Білім беру министрлігі жауапты редакторы М. Б



бет5/10
Дата18.03.2018
өлшемі1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

46

анғарылады. Яғни тіліміздің тарихи дамуы нәтижесінде қалыптасқан заңдылықтар өз күшін сақтайды. Мысалы: век-сель, кас-ка, мас-ка, пас-порт, кос-тюм т. б.



СӨЗДЕРДІҢ БУЫН ҚҰРАМЫ

Тіліміздегі сөздер (сөзформалар) құрамындағы буынның түрлеріне қарай мынадай болып келеді:

1. Бірынғай ашық буынды сөзформалар: а-на-ла-ры-на, қа-ла-да-ғы ке-ле-ді, ба-ла-ла-ры-на, а-па-ра-ды, қа-ра-ма-ды, ө-зе-ні-не, бі-ле-ті-ні, са-на-сы-на, ө-зі-ні-кі, о-қы-са.

2. Бірыңғай тұйық буынды сөзформалар; жат-тық-тыр-ған-дар-дың, тас-тай, жас-тар-дьң, ул-кен-дер-дің, сөй-лес.

3. Аралас буынды сөзформалар -а-на-ла-ры-мыз-дың, айт~қан-да-рын, көр-ге-ні-міз, бі-ле-тін-дер-ге, дәп-тер-ле-рі-міз-дің, қа-на-ғат-тан-ды-рыл-ды, ой-лан-ба-ды, үл-ке- нірек, а-ла-мын.

БУЫН ҚҰРАМЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ

Тілдегі әр түрлі морфемалар (түбірлер және қосымшалар) бір-бірімен қарым-қатынасқа түсіп, сөйлеу үстінде көбіне бірнеше морфема бірігіп, түйдек құрап айтылады. Әсіресе жеке буын, тіпті жекелеген дыбыс (ол дауысты да, дауыссыз да болуы мүмкін) түріңде келетін қосымшалар өз алдына қолданылмайтыны белгілі. Олар сөзге жалғанған кезде өздерінің дыбыстық құрамын кейде сақтап, көбіне өзгеріске түсіп тұрады. Мұндайда көбіне дауыссыздан басталатын қосымшалар өз алдына буын құрай алады. Мысалы: а-на-лар-ға, а-на-мыз-дьң, қала-сы-на, ой-ла-ды, ал-ма-ды, жеткіз-бе-ген-дік-тен, үлкен-деу, боз-ғылт т. б. Ал дауыстыдан басталатын қосымша міндетті түрде өзінің алдында тұрған буынның соңғы дауыссыз дыбысын өзіне қосып алады, яғни алдыңғы буынның соңғы дыбысы кейінгі буынның құрамына өтеді, мұны дыбыстың жылысуы деп қараған жөн. Мысалы: ал-а-а-ла (көсемше формалы етістік), ал-ып а-лып (көс.), ат-ы а-ты, ат-ым — а-тым.

Дауыстыдан басталатын қосымшалар жеке дыбыс түрінде, дыбыстардың қосындысы түрінде де болады.

47

Жеке тұрып қосымша бола алатын дауыстылар:

1. -а, -е

1) септік жалғау: ойым-а, ойың-а, сөзім-е, сөзің-е;

2) көсемшенің жұрнағы: айт-а, жаз-а, квл-е, кет-е;

3) сөз тудыратын жұрнақ: сан-а, бос-а, бұлдыр-а, шылдыр-а, тіл-е, мін-е, мөлдір-е, желбір-е;

2. -ы,

1) тәуелдік жалғау: ат-ы, ақыл-ы, ес-і, дәптер-і;

2) сөз тудыратын жұрнақ: бай-ы, шыж-ы, қазақ-ы, кем-і, кең-і, желп-і, көлк-і.

3. -ө, -у, -ұ.

Бұлар жазуда ескерілмейді. Еріндік дауыстысы бар бір буынды сөздерге жалғанатын -е, -ы, -і косымшалары айтуда сөз жоқ ө, ұ, ү түрде дыбысталады: өлө (әл-е), әсә (өс-е), өнө (өн-е), өрө (өр-е)„ ұлұ (ұл-ы,), қолұ (қол-ы), өрү (өр-і), төсү (тө-сі).

Ал дауыстыдан басталатын тұйық буын қосымшалар тілімізде көп.



-ай, ~ақ, -ар, -ат, -ау, -ей, -ек, -ер, -ет, -ес, -еу,

-ЫҚ, -ЫЛ, -ЫМ, ЫН, -ЫҢ, -ЫЗ, -ыр, -ЫС, -ЫТ, -ЫШ,

-ІЗ, -ІК, -ІМ, -ІН, -ір, -ІС, -ІТ, -ІШ т. б.

Сонымен дауыстыдан басталатын қосымша морфемалар алдыңғы буыннын, соңғы дыбысын өзіне қабылдау арқылы көрші екі буынның дыбыстық құрамы да өзгеріске ұшырайды. Мұнын. буындардың сапасына да әсері болады. Мәселен, қол — үш дыбысты тұйық буық Енді осыған -ы, ым, ың тәуелдік жалғаулары жалғанса ко-лы, қо-лым, қо-лың болып, сапалық та, сандық та; өзгеріске ұшырайды.

Мұндай өзгеріс жеке дауыссыз дыбыс түрінде келетін қосымша жалғанғанда да болады. Бұл кезде түбі морфеманын, соңғы буыны көбінесе ашық буын болып келеді: ба-лам (бала-м), қа-лаң (қала-ң), сөй-лет (сөйле-т), қа-рат (қара-т), қа-рал (қара-л), қа-рас (цара-с} т. б.

Ұяңдардан баска дауыссыздардың барлығы да қосымша бола алады. Олар: -й, -к, -қ, -л, -м, -н, ~ң, -п, -р, -с, -т, -у, -ш. Дұрысы, сөйлеуде буыннан кем элемент болмайды. Дауыстыларды селбестірмей дауыссыздардын жалаң өзін дыбыстау мүмкін емес.

48

Мәселен, п дыбысын жеке айтатьш болсақ, -пы немесе -пі (алфавитте пе) деуге мәжбүрміз. Ә. Жүнісбеков тілімізде жалан, дауыссыздан тұратын морфема (сөз, қосымша) болуы мүмкін емес [44, 78; 45, 26] дейді. Бұлардың көбі омоним қосымша. Мәселен: -н: 1) септік жалғау (қаласы-н, уйі-н); 2) етіс жұрнағы (тара-н, ойла-н); 3) сөз тудырушы жұрнақ (бора-н, толқы-н).



Қазақ тілінде қосымшалар түбір морфемаға (түбірге) ғана үстелмейді, алуан түрлі грамматикалық формадағы сөздерге (сөзформаларға) одан әрі үстеле береді. Мұндайда сөзформаның, соңғы буынының дыбыс құрамы құбылмалы болып тұрады, яғни кез келген морфеманың буын құрамы бірде қалпын сақтап, енді бірде өзінен кейін үстелетін морфеманың ыңғайына карай ауыс-түйіс жасап тұрады. Мысалы: сөз, сәз-дер, сөз-де-рі, сө-зі, өе-зін, сө-зі-не, ой, ой-лар, ой-ла-ры, ой-ла, ой-лан, ой-ла-нып, о-йы, о-йың, о-йы-на.

Буындар арасындағы дыбыстық жылысулардың заңдылығын буынның түрлері мен дыбыстық құрамын ескере отырып қарастыру керек болады.



АШЫҚ БУЫН

А буыны (жеке дауысты) әр уақытта сөзді бастаушы буын болады да, келесі буынмен ауыс-түйіс жасамай (а-қыл, а-кылды, а-қылы, а-рыстан, а-рыстандай) қалпын сақтап тұрады.

ВА буыны (дауыссыз және дауысты) сөзформаның әр түрлі позицияларында ұшырайды. Басқы позицияда (көп буынды сөздерде) бұл да ұдайы қалпын сақтап тұрады. М ы с а л ы: қа-ла, қа-ла-лар, қа-ла-мыз.

Соңғы позицияда (көп буынды сөзформада), сондай-ақ жеке сөз (түбір морфема) түрінде келгенде жалғыз дауыссыздан тұратын қосымшаларды өзіне тартып алады. М ы с а л ы: ша-нам (шана-м), а-лай (ала-й), шал-





(сейлестірме-й), деп (де-п), дей (де-й), дер (де-р).

49

ТҰЙЫҚ БУЫН

АВ (дауысты және дауыссыз) буыны. Түбір морфема түрінде жеке және сөздің басқы буынында ғана кездеседі. Түбір морфема ретінде дауыстыдан басталатыі қосымша морфемаларды қабылдағанда құрамындағы дауыссыз қосымшаға жылысады: а-ры (ар-ы), а-рым (ар-ым), а-ғып (ақ-ып), а-ға (ақа-а), е-сі (ес-і), е-сім (ес-ім), а-ша-ды (аш-а-ды), а-шып (аш-ып), а-шық (аш-ық), а-шыл (аш-ыл), а-шыс (аш-ыс).

АВВ (дауысты-дауыссыз-дауыссыз) буыны да түбір түрде және сөз басында ғана айтылады. Бұған да (түібірге дауыстыдан басталатын қосымша қосылғанда; соңғы дыбыс қосымшаға өтеді: ан-ты (ант-ы), ан-тым (ант-ым), ай-тып (айт-ып), ай-та (айт-а), ай-тыл (айт- ыл), ай-тыс (айт-ыс) т. б.

ВАВ (дауыссыз — дауысты — дауыссыз) жеке сөз ретінде де, сөздің барлық позициясында да қолданылады. Жеке сөз және көп буынды сөздің соңғы буыны болып келгенде оның соңғы дыбысы дауыстыдан басталатын қосымшаға жылжиды: ко-лы (қол-ы), қо-лым (кол-ым), кө-зі (көз-і), кө-зің (көз-ің), сондай-ақ кет етістігінен) ке-те, ке-тіп, ке-тер, ке-тіс. Бұл буын кез келген сөзформаның соңында кездесе береді: қа-на-ғат; қана-ғат-ты, қанағат-тан, қанағат-та-на, қанағат-та-нып, қанағаттан-ған, қанағаттан-ға-ны, қанағаттан-ға-ным.

ВАВВ (дауыссыз — дауысты — дауыссыз — дауыссыз). Бұл буын жеке сөз түрінде негізінен еліктеуіш қала берді азын-аулақ есім сөздер (қант, жент, булт, кілт сияқты) болады. Бұлардың соңындағы қос дауыссыздын, алдыңғысы үнді, соңғысы қатаң болуы міндетті. Сөздің басқа (қан-ты, бұлт-тар, жент-ті) және сөзфор-маларда соңғы буын (жө-нелт, қа-райт, сар-ғайт, се-мірт, кү-кірт, күң-гірт) бола алады. Ал бұларға дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда соңғы қатан дыбысы қосымшаға өтеді: тар-сыл (тарс-ыл), гүр-сіл (гүрс-іл), жыл-тыл (жылт-ыл), бұл-тың (бұлт-ың), қан- тым (қант-ым), жен-ті (жент-і), қарай-та (қарайт-а), бұл-ты (бұлт-ы), жөнел-тіп (жөнелт-іп), сарға-йып (сарғай-ып).

Бұл қарастырылған буындар тіліміздегі байырғы сөздердің құрамында кездеседі. Сонда ашық буындарға жалаң дауыссыздан тұратын қосымшалар қосылғанда: тұйық буын пайда болады да, түйық буындарға дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда

50

буын соңындағы дауыссыз косымшаға өтеді. Қысқасы, қарым-қа-тынаска түскен буындар өзінің бастапқы қалпын (дыбыстық құрамын) бірде сақтап, енді бірде өзгертіп отыруға мәжбүр болады.

| Бұл заңдылықтар орыс тілі арқылы енген сөздердің

құрамындағы буындарға да қатысты: маши-нам, уни-версите-ті, институ-тың, т. б. Алайда қосымша жалғану кезінде соңы қос дауыссызға біткен кейбір буындардың дыбыстық құрамында байырғы буындарда мүлдем байкалмайтын өзгерістер де ұшырады. Ондай қос дауыссыздарға мыналар жатады: нд, мп, кт, нг, мб, ск, фт және сс, лл, кк, тт, мм, сондай-ақ ст, сть, зд. Бұл бас

асаулықты байырғы буындарымыздың мұндай дыбыс

тіркестеріне аяқталмайтындығынан деп қарау керек.

Енді әлгі дыбыс тіркестеріне аяқталған буындарды қарастырайық.

1. Соңғы буыны нд, мп, кт, нг, мб, ск, фт сияқты қос дауыссыздарға аяқталған сөздерге дауыссыздан басталатын қосымша қосылғанда олардың аралығында қысан ы, і дәнекері пайда болады, қос дауыссыздың соңғысы дәнекер дыбысқа жылысады да, жеке буын қүрайды: фон-ды-ға, фон-ды-дан, фон-ды-сы, шриф-ті-ге, штам-пы-лау, фак-ті-ге, митин-гі-ге, объек-ті-лер, объек-тілер-ром-бы-ның, киос-кі-ге, киос-кі-лер [16, 12].

Ал дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда байырғы буындардан ерекшеленбейді: фон-ды, фон-дың, шриф-тім, штам-пы, объектім, митин-гің, ром-бым, киос- кің.

2. Соңғы буыны сс, лл, тт, мм сияқты қосарлы дыбыстарға аяқталған сөздерге қосымшалар (басқы дыбысы дауысты да, дауыссыз да) жалғанғанда біреуі мүлде түсіп қалады: класс — кла-сы, кла-сым, клас-қа, клас-ты, металл — мета-лы, метал-дар, метал-ға, кило-ватт — кило-ват-тар, грамм — гра-мы, грам-ға. Ал жал-қы есімдерде түспейді: Донбасс — Донбассқа, Гримм- нің [16, 12].

3. Соңғы буын ст, сть, зд дыбыстар тіркесіне аяқталған сөздерге қосымша жалғанғанда, соңғы дауыссыз түсіп қалады: текст текс-ке, текс-тер, трест, тірес-тің, тре-сіне, ведо-мость ведомос-қа, ведомо-сы, съезд съез-ге, съе-зінің, поездпоез-бен, пое-зына, коммунист, коммунис-тік, коммунис-ке [16, 12].

51

СӨЗДІҢ БУЫН САНЫНЫН, АРТУЫ МЕН КЕМУІ



Сөздің (сөзформаның) буын саны тарихи даму барысында, әр түрлі фонетикалық жағдайларға байланысты артып не кеміп отырады. Мұның біріншісі, негізінен кірме сөздерді фонетикалық жақтан игерумен байланысты болса, екіншісі тілде қалыптасқан неғұрлым байырғы сөздердің құрамында кездеседі.

Кірме сөздіқ әр түрлі позицияларында тілдін, қалыптасқан дыбыстық жүйесіне сәйкес келмейтін кейбір жеке дыбыстар мен дыбыс тіркестерінің болуы заңды. Ондай сәйкессіздіктерді реттеу үшін кейде сөздің құрамындағы жеке дыбыстарды түсіруге немесе жаңадан дыбыс қосып айтуға, төл дыбыстармен алмастыруға тура келеді. Тілімізге араб, парсы тілдерінен ертеректе енген сөздер бұған дәлел. Олардың фонетикалық жақтан игерілгені сонша, көпшілігінің кірмелігі аңғарылмайды. Мәселен, бөкебай, бөрене, бөтелке, доға, кәмпит, көшір, қамыт, қарындаш, пұт, пүліш, пеш, сәтен, сиса, сом, сот, теңге, түрме, самауыр, сөтке.

Кірме сөздерді игеру үстінде бұрын бар дауыстыны түсіру, жаңадан қосып айту буын құрамын кемітуге немесе арттыруға мүмкіндік тудырады. Мәселен, қазі күнделікті тілімізде жиі қолданылып жүрген анкет, газет, контор, минут, пар, секунд, фанер, цифр, шахмат координат, шпал т. б. сөздер орыс тілінде анкета, газета контора, минута, пара, секунда, фанера, цифра, коорди ната, шпалы түрінде айтылып, жазылатыны белгілі. Соңғы екпін түспейтін дауыстының біздің тілімізде айтылмауы бір буынның кемуіне мүмкіндік береді.

Қерісінше, кірме сөздердің буын санының артып кетуі де тілімізде кездесетін құбылыс.

Қазақ тілінде ғ, г ұяңдары сөз аралығында жиі айтылғанмен, сөздің басында және соңында айтылмаған, Бұл позицияларда кірме сөзде кездесетін болса, не түсіріліп немесе қатаң сыңарларымен алмастырылған. Мәселен, күні кешеге дейін қарт кісілердің гүл сөзін күл түрінде айтып келгенін білеміз. Қазір бұл дыбыстарды сөз басында айта береміз. Сондай-ақ үнді дыбыстардан басталатын сөздеріміз де аз. Соның өзінде м, н болмаса, қалғандарынан (л, р, н, й, у) басталатын байырғы өездер аз. Содан да болар л, р дыбыстарынан басталатын кірме сөздердің алдынан міндетті түрде қысаң дауыстылар (ұ, ү, ы, і)жамалып айтылады. Тіл білімінде мұны протез деп атайды.

52

Араб-парсы тілдерінен енген сөздерде бұл айқын сезіледі. Өлең жолдарында өз алдына буын құрап тұрады. Мәселен: “Рас десең, рас сөз мен айтайын” (“Бекболат” дастаны) деген жолды ы-сыз айту мүмкін емес, өйткені екі буын кем болып қалады. Сол сияқты: “Малға сат, пайдаға сат кылығыңды, Ылайла ылай оймен тұнығыңды” (Абай), мұнда да жазылу нормасына лайықтап, лай деп (ы-сыз) айту өрескелдік болар еді. Қысқасы, қазіргі л, р әріптерінен басталатын бірсыпыра сөздердің басында қысаң дауыстылардың айтылатыны даусыз. Олар: ы-лағу, ы-лай, ы-лайық, ы-лайым, ы-лақ, ы-лаң, і-леген, і-лекер, і-ләм, ы-лас, ы-лау, ы-рабайсыз, ы-рай, ы-рақмет, ы-рақат, ы-рақым, ы-рамазан, ы-рас, і-рәсуа, і-реніш, і-рең, і-рет, ұ-ру, ұ-рүқсат, ұ-лүқпан, Ү-рүстем.



Ал лақ етті, лау етті, лық ете калды дегенде лақ, лау, лық еліктеу сөздер: ешқандай протезасыз айтылып тұр.

Орыс тілінен енген сәздерде протеза әсіресе р дыбысының алдында көбірек байқалады. М ә с е л е н, і-резеңке, І-ресей, Ұ-россия. Алайда казіргі сауатты қауым л, р дыбыстарынан басталатын сөздерді протезасыз айтады деуге болады. Айтуда да, жазуда да бірден-бір протеза сақталған сөз — ол орыс сөзінің өзі: айтылуы — о-рұс (русс): Мұны көненің көзі (реликт), тілдің табиғи өзі десе де болады. Осылай және бір сақталған сөз — үстел. Айтылуы — үстөл (стол). Алайда бұл сез қазіргі тіл тұтынушылардың қолдануында стол түрінде көбірек айтылып, жазылып та жүр. Мұның өзі тіл мәдениетіне мән бермеудің салдары екені айкын.

Тілімізде сөз де, буын да қос дауыссыздан басталмайды. Ондай кірме буындарды не алдынан, не арасында қысаң дауыстылар айту арқылы төл буынға айналдыратын болған. М ы с а л ы: ыс-тақан (стакан), ыс-тан-ция (станция), ті-рәктір (трактор), ме-тір (метр), ли-тір (литр). Бұлардың қазіргі әдеби тілде айтылуы да, жа-зылуы да осы күйде норма болып қалғандары: протеза түрінде — үстел, ал эпентеза түрінде — бө-рене (брев-но),же-ребе (жребий), кереует (кровать), кінәз (князь) сияқты сөздер.

Сондай-ақ эпентеза қүбылысының нәтижесінде сөздің соңында артық буын пайда болатыны жоғарыда айтыл-ы: фон-ды-ға, киос-кі-ге, шриф-ті-ге, штам-пы-лау, фак-ті-ге т. б.

Буын санының кемуі, әсіресе байырғы сөздерге тән

53

құбылыс деуге болады. Осы күнгі қосымшалардың көпшілігі бір кездегі толық мағыналы сөздердің дыбыстық: (буын) жақтан ықшамдалуынан (кемуінен) жасалғаны белгілі. Бұған әлі де ізі суымаған факті ретінде -тын, -тін жұрнағы мен көмектес септіктің жалғауын айтуға болады.



Тұрған сөзі ықшамдалып -тұғын, одан -тын, -тін жұрнағына айналса, бірлән сөзінен -менен, пенен, одан -мен, пен жалғауы шыққан.

Қейбір кіріккен сөздердің буын жағынан ықшамдалып жасалғаны айқын: әкел (алып кел), апар (алып бар), әкет (алып кет) сөйт (солай ет), бүйтіп (бұлай етіп) щайтіп (қалай етіп), әрмен (әрі таман), бермен (бері таман).

Буындардың кему құбылысы әсіресе сөз бен сөздің, буын мен буынның арасында көбірек ұшырайды. Осы күнгі сосын [16, 300] формасы содан соң сөздерінің ықшамдалуынан пайда болған.

Жалғаулардың түсіп айтылуы жиі кездесетін құбылыс. Яғни мұнда да сөздердің буыны кеміп, ықшамдалады деген сөз.

Есімшенің өткен шақ (-ған, -ген) және көсемшенің келер шақ (-а, -е) формалары жіктіктің жекеше, бірінші жағында айтуда да, жазуда да бір буыны кеміп калатыны бар: бар-ғам (барғанмын), барам (барамын), келгем (келгенмін), келем (келемін).

Сондай-ақ ал, бол, кел, қал, сал, қыл етістіктері көсемшенін, өткен шақ (-ып,-іп) формасында ап (алып), боп (болып), кеп (келіп), қап (қалып), сап (салып), қып (қылып) түрінде бір буыны кеміп айтылуы және жазылуы жиі ұшырайды. Бұлар әсіресе М. Әуезов, С. Мұқанов, I. Есенберлин, Ә. Нұрпейісов шығармаларында көп кездеседі.

Қазақ тілінде сөз ішінде екі дауысты қатар келмейді. Бұл заңдылық бір тіркеске еніп айтылатын күрделі сөздерге де қатысты. Мұндай сөздердің аралығында қос дауысты қатар келгенде айтуда міндетті түрде біреуі түсіп қалады. Мұны тіл білімінде элизия дейді. Мысалы: қарағаш (қара ағаш), сарағаш (сары ағаш), өлара (өлі ара), қарала (қара ала), сарала (сары ала), жүралмады (жүре алмады), айталмады (айта алмады) т. б.

Сондай-ақ дауыстыдан басталатын қосымша қосылғанда кейбір екі буынды сөздердің екінші буынындағы

54

қысаң дауыстылар түсіп қалады да, буын кемиді: орын орна (орын-а); орны (орын-ы), орным (орын-ым), орнық (орын-ық), т. б. Мұндай құбылысты қазак тіл білімінде редукция деп жүр. Дұрысы редукцияға ұшыраған дыбыс жоғалмайды, әлсіреп, көмескіленіп айтылады. Ал орны, мұрны, аулы деген сияқтыларда бір буынның мүлде айтылмайтынын, із-түссіз кететінін аңғару қиын емес.



Қысаң дауыстылардың көмескі айтылуы, түсіп қалуы сөздерде жиі ұшырайды. Мәселен, кішкене (кіш(і)кене), сарғай (сар(ы) ғай), келсап (келі сап), бөржар (бөрі жар), өшшер (осы жер), ошшақ (осы жақ) т. б.

Ал сөйлемді аяқтап тұратын үшінші жақтағы көсемше формалы (-а, -е, -й,) етістіктің соңындағы дауыстының түсіріліп айтылуы норма деп танылады. М ы с а л ы: барат (бара-ды), келет (кел-е-ді), түрат (түр-а-ды), жетет (же-те-ді). Өлең жолдарында буынның қажетті-лігіне қарай бұл буын түсіріліп те, түсірілмей де айтылады. Салыстырыңыз:



Көңілің суын ішсең ашылады,

Денеңде бар дертіңді қашырады.

Өксіген оттай жанып жануарлар,

Өзеннен рақат тауып басылады.

(Ы. Алтынсарин).



Ақ үйге ай сәулесі нұрын төгед(і),

Шапи қыз сәлем айтып келсін деп ед (і),

Шомылған айдын көлде аққудай боп,

Бұраң бел сылаң қағып шыға келед (і)

(Халық әні).

Қысқасы, сөздің кұрамындағы буындар бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болады да, бірде артып, бірде кеміп отырады. Мұның өзі сөзге, қала берді, тілге оралымдылық, динамизм беретіні айқын.

IV Дыбыстардың үндесуі



ҮНДЕСТІҚ ЗАҢЫ

Адамның тілі — дыбыстық тіл. Біз өз ойымызды осы дыбыстардың тіркесі, тізбегі арқылы білдіреміз. Алайда дыбыстардың өзара тіркесуінде әр тілдің езіне ғана тән белгілі бір қалыптасқан

55

заңдылық, жүйе бар. Фонетиканы жақсы меңгергенде ғана мұны аңғаруға, айқындауға болады. Мәселен, қазіргі қазақ тілінде түбір мен қосымшаның немесе сөз бен сөздің аралығында қатан, қ, к, п дыбыстарының дауыстылармен (сондай-ақ үнді, ұяңдармен де) қатар тұру мүмкіндіктері жоқ деуге болады. Ал морфемалардың1 құрамында бұлар қатар тұра да, айтыла да береді: апа, әке, ақыл —еке (Асеке, Қалеке, басеке). Мұны тарихи дамудың нәтижесі деп түсіну керек.



Әсіресе морфемалардың аралығында (мұны жігінде, жапсарында деуге болады) қатар келген дыбыстар (буындар) бір-біріне әсте немқұрайды қарай алмайды, олар акустика-артикуляциялық жақтан үнемі бір-біріне жуықтап, өзара үйлесіп, тіл табысып тұрады. Қазақ тілінде көбіне алдыңғы дыбыс (буын) өзінен кейінгі дыбысқа (буынға) ықпал етіп, игереді. Мұны тіліміздегі қосымшалардың көп вариантты болып келуінен көруге болады. Мәселен, бір ғана көптік жалғауы тоғыз вариантта ұшырайды. Оның алтауы (-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер) орфографиялық норма болып есептеледі де, қалған үшеуі айтуда ғана кездеседі. Олар: -лөр (үй-лөр, түр-лөр), -оөр (күн-дөр, түн-дөр), -төр (шөп-төр, көш-төр). Бір жалғаудың бұлайша көп вариантты болып келуі сөздің соңғы буынына және дыбысына байланысты болады да, тіліміздің тарихи дамуының нәтижесі түрінде танылады.

Қазіргі қазақ тілінде түбір мен қосымшаның аралығында қатар келген буындар мен дыбыстардың өзара үйлесімі, яғни тілімізге тән, өзімізге мектептен таныс, негізгі үндестік заңдар мынадай болып келеді:

1. Түбірдің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымшалар да жуан буынды болады: мал-шы-лық-та, ал-дыр-ың-дар, инс-титут-тар-дың, қала-лык,-тар-ға, республика-мыз-дың, жылқы-лар-ымыз.

2. Түбірдің соңғы буыны жіңішке болса, оған жалғанатын косымшалар да жіңішке буынды болып келеді:



1 Морфема (грек. могрһе — форма)—сөздін. лексикалық не грамматикалық мағынасы бар ең кішкене бөлшегі. Ол қазақ тілінде негізгі түбірге немесе қосымшаға тура келеді. Мәселен, ег-ін-ші-лер-діқ, мал-шы-лар-ы-н деген сөздердің әрқайсысы бес морфемадан құралған. Сонда ек және мал түбір морфемалар да, қалғандары қосымша морфемалар. Бұл түбір, қосымша түрінде де қолданыла береді.

56

мек-теп-тер-ің-ді, кел-тір-ің-дер, университет-ім-ді, пио-нер-лер-дің қате-лік-тер-ді, мұғалім-дер-ге.

3. Түбірдің соңғы дыбысы дауысты не үнді болса, оған жалғанатын қосымшалар үнді не үяңнан басталады: бала-лар, бала-ға, бала-да, бала-мен, жел-дің, жел-ге, жел-мен.

4. Түбірдің соңғы дыбысы үяң болса, қосымша ұяң-нан басталады: қаз-дар, қаз-ға, жез-ге, жез-ді, мүқтаж-дық, уәж-дер, уәж-ге, уәж-ді, уәж-ден.

5. Түбірдің соңғы дыбысы қатаң болса, қосымша да қатаңнан басталады: мақсат-қа, мақсат-тан, маңсат-пен, университет-те, университет-пен.

Бұл заң әсіресе түбір мен оған жалғанатын жалғаудың арасында жақсы сақталады. Ал жұрнақтар туралы бүлай деу бір жақтылау болып шығады.

Қысқасы, морфемалардың бірыңғай жуан не жіңішке буынды болып және олардың аралығында қатар келген дыбыстардың біріне-бірі акустика-артикуляциялық жақтан бейімделіп, үйлесіп тұруын дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы дейміз.

Дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы — қазақ тілі фонологиясының ең өзекті мәселелерінің біріне жатады. Дыбыстардың акустика-артикуляциялық сипаттарын накты білгенде ғана бұл заңдылықты жақсы аңғаруға және түсінуге болады. Олай болса, тіліміздегі дыбыстарды дауыстылар және дауыссыздар деп бөлу, оларды сан және сапа жағынан айқындау, әр дыбысқа тән белгі-қасиеттерді мүқият оқып үйрену — алдымен осы дыбыстардың үндесу заңдылықтарының сырын, сипатын білуге, айқындауға қажетті бірден-бір тетік, кілт деп қараған жөн.

ДЫБЫСТАРДЫҢ АЛМАСУЫ

Тілдің ауызша формасында дыбыстар үндестік заңына сәйкес үнемі үйлесіп, жымдасып қолданылады. Егер айтуда осы үндестік сақталмай, бұзылатын болса, мұның өзі айтылуы мен жазылуының арасын парықтай алмаудан туады. Өйткені жазу сөздің_ айтылуын дәл бере алмайды. Оның үстІне морфологиялық принцип басшы-

лыққа алынатын біздің жазуымызда түбірдін. соңғы дыбысы көбіне өзгеріссіз жазылады. Мысалы, жан етістігінен өрбитін жанды, жанбады, жанған (жок) сиякты формаларда түбірдің бастапқы калпы

57

сақталып жазылады. Алайда осындағы н әрпі үш сөзформада үш түрлі дыбысталады. Тілдің табиғатын, фонетикалық заңдылықты жақсы білгенде ғана мұның себебін нақты білуге, түсіндіруге болады.

Егер әлгі сөзформалардың құрамындағы нб, нғ тіркестерін дәл осылай (жазылуындай) айтатьш болсак, тіліміздің ғасырлар бойы дамуының нәтижесінде калыптасқан үндестік заңына нұқсан келеді. Бұл заң бойынша нб, нғ тіркесі дауыс қатысы жағынан сәйкес келгенмен, айтылуы (артикуляциясы) жағынан оралымсыз; сонда қос ерін б өзінің алдында тіл алды н-нен гөрі қос ерін м тұруын, ал тіл арты ғ өзінен бұрын тіл арты ң тұруын талап етеді. Соның нәтижесінде нб тіркесі мб (жамбады), нғ тіркесі ңғ (жаңған) болып айтылады, яғни н дыбысы бірде м, енді бірде н дыбысымен алмасады. Әдетте мұндайда н дыбысы м немесе ң дыбысынан өзге-реді деп айту жиі кездеседі. Бұл жерде ол (н) жағдайға байланысты уақытша орнын берді. Ал оны алмастырған м, ң дыбыстарының да осы тұрысында (жамбады, жаңған) ешқандай фонематикалық мәні жоқ.

Сондай-ақ: қарағой (қара қой), ағешкі (ақ ешкі), ағжүн (ақ жүн), қабы (қап-ы), жаспала (жас бала), тарағы (тарақ-ы) дегендер де дыбыс алмасулары деп қарау керек.

Мұндағы алмасулар (қ — ғ, п б, б п) көрші дыбыстардың бірін-бірі дауыстың (салдырдың) қатыеы жағынан игерудің нәтижесінде болып тұр.

Қысқасы, морфемалардың жігінде. қатар келіп, акустикалық немесе артикуляциялық жақтан тіл табыса алмаған жағдайда дыбыстардың бірі (күштісі) екішісін (әлсізін) өзіне жуық басқа дыбыспен алмасуға мәжбүр етеді.



Алмасу — альтернация (лат. аltегпаtіо — орысша чередование)—әр түрлі сөзформалардың кұрамында кездесетін бір морфеманын бір дыбысының көрші дыбыстың әсерінен баска дыбысқа өзгеруі. Әңгіме морфеманың дыбыстық құрамы туралы болғандықтан, мұның өзі морфологиянын да объектісі бола алады.

Мұны былай түсіну керек: жан, жанбады, жанған — үш түрлі сөзформа; олардың лексикалық мағыналары бірдей, себебі түбірі (жан) ортақ. Сондықтан оның (түбірдің) дыбысталуы да бірдей болеа керек еді. Алайда бірдей емес. Біріншісінде — н, екіншісінде — м, үшіншісінде -ң дыбысына аяқталып тұр.



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет