыл), ба-уұр, да-уұл, қа-уұн, дә-уүр, сә-уүр, тә-уүр, за- уұқ, са-уұқ, қырға-уұл, қара-уұл. Бұл сөздерге жалғанатын қосымшаларға да еріннің азды-көпті әсері болады: ауұлұмнұң, бауұрұма, дауұлұ, қауұнұн, дәуүрүмүз т. б. Сондай-ақ сөзформаның соңында кездесетін қос ерін үнді у дыбысы өзінен кейінгі қысаң дауыстыларға ықпал етеді ау-ұм (ау-ым), ау-дұ (ау-ды), тау-ү (тау-ы), дау-ұ (дау-ы), ойнау-ұ (ойнау-ы), қалаулұ (қалау-лы), жау-ұп (жау-ып), тау-ұп (тау-ып), кеуі-үп (кеу-іп), сеу-үп (сеу-іп), жыла-уұқ (жылау-уық), баста-уұш (баста-уыш), баянда-уұш (баянда-уыш).

Жартылай ашық е езулігі де қос ерін у дыбысынан кейін (уе түрінде) бір буында тұра алмайды, айтуда ө болады: әуө (әуе), әуөз (әуез), әуөн (әуен), тәуөкөл (тэуекел), сәуөгөй (сәуегей). Тіпті у өзінен бұрын тұрып бір буынға енетін е дыбысына аздап әсер етіп тұрады: бірөу, екөу, бесөу. В. В. Радловтың сөздігінде тіпті дәурөн (дәурен), дәулөт (дәулет) әурө (әуре). Қысқасы, еріндік дауыстылар сияқты қос ерін дауыссызы да өзінен кейінгі езуліктерге (ы, і, е) ықпал ете алады.

Сонымен ерін үндестігі де тіліміздің өзіндік жарасымын танытады. Әсіресе, екінші буындағы еріндіктің езулік болып айтылуы сөздің дыбысталуына ғана нұқсан келтіріп қоймайды, тіпті бірінші буындағы еріндіктің анық айтылмауынан.сөз мағынасының бұзылу қаупі байқалып жүр.

АККОМОДАЦИЯ

Аккомодация (лат. ассоmadatio — бейімделу) морфемалар жігінде қатар келген дауысты және дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпал етіп, бейімделіп айтылуы. Мысалы: ат, ет, от, өт деген сөздерде бір ғана т фонемасы дауыстылардың әсерінен төрт түрлі реңге ие болатынын білеміз.

Дауыстылар мен дауыссыздардың және керісінше, дауыстылардың дауыссыздармен көрші тұруында тарихи дамудың нәтижесінде қалыптасқан заңдылық бар. Аккомодация құбылысында қазақ тілінде негізінен дауыстылар дауыссыздарға күштілік жасап, өз ықпалын жүргізеді, көбіне дауыстың қатысы және айтылуы жа-ғынан өзіне бейімдеп тұрады. М ы с а л ы: тарағы (та-рақ-ы), ағешкі (ақ ешкі), қарағой (қара қой) дегендерде дауыстылар дауыстың қатысы жағынан дауыссыздарды игеріп тұр деп түсіну керек. Ал дауыстылардың артикуляциялық (айтылуы) жақтан әсері дегенде әсіресе тілдің қалпы жағынан дауыссыздарға етер ықпалын айту керек. Яғни қазақ тілінде дауыссыздардың жуан және жіңішке болып айтылуы көбіне дауыстымен байланысты. Сондай-ақ жақтың, еріннің де аздап ықпалы болады.

Керісінше, дауыссыздар да дауыстыларға азды-кепті әсер етіп тұрады, алайда, оларды өзгертуге күштері жете бермейді. Тек қ, ғ дыбыстары өз маңында үнемі жуан дауыстылардың, к, г жіңішке дауыстылардың тұруын талап етеді. Осы тұрғыдан к дыбысын ка, ак деп айту тілдің табиғатымен үйлесе бермейді. Қалған дауыссыздар да дауыстыларға артикуляциясымен әсер етеді. Салыстырыңыз: ес, бес, кес, мес, сес, тес, шеш. Орыс тілінде керісінше, дауыссыздардың дауыстыларға ықпалы күшті болады.

Морфемалар жігінде дауыстылар мен дауыссыздар

және керісінше, дауыссыздар мен дауыстылар қатар

келген кезде әрқашан дауыстылар күштілік жасайды да,

аккомодациядағы ықпалдың түрі (прогрессивті, регрес-

сивті) дауыстының орын тәртібімен байланысты болады.

Сондықтан аккомодацияны екіге бөліп қарауға болады:

1. Дауысты мен дауыссыздардың үндесуі (прогрессивті аккомодация).

2. Дауыссыздар мен дауыстылардың үндесуі (регрессивті аккомодация).

87

1. Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі



Сөздің соңғы дыбысы дауысты болса, онда оған жалғанатын қосымша тек дауыссыздардан басталады делінеді.

Алайда кейбір оқулықтар мен ереже, зерттеулерде осы аксиомаға қайшы, жаңсақ пікірлер де кездеседі.

Олар:

а) бу, су, ту, ми, қи, ине, иле, биле, у, жуан, уық сөздерінің құрамындағы у, и әріптерін дауысты дыбыстар деп қарау. Бұлай болғанда бу-ы, бу-ын, бу-ады, бу-ар болып, дауыстылар (уы, уа) түрінде қатар тұрар еді. Тағы қайталап айту керек болады, жеке сөз тұрмақ, сөз бен сөздің аралығында да қатар келген дауыстылардың бірі айтылмайды. Ал біріккен сөздерді Молдаахмет, Қандыағаш, Сарыағаш, Сарыөзек, қалааралық, өліара түрінде жазу — орфографиялық норманың ісі.



ә) ы, і дыбыстарына бітетін етістіктерге тұйық райдын, у жұрнағы жалғанғанда ы, і дыбыстары түсіріліп жазылады”. (“Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелері”).

Әрине, әңгіме әріптер туралы болса, бұл қағидаға келісуге де болар еді. Тұйық етістіктің -у жұрнағы дыбыс емес, әріп. Оның дыбыстық бейнесі — ұу, үу, у (тау дегенде). М ы с а л ы: бар-ұу, кел-үу, ойла-у.

Ал соңында ы, і әріптері бар сөздерді де екіге бөліп қарау керек.

Бірінші: аңқы, апшы, ары, байы, балқы, бекі, дары, ері, есті, жары, жасы, зекі, кеңі, қасы, қышы, мыжы, саңғы, сарсы, сасы, серпі, сырғы, тайқы, таны, тасы, телі, шарпы т. б.

Екінші: божы, босы, жоры, жосы, жүнжі, қоры, құры, мүжі, мүлгі, мүңкі, нұқы, оқы, өксі, сусы, суы, тоқы, торы, ұлы, үсі, шоқы, шүқы, шошы, шөкі т. б. Сонда бұлардың біріншілерінің соңында тұрған ы, і дауысты дыбыстар да, екінішлерінің соңындағылар (ы, і) әріптер ұ, ү дыбыстарының жазудағы таңбасы. Бұл екі топқа да тұйық етістіктің жұрнағы жалаң үнді у дыбысы түрінде жалғанады. Сонда, дұрысы, бұлардың біріншілерінің соңындағы ы, і қысаңдары қос ерін у дауыссызының ықпалымен ұ, ү еріндіктеріне айналады: аңқы-у аңқұу (жазылуы — аңқу), апшы-у — ап-шұу (апшу), бекүу (беку), телүу (телу). Ал екінші топтағы етістіктерде, дыбыс түрғысынан қарағанда, ешқандай да түсу, алмасу болмайды, оқұ-у, (оқу), жорұ-ұ (жору), мүжү-у (мүжу), үсү-у (үсу).

88

Алдыңғы морфеманың (сөздің) соңындағы дауыстылармен көрші тұрып айтыла алатын дауыссыздар мыналар:

а) Үнді дауыссыздар. Әсіресе л, м, н, ң үнділерден жалғаулар да, жұрнақтар да басталады және олар дауыстылардан кейін еркін тұра береді: қала-лар, қала- мыз, қала-ңыз, қала-ны, терезе-лер, терезе-міз, терезе- ңіз, терезе-ні, ойла-н, ал-ма.

Ал р, й, у үнділерінен тек жұрнақтар ғана басталады: ала-й, ала-р, қара-у, қара-й, жақсы-рақ, әдемі-рек. Үнді дауыссыздар дауыстылармен еркін қатар тұрып айтыла береді және ешқандай алмасуға ұшырамайды. Бұл қасиет олардың құрамында салдырдан гөрі дауыстың (тонның) басым болуымен байланысты.

ә) ¥ÿңдардан тек г, ғ, д дыбыстарынан басталатын қосымшалар ғана дауыстылардан кейін тұра алады: терезе-ге, терезе-де, жылқы-ға, жылкы-да, жара-дар қара-ған, де-ген, қала-ды, де-ді. Ал сөз басында ұяңдар дауыстылардан кейін айтыла береді: қара белбеу, қара вагон, сары гүл, қара дауыл, сары жылан, жаңа заң.

б) Әдетте дауыстыға біткен сөздерге қатаң дауыссыздан басталатын қосымшалар жалғанбайды делінеді, Алайда с және ш қатаңдарынан басталатын қосымшалар бұл заңға көнбейді де, ретіне қарай дауыстымен көрші тұра береді. Олар:



-сы, сі (бала-сы, әже-сі), сың, сің (бала-сың, әже* ,сің);

-сыз, сіз (бала-сыз, әже-сіз); -с (қара-с, істе-с), ~са, -се (қара-са, де-се), -сын, -сін (дана-сын кісісін); -шы, -ші (жылқы-шы, туйе-ші); -шы, -ші (қара-шы, де-ші); -ша, -ше (бала-ша, кісі-ше), (сәуле- ш, Айна-ш), -шық, -шік (қала-шық, төбе-шік).

Сондай-ақ т қатаңынан басталатын бірер қосымша кездеседі: (ойна-т, тіле-т), -тай (әже-тай, әке-тай),

Қатан, с және ш дауыссыздарынан басталатын қосымшаларды ерме қосымшалар дейміз. Өйткені бұлар алдыңғы морфеманың соңғы дыбысын талғамайды.

Соңы дауыстыға біткен сөздерге басқы дыбысы қатаңдардан басталатын қосымшалар жалғанбайды дейтін қағида ең алдымен қатаң қ, к, п дыбыстарына негізделеді. Шынында да морфемалар жігінде қ, к, фонемалары дауыстылармен қатар тұра алмайды, тұра қалғанның өзінде (сөз бен сөздің аралығында) айтуда міндетті

89

түрде ұяңдайды: қарағой (қара кой), алағарға (ала қарға), балагезде (бала кезде), жаңагелді (жаңа кел-ді), сондай-ақ ағешкі (ақ ешкі), тарағы (тарақ-ы), шелегі (шелек-і). Ал п қатаңының бұлардан бір ерекшешелігі кейінгі сөздің басында ұяңданбай айтыла береді: бір пайда пайда, екі пайда қайда (мақал); қара пышақ, өте пысық, қара піл.



Дегенмен, к, қ қатаңдарының да бірер кірме морфеманың басында дауыстылардың ықпалына илікпейтін кездері бар: күнә-кар, айла-кер, арба-кеш, түйе-кеш, кіре-кеш, пайда-күнем, бэле-қор, дүние-қор, жала-қор. Сондай-ақ Алмакүл, Айнакүл, Балакүл, Зейнекүл, Жұмакүл, Қынакүл, Тәттікүл сияқты біріккен түбір есім-дердін, екінші сыңарындағы күл (гүл) сөзі де ұяңданбай айтылады. Рас, бұлардың ендігі жерде гүл түрінде айтылу тенденциясы басым екенін ескеру керек.

2. Дауыссыздар мен дауыстылардың үндесуі

Қазіргі қазақ тілінде б, в, г, ғ, д ұяндарынан басқа дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады және бұларға дауыстылардан басталатын қосымшалар ретіне қарай жалғана береді. Бұған көз жеткізу үшін зат есімдерді тәуелдеп, етістіктерді есімше, әсіресе көсемше формаларында айтып көру жеткілікті: ас (зат есім), ас-ым, ас-ың, ас-ы; ас (етістік), ас-ар, ас-ып, ас-а;

Түбір соңындағы дауыссыздардын, ішінде келесі морфеманың басында кездесетін дыбыстық сапасына сергек қарайтын үш дыбыс бар. Олар — қ, к, п.

Түбір соңындағы қатаң қ, к, п дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда ұяңданып ғ, г, б дауыссыздарымен алмасады. Олар түбір мен қосымша аралығында: тарағы (тарақ-ы), кесегі (кесек-і), қабым (қап-ым), ағып (ақ-ып), ағар (ақ-ар), көгер (көк-ер), төгүп (төк-іп), көгүрек (көк-ірек), ағырақ (ақ-ырақ) және сөз бен сөздің аралығында: ағешкі (ақ ешкі), көгала (көк ала), көбадам (көп адам), қабалдым (қап алдым), көбеді (көп еді), ағала (ақ ала), жоғекен (жоқ екен).

Бір қарағанда бұлжымастай көрінетін осы заңнан ауытқу да ұшырайды. Атап айтқанда:

а) еліктеуіштер бұл заңға илікпейді: жарқ етті, жарқыл (жарқ-

90

ыл), күңк етті, күңкіл, лап етті, лапыл, қылпыл, бүлкіл, дүңкіл, зіркіл, лыпыл т. б.

ә) екінші буынындағы кысаң дауыстылар түсіп қалған жағдайда: үрік: үрк-ек, үрк-е, үрк-іп, үрк-у; бөркі (бөрік), қырқы, еркі, нарқы, халңы т. б.:

б) сын есім тудыратын жұрнағы жалғанғанда: қазақы қалмақы, тозақы:

в) фамилияға -ов, -ев қосылғанда: Беков, Себепов, Қазақов т. б.

г) Тәуелдік жалғауы жалғанғанда екі сөздің сонындағы п сақталады: тарапы, сапында. Бұл жалпы заңнан ауытқу ғана.

Бұдан сергек қ, к, п катаңдарының морфемалар жігінде де дауыстылармен ымыраға келіп катар тұра алатынын байқаймыз. Алайда мұны сөздің мән-мағынасына: дыбыстың ортасына байланысты уақытша ымыра деп карау керек болады, Сөздің семантикасы, грамматикалық формасы, дыбыстардың белгілі бір тіркесімі фонетикалық заңдылықтардан ауытқуға итермелейді. Мұ-ның өзі артикуляциямыздың да икемділігін аңғартады. '

М ә с е л е н: бөрік, ерік, нарық, халық, ғурып, калып сөздеріне тәуелдік жалғауы жалғанғанда екінші буындағы қысаң дауысты түсіп те (әдеби норма), түспей де қолданылуы мүмкін. Бірінші жағдайда сөз соңындағы қатаңдар ұяңданбайды (екінші жағдайда үяңданады). Мұның бір себебі рк (бөркі), рқ (нарқы), лқ (халқы), рп (ғурпы), лп (қалпы) дыбыс тіркесімдерінде жатыр.

Дауыстылардың регрессивті ықпалынан ұяңдайтын және бір қатаң дауыссыз ) бар, онын. өзінде бір-ақ сөзде кездеседі: ренжі (реніш-і).

Негізгі түбір етістіктердің соңы катан п дыбысына. бітсе, оған көсемшенің -ып, іп жұрнағы жалғанған кезде ол үнді у дыбысына айналады: “жауұп (жап-ып), тауұп (тап-ып), шауұп (шап-ыһ), қауұп (қап-ып), теу-үп (теп-іп), кеуүп (кеп-іп), сеуүп (сеп-іп).Қатан п-ның өзінін, ұян, сыңары б-мен алмаспай, унді у-мен алмасуының себебін былай түсіну керек. Бұл үшеуі (п, б, у) де қос ерін дауыссьіздар, ал -ып, -іп жұрнағындағы дауыстылар (ы, і)— езулік. Сонда әлгі сөзформалардын. екінші буындары -бып, -біп болмай. -уып, -уіп (айтылуы-уұп, -уұп) болатыны қос еріндіктің (б және п) арасында езулік дауыстыны айту қиындыққа түседі

91

де, ал у езулік қысаң дауыстыларды оп-оңай еріндікке айналдырады (жоғарыда айтылды), сөйтіп айтуды жеңілдетеді. Бұған мынадан да көз жеткізуге болады, етістік оп- -өп көсемше формада об-үп (оп-ып), өб-үп (өп-іп), болады да п ұян, б-мен алмасады. Өйткені мұнда түбірдегі еріндіктер қосымшадағы қысаңдарды еріндік етеді, сондықтан у-дың қажеті жоқ.



Жалпы қазақ тілінде қос еріндіктердің арасында қысаң езулік дауыстылар айтылмайды екен деген ұғым тумауға тиіс. Дұрысы, тілімізде бып, біп, пып, піп тіркесімдері морфемалар жігінде де ұшырайды: қабы-п, қарбы-п, ілбі-п, жібі-п, шарпы-п, тарпы-п, желп-іп, сер-пі-п. Мәселе сөз соңындағы п және оған -ып, -іп жұр-нағының жалғануы жайында болып отыр. Егер осы жап, тап, теп, сеп етістіктеріне -ыс, -іс, -ыл, -іл сияқты соңы п-ға аяқталмайтын қосымша қосылса, қалыпты алмасуды көрер едік: жап, жаб-ыл, жаб-ыс, жаб-ық, жаб-ар т. б.

Сонымен мәселе бып, біп тіркесіндегі езулік ы, і дыбыстарына тіреледі. Егер олар түбірге қатысты болса бір басқа, ал қосымшада болса, екінші бір жағдайды көреміз. Мұның өзі артикуляциямыздың небір нәзік дыбыстық қатынастарды қалт жібермейтінін байқатады.

Көсемше (-ып, -іп, -п) формалы негізгі етістікке жібер көмекші етістігі тіркескенде қатаң п-ның ұяңдануы заңды: жазыб-жібер (жазып жібер), айтыбжібер (айтып жібер), санабжібер (санап жібер), оқұбжібер (оқып жібер), көрүбжібер (көріп жібер), үрүбжібер (ұрып жібер) т. б.

Қарапайым сөйлеу тілінде бұдан басқаша айту да кездеседі:

а) әлгіндей бунақта қатан, п және көмекші етістіктің құрамындағы қысаң і дыбысы мүлдем түсіп қалады: айтыжбер (айтып жібер), оқүжбер (оқып жібер), қаражбер (қарап жібер), санажбер (санап жібер), сауұжбер (сауып жібер), теуүжбер (теуіп жібер);

ә) негізгі етістік ұяң з-ға аяқталса, көсемшенін. жұрнағы мүлдем түсіп қалады да, з регрессивті ықпалға ұшырап ж-ға айналады жажжбер (жазып жібер), сыжжбер (сызып жібер), ежжбер (ез-іп жібер), бұжжбер (бұз-ып-жібер), сожжберді (созып жіберді).

б) етістік с, сы-ға аяқталса с шы-ға жуықтайды: кешіжберші (кес-іп жіберші), тешіжбер (тесіп жібер), тошұжберші (тос-ып жіберші), қошұжберші (қос-ып жіберші), қашыжберші

92

(қасы-ып жіберші), ташыжберші (тас-ып жіберші).

Сондай-ақ сөйлеу тілінде кейбір бунақтың алдыңғы сөзі қысаң дауыстыларға аяқталып, келесі сөз әр түрлі дауыссыздардан басталса, әлгі қысан, дауысты түсіп қалады:

Қажғали (Қажығали), Қажмұқан (Қажымұқан), Бөрбасар (Бөрібасар), Бөржар (бөрі жар), Саржайлау (Сары жайлау), саржолақ (сары жолақ), Сарғожа (са-ры қожа), саржылан (сары жылан), кертолғау (кері толғау), кертартпа (кері тартпа), кергеткен (кері кеткен), кержақ (кері жақ), қозғүйрүқ (қозы. қүйрық), қозғарын (қозы қарын).

Тіпті соңғы буындағы дауыссыздың кейінгі сөздің басындағы дауыссызбен үндесуіне де қысаңдар кедергі келтірмейді: қожжаурұн (қозы жаурын), ошшақ (осы шақ, осы жақ) ошшолұ (осы жолы), өшшер (осы жер), ошшүрт (осы жұрт).

Ал екі сөзінің қатан, к,қ -дан басталатын сөздермен үндесуі өз алдына: еккүн (екі күн), еккелді (екі келді), еққабат (екі қабат), еққыз (екі қыз), еққатар (екі қа-тар), еққол (екі қол).

АССИМИЛЯЦИЯ

Ассимиляция (латынша аssіmilativ — ұқсау)—морфемалардың жігінде көрші келген дауыссыздардың акустика-артикуляциялық жақтан біріне-бірінің ұқсауы, бейімделуі, өзара тіл табысуы. Бұлар да бірін-бірі дауыстың қатысы (ат-ты, ат-қа, қа-ғаз-ға, қар-ға, қан-ды) және артикуляциясы жағынан игеріп тұрады. Соңғыға мысал: қаңға (қан-ға), башшы (бас-шы), жамбады (жан-бады), қаммен (қан-мен) т. б.

Дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпалын үшке бөліп қараған жөн:

1. Прогрессивті ассимиляция

2. Регрессивті ассимиляция

3. Тоғыспалы ассимиляция

93

ПРОГРЕССИВТІ АССИМИЛЯЦИЯ



Қазақ тілінде прогрессивті, ассимиляция өте күшті. Бұл заң бойынша алдыңғы морфеманың соңғы дауыссыз дыбысы кейінгі морфеманың басқы дауыссыз дыбысына акустикалық (дауыс қатысы) жақтан ықпал етіп игеріп тұрады. Бұл, әсіресе сөз (түбір) бен қосымшанын аралығында жақсы сақталады, яғни қосымшаның басқы дыбысы түбірдің соңғы дыбысына толық тәуелді болып тұрады. Мұның өзі сөз бен сөздің аралығындағы дауыссыздарға да тІкелей қатысты. Дауыссыздардың әр түріне байланысты прогрессивті ассимиляция мынадай болады:

1. Үнді дауыссыздар сөзді аяқтап тұра алады және бұлар дауыстылар сияқты өзінен кейінгі морфеманын, (қосымша, сөз) тек ұяң, үндіден басталуын талап етеді: мал-дың, мал-ға, мал-мен, ем-ді, ем-нен, аң-мен, ар-лы, ар-мен, ай-дың, ай~лы, ай-ға, тау-лар, тау-ға т. б.

Қатаң дауыссыздардан ерме с және ш ғана бұл заңға көнбейді: мал-шы, мал-сыз, мал-сақ, ал-са, ал-сын, ал-шы, емші, ем-сіз, ай-сыз, ар-сыз, аң-ша, жау-са, жау-сын, жан-са, жан-сын т. б. Өзгелік етістіктің қатаң т жұрнағы да соңы л, н, р, й үнділеріне аяқталған туынды етістіктерге жалғана алады: жөнел-т, айнал-т, қинал-т, ойлан-т, түрлен-т, ағар-т, қызар-т, сарғай-т, қа-рай-т т. б.

Ал.бунақтағы кейінгі сөздің басқы дыбысы қ, к қатаңдарынан басталатын болса, өзінен бұрынғы сөздін соңындағы үнділердің прогрессивті ықпалына ұшырап, үяңданып кетеді: малғора (мал қора), кітабымғайда (кітабым қайда), таңғалды (таң қалды), біргүлді (бір кулді), айғарады (ай қарады), тауғайда (тау қайда).

Бұл заңға бірер кірме қосымшанын, басында кездесетін қ , к қатандары бағынбайды, Олар: -қор (жем-қор, қам-қор), -қой (сән-қой, әзіл-қой, жанжал-қой), -кент (шым-кент, құм-кент, жар-кент). Сондай-яқ әйелдердің есімдерінің құрамында кездесетін күл (гүл) сөзінің басты дыбысы да ұяңдамайды: Әйкүл, Базаркүл, Тойкүл, Қызылкүл, Әтіркүл, Қыздаркүл, Әйімкүл, Айым-күл, Шірінкүл, Шырынкүл.

2. Қазақ тілінде ұяң дауыссыздардан тек ж, з дыбыстары ғана сөз соңында келеді. Оның өзінде ж дыбысына аяқталатын сөздер санаулы-ақ (лаж, мұқтаж, таж, уәж).



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет