Білім беру министрлігі жауапты редакторы М. Б



бет6/10
Дата18.03.2018
өлшемі1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

58

Яғни үш сөзформаның құрамында кездесетін бір морфема (жан) үш түрлі дыбысталады. Алмасу туралы бір морфема кемінде екі түрлі айтылған жағдайда ғана ойлауға болады. Осы тұрғыдан жал, шал, сал дегендерде ж, ш, с алмасып тұр деуге болады (өйткені бұл дыбыстар өзара алмасуға бейім келеді), Деуін дегенмен, бұлай “алмасуда” ешқандай мән-мағына жоқ. Өйкені олар бір-біріне еш туыстығы жок, әр түрлі морфемалар (сөздер). Сондай- ақ: палуан — балуан, палау-~балау, пайым-байым сөздерінің басқы дыбыстары алмасып тұр деуге болар еді (б-п алмасқыш дыбыстар) Алайда алмасуға берілген анықтамада айтылғандай, бұл кұбылыс “көрші дыбыстың әсерінен” болатыньш есте сақтау керек. Ал па- уан — балуан екі түрлі айтылатын болса, ол баска дыбыс-тардың ықпалынан: болып тұрған жоқ. экстралингвистикалық жағдайдан туған сәикестік. Бұлармен салыстырғанда әр түрлі қосымшалар мен кеибір шылаулардын (да, де, та, те,қой, ғой, қана, ғана) басқы дыбысының құбылып келу себебін үндестік заңы тұрғысынан оп-оңай түсінідіруге болады.

Сонымен дыбыстық алмасу -- фонетикалық жағдайдың (көрші дыбыстардың) нәтижесі мұны комбинаторлық (лат. соmвіһаге—-біріктіру, тіркестіру) немесе позициялық (лат. роsіtіо -_ жағдай, шеп) өзгеріс деп те атайды. Ал сәйкестік спонтанды (лат. sроntаnеus —кенет пайда бояған, байланыссыз) өзгеріс түрде таны- лады.

ЫҚПАЛДЫҢ ТҮРЛЕРІ

Үндестік заңы көрші дыбыстар мен буындардың бір- біріне ықпал етіп, бірінііц екіншісіне бейімделіп тұруына негізделеді. Ықпал негізінен морфема мен морфеманың аралығында (жапсарында) қатар келген дыбыстар мен буындардың арасында болады. Ал морфеманың өз ішіндегі дыбыстар мен буындар (көп буынды сөзде) тарихи дамудың нәтижесінде қалыптасқан құйма деп қараймыз да, сол дайын күйінде танимыз. Сонда тубір морфеманың соңғы буыны қосымша морфеманы (бұл көбіне бір буынды болып келеді) тілдің катысы жағынан жуан немесе жіңішке етіп игеріп тұрады: дала-ның, дала-ға, университет-тің, университет-ке, қасиет-ті, қасиет-і. Сондай-ақ ерін қатысы жағынан да ықпал ете

59

алады: үй-гө, үй-дү, үй-дүң, үр-үп, үр-дү, үр-ө, өс-үр, өс-үп. (Буындардың бір-біріне ықпалы сингармонизмде айтылады).



Дыбыстардын. бір-біріне етер ықпалы негізінен екі түрлі болады: а) дауыс (салдыр) қатысына қарай және ә) айтылу орнына (артикуляциясына) қарай.

Қазақ тілінде морфемалар жапсарында қатар келген дыбыстардың көбіне алдыңғысы (яғни алдыңғы морфеманың соңғы дыбысы) кейінгісіне (яғни кейінгі морфеманың басқы дыбысына) дауыс (салдыр) қатысы жағынан ықпал етіп, өзіне бағындырып тұрады.

Мұндайда дыбыстардың күшті не әлсіз болуы ондағы дауыстың мөлшеріне байланысты. Дауыстылар тоннан жасалатындықтан әрқашанда басқа дыбыстарға ықпалын жүргізеді. Бұл жағынан үнділер де қалыспайды. Олар да дауыстылар сияқты үнсіз дауыссыздарға күштілік жасайды. Дауыс қатысы жағынан ең әлсізі қатаң дауыссыздар. Олар өзара болмаса, басқа дауыссыздарға (үяң б дыбысынан басқасына) толық ықпал ете алмайды.

Түбірдің соңғы дыбысы қосымшаның басқы дыбысын дауыс (салдыр) қатысы жағынан әрқашанда тәуелді етіп, игеріп тұрады. Үндестік заңында дыбыстардың осы қасиеті қатты ескеріледі. Күшті дыбыстар әлсіз дыбыстардан кейін тұрыпп та ықпал ете береді: қабы (қап-ы), тарағы (тарақ-ы), күрегі (күрек-і).

Көрші дыбыстар айтылу орны жағынан да бір-біріне азды-көпті ықпал етіп тұрады. Кейде ол дыбыстардың алмасуына себепші болады: жаңған (жан-ған), жамба-ды (жан-бады), ашшы (асшы), ашша (аш-са).

Дегенмен түбір мен қосымшаның аралығында қатар келген дыбыстар алдын ала ыңғайласып, үйлесіп келетіндіктен дыбыс алмасулары да онша кеп емес. Бұларға қарағанда сөз бен сөздің жапсарындағы дыбыстар көбірек алмасуға ұшырайды. Олай болатыны, лексикалық единицалар (сөздер) қосымшалар сияқты көп вариантты емес, олар сөйлеу актісінде өзара жымдасьш, үйлесіп айтылады.

Алмасу фонетикада негізгі және алғашкы түсініктердің біріне жатады. Алмасу болу үшін көрші екі дыбыстың (буынның) күштісі әлсізіне акустика-артикуляциялық жақтан ықпал етіп, өзіне бейімдеп, игеріп түрады. Бүл комбинаторлық (игерулі) алмасу делінеді.

Көрші дыбыстардың (буындардың) бірі игеріп, екіншісі сонын, ықпалына көніп, игеріліп тұрады. Игерудін, өзі екі түрде болады: а) толық игеру — дәл өзіндей ету; ат-ты, кес-се, тарақ-қа, қап-пен, ашшы (ас-шы), ашша (аш-са), жасса (жаз-са), жұжжыл (жүз жыл), жаш-шықты (жаз шықты), белбеу (белбау), ышқыр (іш құр), бүгін (бұл күн), сексен (сегіз он),; ә) жартылай игеру — өзіне жуықтату —бейімдеу: ат-қа, кес-ті, тарақ-ты, қап-қа, ас-ты, аш-ты, жаз-ды. Игеру бар жерде үнемі алмасу бола бермейтіні есте болуға тиіс. Өйткені көрші дыбыстар біріне-бірі алдын ала ыңғайланып, үйлесіп келеді, тек олай болмаған жағдайда ғана алмасуға мәжбүр болады.

Игеретін дыбыстың орын тәртібіне қарай қазақ тілінде дыбыстардың бір-біріне ықпалы үш түрлі болады:

1. Прогрессивті (ілгерінді) ықпал— алдыңғы дыбыстың кейінгі дыбысты өзіне тәуелді етуі, игеруі.

Бұл — бүкіл тіліміздің табиғатын танытатын негізгі заң. Қөрші дыбыстардың алдыңғысы кейінгісін үнемі дауыс (салдыр) қатысы жағынан тәуелді етіп, игеріп тұрады. Сөздеріміздің бірыңғай жуан буынды немесе жіңішке болын келуі де прогрессивті ықпалға негізделген.

2. Регрессивті (кейінді) ықпал — прогрессивті ықпалға қарама-қарсы, кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысты тәуелді етуі, игеруі.

Соңы қ, к, п қатаңдарына біткен сөздерге дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда әлсіз қатаңдар күшті дауыстылардың регрессивті ықпалына ұшырайды: тарағы (тарақ-ы), күрегі (күрек-і), қабы (қап-ы), Регрессивті ықпал күрделі сөздердің (әсіресе, кіріккен, біріккен түбірлердің) буындары арасында жиі кездеседі: бүгін (бұл күн), әкел (алып кел), ышқыр (іш қүр), бүйтіп (бұлай етіп), сөйтіп (солай етіп), нағып (не ғып), бүйдеді (былай деді), сүйдеді (солай деді), Шімкент (Шымкент), Тәшкен (Таш-кент).

Дыбыстар акустикалық жақтан үндескенмен, артикуляциясы жағынан үйлеспей қалуы мүмкін. Мүны регрессивті ықпал реттейді: жамбады (жан-бады), сөжжоқ (сөз жоқ), сөшшең (сөз-шең), сөңген (сөн-ген).

Прогрессивті және регрессивті ықпалды былай да түсінуге болады: “Түбірдің дыбыстары мен қосымша дыбыстарының үндесу бағыты екі түрлі: бірінде — түбірдін. соңғы дыбысының, не соңғы буынының ауанына қарай, қосымша дыбыстары өзгереді; екіншісінде — қосымша дыбыстарының ықпалымен түбір

61

дыбыстары өзгереді. Алдыңғысын ұмтыла үндесу дейміз де, сонғысын тартына үндесу дейміз” [13, 196].



3. Тоғыспалы ықпал — көрші дыбыстардын, ілгерілі-кейінді қарсы әсері. Әдетте, мұнын, өзі екі-ақ жағдайда, оның өзінде де сөз бен сөздің арасында ұшырайды: а) Амаңгелді (Аманкелді), қаңғызыл (қан қызыл), оңғой (он қой), меңгелдім (мен келдім), оңғап (оң қап), оңғабат (он қабат), күңгөрдү (күн көрді), күңгешті (күн кешті); ә) Дошшаран (дос-жаран), құшшолұ (қүс жолы), қашшақсы (қас жақсы), кошшан (қос жан), бешшүз (бес жүз).

Сөйтіп, көрші дыбыстардың көбіне алдынғысы кейінгісіне, кейде кейінгісі алдыңғысына, ара-тұра ілгерілі-кейінді ықпал етіп, бірін-бірі игеріп, біріне-бірі бейімделіп тұрады. Қөрші буындардын, арасында да осыған ұқсас ықпалды аңғаруға болады. Тек тоғыспалы ықпалға ұшырап, екі буынның бірдей өзгеруі байқалмайды.

Бір-біріне ықпал етіп, үндесетін дыбыстар морфемалар аралығында қатар келген жағдайда ғана болады дедік. Соның өзінде кез келген сөз бен сөздің (яғни кейінгі морфема сөз түрінде келгенде) аралығындағы дыбыстар (буындар) ықпалға ұшырай бермейді. Тек көрші сөздер өзара фонетикалық қатынаста айтылғанда ғана ықпал туралы айтуға болады.

БУНАҚ ЖӘНЕ ЕКПІН

Адам өз ойын сөйлем арқылы білдіретіні белгілі. Сөйлем сөздерден тұрады. Сөйлеу кезінде сол сөздер кейде жеке тұрып, көбіне екіден, тіпті үш-төрттен топ құрап айтылады. Мысалы, Үш күндік жолдың бүгінгі соңғы күніне шәкірт бала барын салды. (М. Әуезов). Осында үш күндік жол, соңғы күн, шәкірт бала, барын салды дегендер өзара тіркесіп, топ құрап тұр. Сөйлеу кезінде де бұлар жұбын жазбай, әрқайсысы өзіндік ырғаққа ие болады. Тек бастауыш болып тұрған бала сөз өзінің алды-артында тұрған анықтауыш, баяндауышты бауырына тартып шәкірт бала барын салды түрде тұтаса айтылуға тиіс. Бұдан сөйлемдегі сөздердің сөйлеу кезінде тұтасьш немесе жеке-жеке түрмай, топ құрап, әр-қайсысы өзіндік екпін, ырғақпен айтылатынын аңғаруға болады. Осындай топтар ритмикалық топтар [32, 15]

62

делініп жүр. Мұны тіркес, синтагма (гр. Sygtagma — тұтасқан бірдеме), фраза (гр. рһгаsis — сөз, сөйлеу орамы) деп те атайды.



Ритм (гр. гһиtһmоs — ретті өлшем, ырғақ)—кейбір белгілері жағынан өзара бірдей немесе біршама жуық элементтердің қайталануы. Бұл әсіресе өлең жолдарынан жақсы аңғарылады. Өлеңге тән буын, бунақ, ырғақ сияқты негізгі элементтердің әр тармақ, шумақта қайталануында белгілі бір тәртіп, жүйе болады.

Бұл жөнінде алғаш А. Байтұрсынов жақсы айтқан: “Сондай-ақ сөздің өлең болып, көңілге ұнап, реттілігінен туатын қасиет сөзді айтқан кезде сағаттың шық-шық жүргені сияқты, тамырдың бүлк-бүлк соққаны сияқты дауыстың бір түрлі ырғақ-ырғағы болады. Са-ғат шық-шық еткенінің, тамыр бүлк-бүлк соққанының арасы қандай бірдей болса, сөз сөйлегендегі дауыс ырғақ-ырғағының арасы да сондай бірдей болады. Сөйтіп дауыс ырғақ-ырғағы сөздерін бірдей буынға бөледі. Сондықтан сөз табиғи негізінде қамыс сияқты бунақ-бунақ буыны бар нәрсе болып шығады... Өлең ырғағы жорға жүрісінің тайпалуы, теңселуі сияқты екінші өңді ырғақ болады. Бұл ырғақ сөйлемдердің ішіндегі буын санының бірдейлігімен, кестелерінің реттілігімен, сөздердің әуездес ұқсастығымен келетін ырғақ” [6, 189].

Олай болса, біздің ритмикалық топ деп отырғанымыз — бунақ. Сонда сөйлем бунақтарға, бунақ сөздерге, сөздер буындарға, буын дыбыстарға ажырайды. Әрине, қара сөздегі бунақпен өлеңдегі бунақтың ұқсастығымен қатар өзіндік ерекшелігі де бар.

“Жұрттың бір ауыз өлең дейтіні шумақ болады. Әр шумақта бірнеше тармақ болады. Тармақ дегеніміз өлеңнің әрбір жолы. Тармақ ішінде бірнеше бунақ болады. Бунақ дегеніміз өлеңді айтқанда сезілетін дауыс толқынының соқпа-соқпасының арасы” [6, 192]. “Бір бунақтың азы біреу, көбі төртеуден аспайды. Бір шу-мақтың ішіндегі бунақтар бірыңғай орналасу керек. Бір бунақтағы буынның азы екеу, көбі төртеу болады” [6, 193].

Қазақтың қара өлеңінің әр тармағы (жолы) үнемі үш бунақты болып, он бір буыннан құралады және әр бунақтағы буындардың кайталануында да заңдылық бар. Олар кебіне 4—4—3, 3—4—4 және 4—3—4 буынды болып келеді де, өзара ритм (ырғак), ағымы (әуені) жағынан ерекшеленеді. Енді бір шумақ өлең, алып

63

қарастырайық:



/Ай қабақ/, алтын кірпік, /қызыл ерін/,

/Кел десең, /неге аяйын/ аттың терін

/Сары ағаш/ сазға біткен (секілденіп/,

/Қай жерде) отыр екен /бұраң белім

(Халық өлеңі)

Бұл шумақтың әр тармағында үш бунақ бар (Олар тік таяқшалармен ажыратылған). Бунақтардағы буындардың саны — 3—4—4. Әр бунақ өзіндік екпін, ырғағымен ерекшеленеді. Яғни әр бунақта (ол бір сөз де, бірнеше сөз де болуы мүмкін) бір-ақ екпін болады. Ол бунақ екпіні деп аталады. Бунақтар — өзіндік екпін, ритммен айтылатын сөздер тобы. Сонда тек бір бунаққа енген сөздердің аралығында қатар келген дыбыстар ғана біріне-бірі ықпал ете алады, олар көбіне үндесіп, үйлесіп тұрады. Егер өзара акустика-артикуляциялык жақтан тіл табыса алмаса, онда біреуі /әлсізі/, кейде екеуі де алмасуға ұшырайды. Мәселен, жоғарыдағы шумақта мынадай ритмикалық топтардың аралығындағы дыбыстар алмасуға ұшырайды, айғабақ /ай қабақ/, алтынгірпік /алтын кірпік/, ал неғайайын /неге аяйын/, сарағыш (сары ағаш) дегендерде алдынғы сөздің /неге, сары/ соңғы дыбысы элизияға ұшырап, айтылмайды. Қалған ритмикалық топтардың аралығындағы дыбыстар өзара тіл табысып тұрғандықтан, алмасуға ұшырамайды. Сонда әлгі шумағымыздың айтылуы мынадай болып шығады:

Айғабақ /алтынгірпік/ қызылерін/

Келдесең /негеайайын/ аттыңтерін//

Сарағаш /сазғабіткен/ секілденіп/

Қайжерде /отурекен/ бұранбелім//

Немесе:


Қуйрығы жоқ, жалы жоқ,

Құлан қайтіп күн көрер?

Аяғы жоқ, қолы. жоқ,

Жылан қайтіп күн көрер?

деген Асан қайғы афоризміндегі сөздер дауыс ырғағы жағынан былайша топталады:



Құйрұғұжоқ (жалыжоқ)

Қүлаңғайтып (күңгөрөр))

Айағы жоқ (қолұжоқ)

Жылаңғайтып (күңгөрөр).

64

Прозаға қарағанда, өлең текстеріндегі сөздердің ритмикалық топтарын ажырату оңайырақ, өйткені өлеңнің өзі ырғаққа құрылатындыктан, ондағы сөздердің топтасуы ез-өзінен шығып тұрады, оның үстіне бұған әр тармақтың ара жігі үйқас дегендер де көмектеседі.



Қара сөзбен келген текстерде де сөздер ритмикалық топтарға жіктеліп айтылады. Мысалы. “Қарагөз” драмасындағы Сырымның мына сөзі ритмикалық топтарға былайша бөлінеді: Қырықкүн//қаралы/қайғымен/жылаумен/ қырықкүнөттү// алдағашан/ өлөрмүн/итөмүрден кетермін/ дебедім// әлігүнге/ менарсыз/ тірімін// кімдігүтөм/нені/медеу ғылам/ нетілеймін//.

Ритмикалық-мелодикалык топтардың ара жігінде әрдайым айқын сезінерліктей дауыс кедергісі (пауза) бола бермейді, анық пауза көбінесе сөйлемнің соңы, бірыңғай мүшелердің арасы,. оңашаланған не айқындалған мүше, тағы сол сияқты синтаксистік жіктердің ара-лығында болады. Мысалы, жоғарғы сөйлемді терең паузаларға қарай ажыратсақ, былайша белгіленер еді (бұл жерде паузалардың ара жігіне үш сызықша қойылды):



Қырықкүн//қаралы қайғымен//жылаумен қырықкүн өттү///алдағашан өлөрмін/// ит өмүрден кетермін дебе-дім///әлігүнге///менарсыз///тірімін///кімдігүтөм///нені медеуғылам///нетілеймін///

Мұндағы бірінші пауза (қырык күн дегеннен кейінгі) өз алдына сөйлем іспетті ритмикалық топқа байланысты. Сырым бұл монологында “қырық күн” деп бөліп айту аркылы Қарагөздін, казасын, ол қазанын халық дәстүрі бойынша белгілі бір меже-мерзімі өткенін (қырқы өткенін) білдіреді де, сол уакыттың ішіндегі өзінің жан күйінішін баяндайды. Қаралы қайғымен///жылаумен дегендердің арасындағы пауза бірыңғай мүшелерді ажыратады. Қырық күн өтті дегеннен кейінгі пауза сөйлемнің соңындағы дауыс үзілісін танытады, келесі екі пауза тағы да бірыңғай мүшелерді ажыратады да, ал мен арсыз деген тіркестің екі жағынан паузанын. болуы оның орны ауысқан, логикалық екпін түскен бастауыш екеніне байланысты. Тірімін, кімді күтем, нені медеу кылам, не тілеймін дегендердін. арасындағы пауза олардьщ бірыңғай баяндауыштар екеніне байланысты. Міне, сөйлем ішінде осы тәріздес ритмикалық топтардың ара жігінен өзге тұстарда да

65

паузалар болады екен. Бұл паузалардың басым көпшілігі ритмикалық топтардың жігіне сай келеді” [32, 23—24].



Ақшоқыда туған өлең, өлең мен ән, (сан салалы. жырлар) көшіріліп жатталып, әуендеп толқып, тарап жатты. (Алуан сырлы жаңа сөз) арқаның қоңыр желіндей (жай жылжып, бірақ) кең жайылып тарады. (М. Әуезов). Мұндағы үтірлер дауыс ырғағына тура келіп тұр.

Сөйлеу актінде бір бунақ құрап айтылатындар алдымен күрделі сөздер және әр түрлі жолдармен тіркескен сөздер. Атап айтқанда:



1. Біріккен сөздер: әргім (жазылуы — әркім), әрғашан (әрқашан), әлдегім (әлдекім), әлдеғашан (әлдеқа-шан), бетпұрыс (бетбұрыс), әнғұмар (әнқұмар), қаңғүмар (қанқұмар), жаңгешті (жанкешті), алтыңғабақ, (алтынқабақ), үйгүшүк (үйкүшік), орұмбасар (орынба-сар), жыламбас (жыланбас), қозғұйрүқ (қозықұйрық), көкейгесті (көкейкесті), шегара (шекара), Дошшан (Досжан), Доспол (Досбол), Сәтпай (Сәтбай), Талдығорған (Талдықорған), Сарағаш (Сарыағаш), Тілебалды (Тілепалды), Қыжжібек (Қыз Жібек).

Бірсыпыра біріккен сөздер аралығындағы дауыссыздар айтылуына жуықтатылып жазылып жүр: қолғабыс, қолғанат, жарғанат, алағаншық, қарағус, қолғап, неғып, саргідір, таңғүт, жегжат, әнеугүні, бүрсігүні, жаздыгүні, күздігүні, қыстыгүні, алагеуім, алагөбе, алагүдік дегендердің аралығынан да осыны көруге болады.

“Қазақ тілі орфографиясы негізгі ережелерінің” соңғы вариантындағы (1983) елеулі өзгерістің бірі мынадай (15,11): ә) екінші сыңары қ,к дыбыстарынан басталатын кейбір кісі аттары екі түбірдің үндесуі ыңғайына қарай да жазылады: алдыңғы түбір дауысты дыбыстар мен ұяң, үнді дыбыстарға аяқталғанда, келесі түбірдің басқы дыбыстары ұяңдап, ғ, г болып айтылса ғ, г әріптері жазылады. Мысалы: Күсепқали, Жанғали, Қоскелді, Амангелді, Нүргелді, Айткелді, Айтқожа, Нұрғожа, Сейітқұл, Есенғұл, Қарагөз, Айнамгөз, Аққыз, Айғыз, Қарағыз. Ал қатаң түрде айтылса, қ, к әріптері жазылады. М ы с а л ы, Әбілқайыр, Әбдіқадыр, Әбілқасым, Қаламқас, Бибікамал, Шәмшіқамар. Бүл өзгеріс “екі түбірдің үндесу ыңғайын”, яғни олардың бір ритмикалық топ құрап айтылуын ескеруге негізделгенін аңғару қиын емес. Өйткені жастар жағы Қаракөз, Меңдіқыз ден дәл жазылуындай айтуды дәстүрге айналдырды. Бұл, әрине, тілдің табиғи жарасымына қиянат.

66

2. Қос сөздер: қорағора (қора-қора), көрөгөрө (көре-көре), беспестен (бес-бестен), етегжең (етек-жең), бірдембір (бірден-бір), қызғырқын (қыз-қырқын), үлкөңгіші үлкен-кіші), қолма-ғол (қолма-қол), көзбегөз (көзбе-көз), қараптаңғарап (қараптан-қарап), көптөңгөп (көптен-көп).

Еліктеуіш қос сөздердің құрамындағы қатаң дыбыстар өзгеріске ұшырамайды: жарқ-жүрқ, жалп-жалп, дүңк-дүңк, ыңқ-ыңқ, зып-зып.



3. Қысқарған сөздер: ҚазМу, афком (обком), сафхоз (совхоз), ауатком, мединститут, партком, стутсовет (студсовет), метотсавет (методсовет), петсавет (педсо вет).

4. Өзара тіркескен (күрделі) зат есімдер: малғора (мал кора), қонағүй (қонақ үй), темірғасық (темір қасық), ташшол (тас жол), койғора (қой қора), алтыңғасық (алтын қасық), жанғалта (жан қалта), балғаймақ (бал қаймақ), балғасық (бал қасық), балғұрақ (бал құрақ), кітаппазары (кітап базары), кійізгітәп (киіз кітап), қажжұуа (қаз жуа), мұрұңғұуұсұ (мұрын қуысы), ауұзғұуұсу (ауыз қуысы), қолгүрәк (қол күрек), қолғамшы (қол қамшы), Алматығаласы (Алматы. қаласы), Жамбылгөшесі (Жамбыл көшесі), Құрмаңғазыгөшесі (Қүрманғазы көшесі), Қазағуниверситеті (Қазақ университеті), Қазағәдебиеті (Қазақ әдебиеті).

6. Күрделі сын есімдер: қарала (қара ала), көгала (көк ала), алғызыл (ал қызыл), алғарагөк (ал қара көк), қарағасты (қара қасты), ұзұмбойлұ (үзын бойлы), сұуұғжүздү (суық жүзді), қарағошқыл (қара қошқыл), ақпоз (ақ боз), көгжасыл (көк жасыл).

7. Күрделі сан есімдер: омбір (он бір), омбес бес), отұжеті (отыз жеті), қырықпір (қырың бір), қырығжеті (қырық жеті), үшшүз (үш жүз), оммын (он мың), жүжжыйырма (жүз жиырма), тоқсамбес (тоқсан бес).

Мұнда бунаққа енетін сөздердің саны үш-төрттен аспауға тиіс. Одан асса іштей ажырап кетеді. Мәселен, бірмың тоғүжжүз қырықпес (1945), мыңтоғыжжүз (1900), жүзғырықпес (145), тоғызжүзғырықпес (945);



8. Есімдік тіркестер: бүлгім (бұл кім), олғайда (ол қайда), сенғайдасың (сен қайдасың), сеңғандайсың (сен қпндайсыңңандайшң), сеңгімсің (сен кімсің), әргезде (әр кезде

67

9. Етістік тіркестер: жазыпполды (жазып болды), жазыбжатыр (жазып жатыр), жазыбеді (жазып еді),\ ойлабөтур (ойлап отыр), ойлабеді (ойлап еді), сөйлебжатыр (сөйлеп жатыр), сөйлөпполдұ (сөйлеп болды), сөйлебөді (сөйлеп еді).



10. Негізгі сөздер мен көмекші сөздердің тіркесі: үйгөғарай (үйге қарай), үйдүңғасында (үйдің қасында), сеңғана (сен ғана), әріғарай (әрі қарай), мағаңғарай (маған қарай), сенембұрүн (сенен бұрын), бұдамбұрұн (бұдан бұрын), бұдаңгейін (бұдан кейін), сенімембірге (сенімен бірге), сонұмеңғатар (сонымен қатар), келген-нембері (келгеннен бері), бармастамбұрұн (бармастан бұрын), меңғой (мен ғой), бүгүңғана (бүгін ғана), содаңгейін (содан кейін), содамбері (содан бері). Оқшау сөздер тобын құрайтын одағайлар да кейде (өлеңде) өзінен кейінгі сөзбен ритмикалық топ құрап айтылады: ейғалқам (ей қалқам), әғүдай (ә, құдай), ожалған (о, жалған), оғүдай (о, қүдай\, әйғарағым (әй, қарағым).

Осы күнгі апыр-ай/а, пір-ай, ойпыр-ай, япыр-ай, әупірім, әттегенай, ойбай сияқты туынды одағайлар о баста бұнақ құрап айтылған жеке сөздер екені айқын.

11. Тұрақты тіркестер: жүрөгжұтқан (жүрек жұтқан), ташшүрек (тас жүрек), таспауұр (тас бауыр), күңгөрдү (күн көрді), ботагөз (бота көз), құралайгөз (құралай көз), қаңғүйлү (қан құйлы), қаңғызыл (қан қызыл), қаны ғара (қаны қара), көгаламылжың (көк ала мылжың), қаспеңгөздүң арасында (қас пен көздің арасында), айдыңгөл (айдын көл).

Сөйлеу актінде жоғарыда көрсетілген бунақтар бір-бірімен өзара қатынасқа түсіп айтылады да, синтаксистік талдау кезінде сөйлем мүшелері түрінде көрінеді. Сонда бастауыш пен баяндауыш, анықтауыш пен анықталатын сөз, толықтауыш пен толықталатын сөз, пысықтауыш пен пысықталатын сөз бір ырғақпен айтылады да, бір ритмикалық топ құрайды. Соның өзінде олар міндетті түрде іргелес, көрші тұруға тиіс, араларына көбірек сөз енген сайын олар тұтастығынан айрылып, ажырап кетеді. Мысалы, Асан келді. Асан өткен жылы оқуын бітіріп келді. Алдыңғы сейлемде бастауыш пен баяндауыш қатар тұрып бір бунақ (Асаңгелді) құрайды да, екінші сөйлемде аралары алшақтап, ырғағы жағынан мүлде қабыспайды.

Қазақ тілінде бунақтарды жұбын жазбай, араларында қатар келген дыбыстарды үндестіріп, бір ырғақ,екпінмен айтудың маңызы өте зор. Олай болмаған жағдайда сөздердің байланыс реті бүзылады да, тіл табиғи жарасымынан айрылады, құлаққа жағымсыз естіледі, әрбірден соң айтылған ой кемескіленіп, тіпті түсініксіз болып кетуі де қиын емес.

Мәселен, бір бунаққа енетін мынадай тіркестердің басқы сөзін бөліп айтып көрейік:



тас бауыр болды тас бауүрболдү

тас жүрек еді тас жүрөгеді

тас кенені көрді тас кененігөрдү

тау ешкіге жолықты тау ешкігежолұқты

бас бармақсыз қалды, бас бармақсызғалды

жан қалтаға салды жан қалтағасалды

ат-тонсыз қалды ат тонсызғалды

үйкүшікке жолықты үй күшүккежолұқты

ағаш қасықты ұстады ағаш қасықтыұстады

қол орамалын ұмытты қол орамалынұмұтты

жыланбасты жинады жылан бастыжыйнады

айыл-тұрманын арқалады айыл тұрманынарқалады

желаяқпен жарысты жел айаңпенжарысты

жел сөзін аяды жел сөзүнайады

Бұдан қалыпты ырғақ, екпінінен айрылған тіркестердің мағынасыздыққа ұшырайтынын аңғару қиын емес.

Айтылар ойдың айқын, түсінікті, көңілге конымды, құлаққа жағымды болуы көбіне бунақтың ара жігіне, яғни бунақ екпіннің, дұрыс койылуына тікелей байланысты болса, екінші жағынан бұлардың (топ, екпін) өзі айтылар ойға, мағынаға тәуелді екенін ескеру керек.

Мәселен, сөз құрамы бірдей мына тіркестерді екі түрлі ырғақпен (екпінмен) айтып, екі түрлі түсінуге болады.



Қазақтілінсүйеді қазақ тілінсүйеді

қазағжерінсағынды қазақ жерінсағынды

қонағуйгөгірді қонақ үйгөгірді

малғорадатұр мал қорадатұр

жұңғаптатұр жүн қаптатүр

ташшолғатөселді тас жолғатөселді

үйгүшүктіңмекені уй күшүктүң мекені

ағашүйдөғой ағаш үйдөғой

алтынғасықпенішті алтын қасыңпенішті

69

теміртәртіптісақтайды Темір тәртіптісақтайды



әдем(і) алмажеді Әдемі алмажеді

Бұдан шығатын қорытынды: бунақтар (бунақ екпіні) лексикаға (мағынаға қатысты), грамматикаға (сөз тіркесі, сөйлем мүшесі тұрғысынан), әсіресе, фонетикаға тікелей қатысы бар маңызды тілдік фактор ретінде қаралуға тиіс. Мұны білмейінше сөз бен сөздің аралығындағы дыбыстардың үндесуі туралы айту мүмкін емес.

Есте болатын жай, қара сөздегі және өлеңдегі бунақтың ұқсастығымен қатар, ерекшеліктері де бар. “Өлең сөйлемдерінде сөз ырғақтарының үстіне өлең ырғақтары қосылады. Өлең ырғағы жорға жүрісінің тайпалуы; теңселуі сияқты екінші өңді ырғақ болады” [6, 189]. Оның үстіне қара сөзде бір бунақ құрайтын қалыпты тіркес-тер өлеңде керші бунактарға бөлініп те кетіп жатады. Мәселен: Тастан түлкі (табылар) аңдығанға (Абай). Өлеңге тән инверсияны (лат. іnvегsі — аудару, ауыстыру) айтпағанда, қалыпты тіркес түлкі табылар екі бунаққа ажырап тұрғанын аңғару қиын емес.

Екпін. “Сөз ішінде бір буынның күшті айтылуың екпін дейміз. Қазақ тілінде екпін сөздің соңғы буынына түседі” [37]. Бұл — бізге мектептен таныс қағида. Мұның өзі бүкіл түркологияда бір ғасырдан астам уақыттан бері айтылып, қайталанып келеді. А. Байтұрсыновта: “Қазақ тілінде екпін буыны сөздің я аяғында келеді, я аяғына таяу буын болып келеді” [6, 190] — дейді. Деуін десек те, осы құбылыстың шын сырьщ түсіне алмай жүрдік. Екінші ана тіліміз деп жүрген орыс тілінін, екпінін келістіре алмай қалатынымыз да содан болар.

Ә. Жүнісбеков қазақ тілінің фонетикалық жүйесін мұқият зерттеудің нәтижесінде индоевропа тілдеріне тән осы құбылыстың орынсыз тықпаланып келгенін,. түркі тілдерінде сөз екпінінің жоқ екенін, оның қызметін бұл тілдерде сингармонизм атқаратынын дәлелдеді [44; 45; 54]. Бұл, әрине, түркологтар тарапынан бірден қолдау таба қойған жоқ. Тіпті мектеп табалдырығынан екпін бар деп үйренген қатардағы оқушыға да бұлай ойлау оңай бола қоймасы аян. Алайда бұл — шындық. Олай болса, жоқты жоқтап, дәлелдеп жатудың қажеті жоқ. Ал бунақ екпіні туралы жоғарыда айтылды. Бұл, әдетте, фразалық екпін, тіркес екпіні делінеді.

СИНГАРМОНИЗМ

Сингармонизм (грек. sun — бірге және һагmonia — байланыс, үндесу)—түркі тілдеріне тән аса күшті заң. Осы уақытқа дейін сингармонизм дауысты дыбыстардың үндесуі немесе буын үндестігі делініп келді: “түбірдегі дауысты жуан (не жіңішке) болуына қарай оған тікелей көршілес қосымшадағы дауысты да тиісінше жуан (не жіңішке) болуы алдындағы өзімен тетелес қосымшамен байланысты; біртіндеп, сатылап барып бір буын екінші буынды ілестірумен барабар, сөздегі барлык, буындарға арқау түбірдің дауыстысы” [19, 159]. Яғни косымшадағы дауыстының сипаты түбірдегі дауыстыға байланысты, бірімен бірі үндесіп тұрады. Бұл, әрине, негізінен дұрыс.

Ә. Жүнісбеков {43, 45, 54] түркологияда сингармонизм туралы ертелі-кеш айтылған пікірлерді елеп-екшеп, соны бір қорытындыға келді, тілімізді басы артық қоспалардан арашалап, осы уақытка дейін еленбей келген тың арнаның көзін ашты. Атап айтқанда:

Сингармонизмнің басты фонологиялық қызметі —қазақ (түрік) сөзінің өн бойында біркелкі тембрдің (франц. tembre — дыбыстың сапасы, бояуы) сақталуында. Бұлай болмаған жағдайда сөз құлаққа жағымсыз. естіліп, қабылдауды, түсінуді қиындатады.

Индоевропа тілдеріндегі фонеманың конститутивтік (франц. cоnstitutif - мағына айқындаушы) қызметін түркі тілдерінде сингармонизм (сингармема) атқарады.

Бір ғана дыбыс түрінде түсінетін т, ат, ет, от, өт сөздерінде т, т'. т°, т° болып терт түрлі (езулік — жуан, езулік — жіңішке, еріндік—жуан, еріндік — жіңішке) реңге ие болатынынан хабарымыз бар. Олардың әрқайсысы құрамындағы дауыстылармен жымдасып, тембр жағынан орайласып, сөзді сөз етіп тұр. Оларды бірінің орнына бірін қолдану сөзге зор нүқсан келтірер еді, Дыбыстардың үйлесімі сол сөздің өзіндік тембрін айқыңдайды.

Байырғы қазақ сөздері мынадай сингармониялық

белгілерімен ажырайды.

1) жуан езулік — жіңішке езулік: тыс тіс, бас бәс.

2) жуан еріндік ~ жіңішке еріндік: сол сөл, жон жөн, от өт.



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет