Білім беру министрлігі жауапты редакторы М. Б


3) жуан еріндік — жуан езулік; тот



бет7/10
Дата18.03.2018
өлшемі1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

71

3) жуан еріндік — жуан езулік; тот тат, сұр сыр, от ат.

4) жуан еріндік — жіңішке езулік: тон тін, тұс — тіс, от — өт.

5) жіңішке еріндік — жіңішке езулік: он ін, түр тер, өт — ет.

6) жіңішке еріндік—жуан езулік: түс — тас, өр — ар, өт ат.

Бұдан тіл және ерін сингармонизмдерінің сөз мағынасын ажыратудағы қызметінің бірдей екендігі байқалады.

Қазақ тіліндегі дауыстылардың да, дауыссыздардың да фонологиялық қызметі алдымен буын деңгейінде айқын көрінеді. Дауыстылардың ролі тек буын жасау ғана болса керек, ал әр түрлі дауыстылар — сингармотембрдің өмір сүру варианттары.

Қазақ тілінде дауыстылардың сингармотиптерінің (тип гр. tupos — форма, үлгі) саны олардың сингармониялық варианттарынан (реңінен) әлдеқайда аз. Дауыcтылардың сингармотиптері жақтын. қызметіне сай келеді де, үш түрлі болады: 1) қысаң дауыстылар (Дқ), 2) ашықтар (Да), 3) дифтонгілер (жартылай ашықтар) (Дд). Бұлар — сингармобуын деңгейінде өзара қарсы қою арқылы ажыратылатын дауыстылардың топтары.

Сонымен қысаң дауыстылар өз алдына бір сингармотип құрайды. Мысалы: тыз тіз, тұз түз. Дауысты ы, і, ұ, ү бір дауысты дыбыстың төрт сингармореңкі болып табылады. Бұлар бас-басына буын жасайды, алайда бір дауысты ретінде қызмет етеді.

Ашық дауыстылар да бір сингармотип құрайды. Бұлар да бас-басына буын құрап, бір дауысты дыбыстың екі сингармореңкі болады.

Жартылай ашық дауыстылар — дифтонгілер — бір сингармотип құрап, бас-басына буын жасайды, бір дауысты дыбыстың (дифтонгінің) үш сингармореңкі түрінде көрінеді.

Бұл үш типтегі сингармореңктер өз ішінде бірін-бірі алмастыра алмайды. Бұлардың бәрі де сингармобуыннын, дауысты сингармо-компоненті ретінде көрінеді. Ашық, қысаң, дифтонгілер бір-біріне қарама-қарсы қойылады.

Әр сингармотиптегі сингармодауыстылардың әрқайсысы екі тембрден құралады,

Қысаңдар:

72

ы — жуан, езулік; ;

і — жіңішке, езулік;

ұ — жуан, еріндік;

ү — жіңішке, еріндік.

А ш ы қ т а р:



а — жуан, езулік;

ә — жіңішке, езулік.

Д и ф т о н г і л е р:

е — жіңішке, езулік;

ө — жіңішке, еріндік;



о — жуан, еріндік.

Сонымен, қазақ тілінің дауыстылар жүйесін (анықтауға) сипаттауға қажетті екі приицип карастырылды. Бірінші принцип сингармонияға қатыссыз: мұнда дауыстылар үш дыбыстық типке қысан, ашық, дифтонг жіктеліп, қысаңдарға — төрт, ашыктар — екі, дифтонгілер — үш барлығы тоғыз дауыстыдан тұратыны баяндалды.

Ал екінші принщш дауыстыларды сингармония тұрғысынан сипаттауға негізделген. Төрт түрлі сингармотембрге тән белгілер айқындалды. Олардың әркайсысы бірнеше сингармодауыстылардан тұрады: жуан езулік — 2, жіңішке езулік — үшеу, жуан еріндік — екеу, жіңішке еріндік екеу, барлығы тоғыз сингармодауысты.

Сонымен казақ вокализмі дауыстылардың үш сингармотипінен және тоғыз сингармодауыстыдан тұратын болды.

Сингармониялык тілде әрбір дауыссыз төрт сингармодыбыстан тұратын жүйе. Әрбір дауыссыздың сингармотембрі жуан//жіңішке, еріндік//езулік касиеттердің қарама-карсылығынан құралады. Тек буын денгейінде ғана карама-карсы коюға келетін дауыссыз дыбыстар жеке сингармотипке бірігеді. Сонда т сингармотипі төрт түрлі сингармодыбыстан тұрады: т(ат), т'(ет), т°(от), т°'(от). Яғни бұл төртеуі бір дыбыстың төрт сингарморенкі болып табылады. Бұлардың әркайсысы белгілі бір фонетикалык позицияда (буында) ғана ұшырайды.

Ә. Жүнісбековтің екпін, дыбыс жүйесі, әсіресе сингармонизм жөніндегі мүлдем тын тұжырымдары болашаққа толык колдауын табуға тиіс.

Бұдан шығатын корытынды: сингармонизм — тіліміздің бүкіл дыбыстық жүйесін камтитын кең үғым және мұнын өзі тіліміздің ғасырлар бойы дамуының нәтижесінде қалыптаскан қалпын,

73

өзіндік өрнек, үнін дәл танытатын заңдылық.



Сингармонизм туралы тың тұжырымдарды тыңғылықты қабылдап, тиянақты қалыптастыруда осы үғымға орай қолданылатын терминдердің де маңызы зор.

Қ. Жүбанов: “Сингармонизм — грек сөзі. Қазақшалағанда — үндесу деген болады” [13, 193] —дейді. Сингармонизм ендігі жерде дауыстыларды ғана емес, барлық дыбыстарды, сөздерді қамтып үндестік заңына синоним болып отыр,

Ә. Жүнісбеков сингармонизмге байланысты қолданылатын терминдерді де ұсынады, тек орыс тілінде {45, 31]. Соның кейбірін қазақша ұғымды етіп алу керек сиякты.

С о н д а:

Сингармонизм — үндестік

Сингармония — үндес

Сингармема — үндеспе

Сингармовариант — үндесвариант.

Палатальный сингармонизм — тіл үндестігі

Лабиальный сингармонизм — ерін үндестігі.

Сингармоязык — үндестіл

Сингармослово — үндессөз

Сингармослог — үндесбуын

Сингармоморфема — үндесморфема

Сингармогласный — үндесдауысты

Сингармосогласный — үндесдауыссыз

Сингармотип — үндестип

Сингармоструктура — үндес құрылым

Сингармозвук — үндесдыбыс

Сингармотембр — үндестембр

Сингармоомоним — үндесомоним

“Соны сүрлеу” біраз дайындықты керек етеді. Сондықтан бұл жұмыста оқушыларды ойландыра отырып, қалыптасқан программа аукымынан ұзамау жағы ескерілді. Яғни дыбыстар үндестігі төртке бөлінеді:

1. Сингармонизм

2. Аккомодация

3. Ассимиляция

4. Диссимиляция

Сингармонизм тіл және ерін үндестігі түрінде қарастырылады.

74

ТІЛ ҮНДЕСТІГІ



Дауыстылардың тілдің қызметіне орай бір сөз (сөзформа) көлемінде не бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке ыңғайласып, үйлесіп келуін тіл үндестігі (лингвальды аттракция) дейді. Түркі тілдерінде, әсіресе қазақ тілінде сингармонизм заңы алдымен тіл үндестігі түрінде танып келді, яғни тіл үндестігі сингармонизмге синоним болып та колданылды. Өйткені бұл заң тіліміздегі ба-йырғы сөздерді түгелге жуык камтиды, ал ерін үндестігі жазудың негізінде елеусіз калып келді.

Тіл үндестігінін. өзін екіге бөліп карау керек болады: түбір тұрғысынан және түбір мен қосымшалардын, ара қатысы тұрғысынан.

Қазіргі қазақ тілінде түбір (морфема) сөздер буын құрамына қарай көбіне бір буынды (бас, көз, қол, ақ, көк, бір, үш, ал, кел, жаз, күз), екі буынды (ауыз, құлақ, адам, жылқы, қара), үш буынды (көбелек, муғағалім, мемлекет, мақала), қала берді төрт-бес буынды (университет, институт, ассимиляция) болады. Соның өзінде көп буынды түбірлер — негізінен кірме сөздер: мемлекет, мұғалім, университет, институт.

Тіліміздегі байырғы сөздер (түбірлер) бірыңғай жуан буынды — немесе жіңішке буынды болып келеді. Бұл — бұлжымайтын заң — сингармонизм. Ертеректе енген араб-парсы сөздерін айтпағанда, орыс тілінен енген сөздердің өзі де аралас буын қалпынан ажырап, бірыңғай (жуан не жіңішке) буынды болып қалыштасты: бәтеңке (ботинка), бәтес (батист), бөрене (бревно), кәмпит (конфета), көшір (кучер), нөмір (номер), резеңке (резинка), сәтен (сатин),

Бұлай болатыны аралас буынды сөздер тілдің ілгерінді-кейінді қозғалуын қажет етеді, ал тіл үндестігі сол тілдің неғүрлым аз, үнемді және бірқалыпты қозғалысына негізделген. Жеке сөздер тұрмак, қатар айтылып қалыптасқан (біріккен) әр түрлі буынды сөздер де тілдің кызметі жағынан үндесіп айтылуы тілімізге тән жа-расымдылық (үндестік). Мұндайда көбіне кейінгі сөз алдыңғыға ықпал етіп, өзіне бейімдейді: бүгін (бұл күн), ышқыр (іш құр), ыштан (іш тон), әкел (алып кел), әпер (алып бер), әкет (алып кет), түрегел (тура кел), өйтіп (олай етіп), бүйтіп (булай етіп), сөйтіп (солай етіп), нағып (не ғып), кәйтіп (қалай етіп),

75

Бұл әсіресе жалкы есімдердің айтылуында жиі кездеседі. Әйтбек (Айтбек), Әйімкүл (Айымкүл), Әйкүл, Әйгүл (Айгүл), Шірінкүл (Шырынкүл), Дәнекүл (Данакүл), Тәшкен (Ташкент), Шімкент (Шымкент). Сондай- ақ алдыңғы сөздің өзінен соңғы сөзді игеруді де кездеседі. Оған (ілгерінді ыкпалға) мысал: белбеу (бел бау), сексен (сегіз он), әрмен (әрі таман), бермен (бері таман).



Ал ойпыр-ай (ой, пір-ай), ойпырым-ай (ой, пірім-ай) немесе апыр-ай (а, пір-ай), апырым-ай (а, пірім-ай) дегенде пір сөзі алды-артында тұрған сөздердің әсерінен жуандап тұр деуге болады.

Бұдан байқайтынымыз, тіл үндестігі — аса күшті заң. Рас, тіліміздің осы бір байырғы заңына илікпей жүрген (жазудың жәрдемі жоқ дей алмаймыз) біраз сөз бар. Оның ішінде: құрмет, құдірет, қошемет, мәслихат, мейман, мейрам, рақмет сияқтылар аралас буын қалпын сақтап айтылса, қабілет, қасірет, қауесет, қиа- мет, қажет, қалет т. б. сөздерде а эрпі а және ә дыбыстарының аралығында дыбысталуға бейім. Және біраз сөздің екі-үш түрлі айтылатынын (тіпті жазылатынын) байқау қиын емес. Олар: қадір қадыр кәдір ;қазыр кәзір — қазір; кәмшат камшат кәмшәт; қаріп —қарып кәріп, қабір — қабыр, қауіп қауып, қате — қата кәте; қанден кәнден; іждағат ыждағат іждәһәт; қадім қадым т. б. Сондай-ақ, қасиет кәсиет, қапер кәпер, қатер кәтер, көрек қорек түрінде айту да үшырасады. Бұлардың бірыңғай жуан не жіңішке айтылуын (бәрін болмаса да) тілдің табиғи жарасымынан іздемей, диалектіге телу жиі кездеседі.

Қазіргі қазақ тілінде араб-парсы тілдерінен енген 100 шақты сөз аралас болып жазылып, айтуда да, жазуда да әрі-сәрі болып, ала-құлалық тудырып жүр.

Орыс, тілі арқылы еніп жатқан алуан түрлі термин сөздер орыс тіліндегі айтылу қалпын толық сақтайды. Сондықтан олардың аралас буынды болып келуі заңды.

Сонымен тіліміздегі байырғы түбірлер тіл үндестігіне толық бағынады да, кірме сөздерге, бұл заң жүрмейді, яғни тілімізде аралас буынды түбірлер кездессе, оларды кірме сөздер деп түсіну керек.

Сөздің соңғы буыны жуан (жіңішке) болса, оған жалғанатын қосымша да жуан (жіңішке) болады дейтін ереже осы жүз сөз бен орыс тілінен енген сөздердің буын құрамын ескеруден туған.



76

Байырғы сөздер туралы соңғы буынды бөле-жара айтудың қажеті де бола қоймас еді.

Түбір мен қосымшалардың арақатынасы тұрғысынан қазіргі қазақ тіліндегі қосымшалар түбірдіқ (мейлі кірме болсын) соңғы буынына толық тәуелді болады. Яғни түбірдің соңғы буыны жуан болса, қосымшалар да жуан буынды болады: мал-шы-лар-ымыз-дың, қала-мыз-да, қанағат-тан-ды-рыл-ды, пролетариат-қа, институт-ымыз-да т. б.

Соңғы жіңішке буынды түбірге жалғанатын қосымша да жіңішке буынды болып келеді: ес-іміз-де, дәптер-лер-ің-ді, пионер-лер-дің, университет-іміз-ді.

Қосымшалардың ішінде түбірдің соңғы буынына тәуелді болмай, өз қалпын әрқашан сақтап тұратын қосымшалар да кездеседі. Олар:

бан: мейір-бан;

гер: қалам-гер, майдан-гер, сауда-гер;

дар: есеп-дар, білім-дар, хабар-дар, қарыз-дар, жара-дар, гүл-дар;

еке: ағ(а) -еке, ат(а) -еке, шеш(е) -екен, бас-еке, Қас-еке, Ас-еке, Қүн-еке;

жан: аға-жан, көке-жан, бала-жан, Сөуле-жан;

- кент: Шым-кент, Құм-кент, Сүт-кент;

кар: күнә-кар, кінә-кар;

- кер, -гер, айла-кер, дау-гер, қалам-гер, сәулет-кер, сауда-гер, майдан-гер, іс-кер, қызмет-кер;

кеш: арба-кеш, түйе-кеш, қара-кеш, кіре-кеш;

көй, гөй: ақыл-гөй, қас-көй, бата-гөй, дұға-ғой, дэме-гөй, жәді-гөй;

күнем: мас-күнем, пайда-күнем, щас-күнем;

қой: сэн-қой, кәсіп-қой, әзіл-қой, жанжал-қой, данқ-қой;

қор: жем-қор, бәле-қор, бейнет-қор, еңбек-қор, дүние-қор, есеп-кор, мансап-қор, қам-қор;

мар: тіл-мар, діл-мар.

маш: тіл-маш.



-~ нікі, -дікі, -тікі: бала-нікі, мен-ікі, со-нікі, колхоз-дікі, студент-тікі, қала-нікі, дала-нікі;

паз: өнер-паз, эсем-паз, білім-паз, келісім-паз, ас-паз;

пен, -бен, -мен (көмектес септіктің жалғауы): ат-пен, қағаз-бен, қалам-мен,, дәптер-мен, ән-мен, жыр-мен;

77

- стан: гүл - стан, Өзбек-сиан, Тәжік-стан, Түркменстан;

тал: сезім-тал, төзім-тал, өсім-тал;

уар: сөз-уар, тіл-уар, қонақ-уар, қазақ-уар;



  • хана: кітап-хана, дәм-хана, ем-хана, сүт-хана.

Сөздін, соңғы буынына бағынбайтын бұл қосымшалардын, көбі басқа тілдерден енген немесе әлі қосымшаға айналып болмаған (сөз бен қосымшаның аралығындағы) тілдік элементтер деуге болады. Басқаны айтпағанда, көмектес септігінің жалғауы бұрын білән, бірлән түрінде бөлек жазыльш келгені мәлім. Сондай-ақ тұрған сөзі күні кешеге дейін тұғын түрінде (біле-тұғын, келе-тұғын, айтатұғын) қолданылып келіп, енді біржола — тын, тін (білетін, келетін, айтатын) жұрнағына айналды. Жоғарыдағы қосымшалардын, бірсыпырасы (-жан, -кент, -стан, -уар, -хана) өзінің лексикалық мағынасынан ада-күде ажырап бітпегенін аңғару қиын емес. Ал -кер, -қор жуанды, жіңішкелі варианттар десе де болады. Салыстырыңыз: айлакер айлақор, еңбеккер еңбекқор, бейнеткер бейнетқор, даугер дауқор, есепкер есепқор.

Көмектес септіктің жалғауын “қазақ жерінің онтүстік өңірінен бұл тұлғаны -ман, -бан, -пан, сосын -мынан, -бынан, -пынан, -манан, -панан, -банан (қысқаша— ман) деген нұсқаларда кездестіреміз” [27, 69].

Мысалы: таяқпан ұрды, құлағымман естідім, қызбан отыр, ақылманан істе, алыспан жүрмей, жақынман жүр, қар қысыман жауды, жазыман күн ыссы болды, осыман (осымен), соныманан (соныменен) т. б.

“Көмектес септігінін, қосымшасы — мен -нің тіліміздегі ман жалғаулық шылаумен төркіні жағынан тектес екені мәлім. Осыдан да болу керек, көмектес септігінің, құрамындағы а/е алмасуы аталған диалектілік аймақтағы халықтың тілінде осы жалғаулық шылаудың бойында байқалатынын көреміз. М ы с а л ы. Құдабай ман Есен, қырық пан жүз, найман ман арғын” [27, 70]. Бұл құбылыстын, себебін “көрші тілдердің ыклалынан емес пе екен деп тұспалдауға болады” (Сонда). Ал көрші тіл — өзбек тілі, оларда да бұлай айту диалектіге жатады екен. Сонда кай тіл кай тілге әсер еткен болды?



Көмектес септік бертінде жазу-сызу өріс ала бастаған кезде пайда болған жалғау. Жуан-жіңішке вариант алдымен жалғауға тән. Ол үшін тілдік элемент ауызша ұзақ колданудан, дамудан өтуге тиіс. Ал көмектес септіктің жалауы бірден жазуға килікті де,

78

шылау кезіндегі жіңішке қалпынан (бірлә, бірлән) ұзай алмай қалды. Автордың аталған құбылысты тіл үндестігінен іздемей, көрші тілдерден іздеуі ойландырады. Жалғаудың тек бір (жіңішке) вариантта ұшырауы сингармонизммен үйлеспесе керек.

Айтуда кірме қосымшалардың кейбірінің түбірге регрессивті әсері байқалады. М ы с а л ы: сәудегер (саудагер), Шімкент (Шымкент), Тәшкен (Ташкент), жәдігәй (жадыгөй).

Тіліміздегі қосымшалар орыс тілінен енген сөздердің де соңғы буынына сәйкес жуан не жіңішке жалғанады. Алайда орыс тілінде буындардың жуан не жіңішкелігі көбіне дауыссыздарға байланысты болады да, оларды айыру оңай бола бермейді. “Қазақ тілі орфографиясынын, негізгі ережелерінде” (1957) осыған байланысты: “а/рк, нк, кс, кт сияқты дауыссыздар тіркесіне біткен сөздерге қосымшалар жіңішке түрінде жалғанады. М ы с а лы: парк-ке, банкі-ге, бокс-ке...

ә) X әрпіне біткен сөздерге қосымшалар әр уақытта жуан түрінде жалғанады. М ы с а л ы: цех-тар, тарих-тың, штрих-тар;

б) ль әріптеріне біткен бір буынды сөздерге қосымшалар жіңішке түрінде жалғанады”,— дейтін арнайы ескерту болды.

Ал “Қазақ тілі орфографиясының негІзгі ережелерінің” екінші варианты (1983) мынадай пунктпен толықтырылды: “Соңғы дыбыстары ог, уг болып келген сөздермен рк, рг, нк, нг, кс, кт, ск, лк, нкт, кль, брь, бль сияқты дауыссыздар тіркесіне біткен сөздерге қосымшалар әрдайым жіңішке түрде жалғанады” [15, 11].

Әрине, бұдан орыс тілінен енген сөздердің соңғы буынының сипаты, оған жалғанатын қосымшалардың түрі толық айқындалды деген қорытынды жасауға болмайды.

Жазу практикамызда сингармонизмге қарама-қайшылық та байқалады. Ережелерде заңдастырылғанмен, орфографиялық норма екінші буында ә дыбысы кездесетін сөздерге қосымшалар тек жуан буынды болып жалғануын қостайды.

Бұлай жазудың негізі қазақ тіл білімі қаз-қаз баса бастаған отызыншы жылдардың ортасында қаланған болатын. “Көп буынды түбірдің соңғы буынындағы дауысты дыбыстық ә дыбысы екені

79

дүдәмал болса немесе дүдәмал болмай-ақ анық ә дыбысы болса да қосымша жуан түбірге жалғанғандағыдай жуан айтылады да, а мен е, қ мен к, ғ мен г-нің бірі келетін қосымшаларда а, қ, ғ жазылады. Оңайлық үшін ондай түбірдің соңды буынына да ә жазылмай, а жазылады, кітап-қа (кітап-ке емес), Әлиядан (Әлия-ден емес), Ілиясыңа (Ілиәсіңе емес), Құлашқа (Күләшке емес) 113, 194].



“Күләндә, Кәмилә, Жәмилә, Әлимә, Сәбирә сынды кісі аттарының соңғы дыбысын оларға жалғанатын септіктердін, табиғатына сүйеніп жуан етіп жазамыз. Айтылуына келсек, осы кісі есімдерінің соңғы дыбысынын ә екені кәміл” [27, 37]. Алайда орфоэпия еленбей, жазылуындай ала-құла айтылып жүрген сөздер аз емес. Бұл тіл үндестігін елемеу, сингармонизмге қиянат еке-

нін ескеруіміз керек.

Күнделікті баспасөзде, радио; теледидарда кінәлі, кінәсіз, шүбәлі, шүбәсіз, күмәнді, күмәнсіз деп айту, жазу жиі кездеседі. Өйткені бұл сингармонизмге сай келеді.

Сингармонизм туралы соны түсінік сөзді фонетикалық жақтан түбір мен қосымшаларға ажыратып қарауды құптамайды. Бұлай бөлу — грамматиканың мәселесі Сөйлеу актінде түбір мен қосымша біртұтас айтылады да, бірін-бірі игеріп, айқындап, анықтап тұрады.

Қысқасы, тіл үндестігі — тіліміздегі ең күшті фонетикалық заң. Кейбір азын-аулақ ауытқулар бұл заңға ешқандай нүқсан келтіре алмайды. .

ЕРІН ҮНДЕСТІГІ

Дауыстылардын, бір сөз көлемінде еріннің кызметі жағынан ыңғайласып, үйлесіп келуін ерін үндестігі (лабиальді аттракция) дейді. Бұл зан бойынша сөздің бірінші буынында еріндік дауысты болса, калған буындарында да еріндіктер тұруға тиіс. Мысалы, түйөлөрүмүздүң, көбелөктөрдү, түлкүлөрдү деген сиякты. Бұлай айту, яғни ерін үндестігі алтай, қырғыз тілдеріне тән заңдылык түрінде танылады.

Қазақ тілінде ерін үндестігі бар ма, бар болса неше буынға жетеді дейтін мәселе әлі күнге толык шешімін таба алмай келеді. Бұл жөніндегі пікірлерде бірізділіктен гөрі ала-кұлалық көп.

80

Қазіргі қазақ тіліндегі ерін үндестігі жайында пікір айтушылар академик I. Кеңесбаевтың тұжырымын негізге алып жүр. 1954 жылы жарық көрген “Қазіргі қазақ тілінің” фонетика тарауында былай делінген: “Әдеби тілде (жазу нормасын еске алғанда) ерін үндестігі тіпті еленбейді десе де болады. Осыған қарағанда ерін үндестігінің қазақ әдеби тілі үшін айтарлықтай үлкен мәні бар деуге болмайды” [18, 283]. Ал келесі бетте мынадай жолдар жазылған: “Қазақтың ауызекі тілінде аздап болса да ерін үндестігі байқалады. Ерін үндестігі қазақ тілінде... әсіресе екі буынды сөзде ерін дауыстысымен келген алғашқы буынның еріндік ықпалы анық сезіліп тұрады: үшінші буында солғындау сезіледі”. Осы қағида фонетика оқулығының кейінгі басылымдарында да өзгеріссіз қайталанып жүр. Орфографиялық сөздіктерде еріннің күші бірде екі буынмен (11) біржола шектелсе, енді бірде (25) үшінші буынға да емеурін жасалады. Қысқасы, қазіргі қазақ тілінде бірінші буында еріндік дауыстылар (о, ө, ү, ү) келіп оларды жазбасқа мүмкіндік жоқ), екінші буында езулік е, ы, і әріптері жа-зылса, онда олар (е, ы, і) сөзсіз еріндік (ө, ұ, ү) болып айтылады. Бұған шек келтіру мүмкін емес. Тіпті “Қазақ тілінде, өзге түркі халықтарының тілдеріндегі сияқты еріндік дауысты дыбыстар үндестігі жоқ”— дейтін автор да: “...құлұн, жұлұн, бұрұн, күңгүрт, орұн, тоғұз, күрөк, жүрөк, бөлмө, төсө сияқтанып естіліп түрса да”— деп мойындауға мәжбүр [4, 55].



Сөздің айтылу нормаларын арнайы қарастырған еңбегінде Р. Сыздықова да ерін үндестігіне сақтықпен қарайды.

“Сөздің басындағы немесе бірінші ашық буындағы ұ,ү,у,о,ө дыбыстары және екі дауыстынын. ортасында келген у дыбысы (тауық, бауыр сияқты сөздерде) келесі буындағы ы, і дыбыстарын өзгертіп, ұ, ү-лерге жуықтатыңқырап естіртеді. М ы с а л ы: құлү, бүгүн, орұн, күлүп, өмүр болып айтылады. Еріндік дыбыстардың ықпалы үшінші, төртінші буындарда біртіндеп әлсірей береді. М ы с а л ы, күмістің деген сөздің екінші буыны у-ге ұқсап, соған жуық айтылса, үшінші буынында і-ге жуықтау айтылады: күмүстің.

Сол сияқты сөздін, басындағы немесе бірінші ашық буындағы ө дыбысы келесі буындағы е дыбысын өзіне жуықтатыңқырай естіртеді, бұл әсердін. де күші үшінші, төртінші буындарда әлсірей түседі. М ы с а л ы: өнер, көреді, өсер, көбелек деген

81

сөздер өнөр, көрөді, көбөлек болып айтылады.



Қазіргі кезде бұл сияқты ерін үндестігі болатын сөздерді жазылуынша оқу орын алып барады, әсіресе екінші буындағы е дыбысы э етіп, өнэр, үлэс, өрэн, түрінде айтушылық байқалады. Бұл, әрине, қате [32, 39]. Ал “қолтық, ойдыр, құлдық, көркем, көзде, бөрте сияқты сөздердің екінші буындарының езулік болып айтылуы сәл солғындау күміс, өнөр дегенге қарағанда” [32, 40].

Міне, ғалымның айтуынша, тілімізде еріндіктер екінші буынның өзінде “жуықтаңқырап” солғындау естіледі. Мұның өзі қазіргі жастардын, тіліне негізделгені аңғарылады.

Фонетика үшін сөздің жазылуы емес, айтылуы, естілуі маңызды екені даусыз. Еріндіктердің орнына езуліктерді жазу орфографиялық норма, бірізді жазу үшін қажет. Өйткені ерін үндестігінің қанша буынды қамтитындығын нақты білмей тұрып, еріндіктермен жазған жағдайда ала-құлалық болмай қоймайды. Ал жазудың, орфографиялық норманың, басты қағидасы— бірізділік.

Ерін үндестігі, оның күшін анықтауға байланысты пікірлер алалығы сөздің бірінші буынынан басқа буында ерін дауыстыларының жазылмауынан болып отырған жоқ, жазудың жетегінде кетіп, солардың айтылуын қадағаламаудан, ескермеуден пайда болып отыр. Қазіргі кезде, әсіресе жастардың тілінде тіпті екінші буында да (өлең, өнер, күлкі, түлкі сияқты сөздерде) еріндік-терді айтпау заңдылыққа айналды деуге болады. Бұл үшін, әрине жастарды кінәлауға болмайды. Оқулықтын өзі “еріндік дауысты дыбыстар үндестігі жоқ” десе, қарапайым тұтынушы оны қайдан ескере берсін.

Осыдан бір ғасыр бүрын қазақ тілінде ерін үндестігі мықты былғанын ірі тюркологтар В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский т. б. ғалымдардың еңбектерінен жақсы көруге болады.

Академик В. В. Радлов “Опыт словаря тюрских наречи” деп аталатын даңқты еңбегінде қазақ (кітапта қырғыз деп берілген) сөздерін мол қамтыған. Фонетика тұрғысынан сөздіктің бір артықшылығы сөздер орыс алфавиті негізінде жазылған. Ал араб алфавитімен жазылған сөздерден әсіресе ерін үндестігін айқындау мүлдем қиын болатын. Түркі сөздерінің дыбыстық жүйесін дұрыс беруді мақсат еткен В. В. Радлов қазақ сөздерін:

82

бөлтүрүк, бөбөшүк, бүрүлүс, жұмүұсшұ, жұлдұздұ, дөнөжүн, дүрүлдө, көңүлшөк, көрүмдүк, көзүлдүрүк, көтөрүңкү, көлөңкөлү, күлдүрөуүш, күңүрөндүр, жүрөксүздүк, төңрүкөктө, төртүншү, тоқшұлұқ түрінде жазған. “Түркологияның атасы” аталған академик В. В. Радлов сөздерімізді бұзып жазған деуге ешқандай хақымыз жоқ.

Қазақ тілінің грамматикасын жазған профессор П. М. Мелиоранский қазақ сөздерін төрөлөр, төрөлөрдүң, төрөлөргө, төрөлөрдү, төрөлөрдөн, төңүрөктө, төрөлөрдө деп септеп, жүдөгөй, жүдөгүймүн, жүдөгөйсүң, жүдегейсүз деп жіктейді [48, 33—53]. Оның айтуынша, ерін үндестігі қазақ, қырғыз тілдерінде ұқсас, тек қазақ тілінде о дыбысы бірінші буында ғана айтылады [48, 19].

В. В Радловта да, П. М. Мелиоранскийде де: “Сонда Тарғын сөйлөйдү, сөйлөгөнде бүй дейді”,— деп келеді. Ал бұлардың түсінігінде, жазуында (дәл осы мәселеге байланысты) жаңсақтық, білместік бар деуге әсте аузымыз бармайды. Қайта жазуды күйттейміз деп жүріп, тіліміздегі осы бір жарасымдылықтың қиюын қашырып, кұнсыз етіп алсақ керек.

Тек еріндік дауыстылар ғана емес, қос ерін у дауыссызы да өз айналасындағы қысаң дауыстыларға (жазуда — ы, і, е) азды-көпті әсер етеді. Мұны кезінде В. В. Радлов та, П. М. Мелиоранский де байқаған. Мәселен, В. В. Радлов сөздігінде: “дәурөн, дәулөт, даусү, аузү, дәукөс, ауұздүқты, таусұл тәуөп, тәулүк, кеудә, тоқтаусұз, жаурұндұ, жаурұншұ, жауұқтұ, жоқтаушұ, жоқтаусұз, байлаулұ, баулұ, саудұр, саулұқ, зауұқ, зауұқшұл, ал П. М. Мелиоранскийде: біреудү, таудүң, күйеудүң, ауүздұқ т. б. түрде ұшырайды.



Сингармонизм — тіліміздің тарихи дамуының нәтижесінде қалыптасқан заңдылық, өзге тілден ерекше етіп тұратын өзіндік жарасым. Тіліміздің табиғи жарасымдылығына ерін үндестігі де жатады. “Ерін үндестігі өткен ғасырлар ішінде күшті болған, енді әлсіреп құрып барады” (академик Н. Сауранбаев) десек, оған себеп, біріншіден, жазудың ықпалы, өзіміздің құнтсыздығымыз болса, екіншіден, артикуляциялық базамыздың дамуы, ерін үндестігі жоқ көрші тілдердің әсері деп қарау керек.

Ерін үндестігін дұрыс түсіну үшін еріндік дауыстылар мен езулік дауыстылардың көрші буындарда қатар тұру мүмкіндіктерін ескеру



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет