Білім беру министрлігі жауапты редакторы М. Б



бет4/10
Дата18.03.2018
өлшемі1.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

С, з фонемаларын айтқан кезде тілдің ұшы төменгі тіске тіреліп, ортасы аздап ой түседі. Ауа осы тесік арқылы өтіп, үстіңгі күрек тістердің арасынан сүзіліп шығады. Бұл екеуі де сөздің барлық позициясында айтылады. Әрине, с әлдеқайда белсенді. Ол 5527 сездін. басында қолданылса, з — 724 сөзде. С-ның бір ерекшелігі сөз соңындағы дауыссызды жатырқамайды: ал-са, ңара-са, жаз-са, жар-са, жау-са, т. б. Ұяң з орыс тілінде сөз соңында жазылғанмен, с болып айтылуы орфоэпиялық норма болып есептеледі. Қазақ тілінде орыс тілі арқылы енген сәздердің содындағы з айтылып: газ, гипноз, ,карниз, катализ, заказ, колхоз, майонез, протез, қосымша үяң, үнділерден басталады: газға, газды, совхозда, совхозбен, шлюзге.

Сөз ішінде с өзімен іргелес ш, ж дыбыстарыныд әсерінен ш болып ашшы (асшы), шешше (шеш-се), беш-



шелек (бес шелек), бешшыл (бес жыл); ал з өзінен

кейінгі с, ш, ж фонемаларынын. әсерінен с, ш, ж болып:



жасса (жазса), жүссом (жүз сом), ташша (тазша),

жашшы (жазшы), жашшықты (жаз шықты), жүжжыл

(жүз жыл) айтылады.

35

Ш, ж фонемаларын айтқанда тілдің ұшы аздап [с, з-ны айтқандағыдай) көтеріледі де, екі бүйірі жоғарғы тістерге тіреліп тілдің үстіңгі жағы екі жерден таңдайға жуықтайды. Сондықтан бұлар қос фокусты дауыссыздар делінеді. Өзімен қатар келген қатақ с-ны өзіне ұқсатуына негізгі себеп осы ерекшелігі. Мыс, ашша (ас-ша, ашса),қашша, қасша, қашса). Ш бір-ақ сөзде ұяңданады: ренжі (реніш-і).

Бұл екі фонема сөздің барлық деңгейінде (позициясында) айтылады, тек ж сөз соңында аз кездеседі: лаж, таж, талан-тараж, уәж сияқты бірер кірме сөз бен баж, быж, күж, қыж, қож, мыж, быж-тыж, шыж сияқты еліктеуіштер.

Орыс тілінде сөз соңында ж жазылғанмен ш болып айтылады. Қазақ тілінде орыс тілі арқылы енген сөздердің соңындағы ж айтылады: гараж, қорсаз, стаж, морж, тираж, тоннаж, фиксаж, экипаж, блиндаж, дубляж, зондаж, массаж, монтаж және оларға қосымша ұяңнан басталып) (стажды, стажға, гаражда, гараж-бен) жалғанады.



Ш фонемасы көрші дыбыстардың әсерінен өзгермейді. Ал ж көрші с, ш-нын, ықпалына ұшырайды: ташшол (тасжол)( бешшыл (бес жыл), лашшыз (лажсыз).

Әдеби тілде айтылатын с говорларда [27, 90—100] ш-мен алмастырылады: шамал (самал), шортан (сор-тан), ешек (есек), мышық (мысық), беш (бес), жетпіш (жетпіс) т._б



К, г фонемалары тілдін. артқы шенінің таңдайға тіреліп, тез ажырап кетуінен жасалады. Қатан, к дауыссыз сөздің барлық шенінде (5307 сөз) қолданылады, ал ұяң г-ден басталатын сөздер сөз басында аз ұшырайды (667 негізінен кірме сөздер), ортасында актив кездеседі де, соңында мүлде айтылмайды. Орыс тілінен енген сөз-дердің соңында г жазылғанмен (аншлаг, биолог, варяг, геолог, гонг, диалог, идеолог, монолог, педагог, округ, саркофаг, универмаг) айтуда к болады да, жалғанатын қосымша қатаңнан (педагогқа, педагогты, педагогпен) басталады. Қазақ тілінін байырғы сөздерінде бұл екі фонема (к, г) тек жіңішке дауыстылармен ғана қатар тұра алады.

Алайда қазіргі орфографиямыз мұны ара-түра елемей: гауһар, кастрөл, аллауакбар, хакім, хикая, тәкаппар, күнәкар, кәнизәгы, бундестагы, бурлагы варягы, верстагы, галстугы деп, га, ка, ақ, гы түрде жазуға қосады.

36

Жастар жағы жазылуындай айтып та жүр. Бүл әрине, тілге қиянат. Қазақ тілінің табиғи қалпын әсіресе к, г дыбыстарының болмысын айқындауда орыс тілінен ертеректе енген сөздер бұлтартпас индикатор (көрсеткіш) бола алады: бәтеңке ботинка, бөтелке бутылка, бөшке бочка, кәмпит конфета, көпене копна, кәрзеңке корзинка, резеңке резинка, т. б. Дауысты жетегіне көнбеген жағдайда к, г өзі еріп кетуге дайын: доға дуга, алаш калач, арындаш карандаш т. б. Тек кастрөл (кастрюля) ғана илікпей қалған. Бұл — орфография орашолақтығынын, көрінісі.



Орыс тілінен енген сөздерде бұлар жуан дауыстылармен де қатар тұра береді. Орыс тілінде де к, г тілдің, артына таман айтылады.

К фонемасы көрші дауысты, үнді және ұяң дыбыстардың әсерінен көбіне ұяңдап г болып айтылады: шелегі (шелек-і), керегі (керек-і), ойгелді (ой келді), карагөз (қара көз), керегеді (керек еді), көгелтірі (көк елтірі).

Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде” г әрпінен басталатын 421 сөз бар. Оның 361-і орыс тілі арқылы енген сөздер. Ал қалғандары (гауһар, гүл, гу-гу, гуле дегендерден басқалары) к әрпінде қайталанады: гуіл-де куілде, гүж-күж, гүжбан қүжбан, күж-күж, гүмбір күмбір, гүмп-күмп, гүр-күр, гүрс-күрс, гүрсіл күрсіл, гүріл күріл т. б.

Қазақ тілінде бұрын сөздер г-ден басталмаған. Тіпті гүл сөзі күл түрінде: Әйкүл (қазірғі Айгүл), Тойкүл, Қызылкүл, Сарыкүл, Балакүл, Данакүл, Дәнекүл, Айнакүл болып, к ұяңданбай айтылып келді.

Қатаң-үяң болып жұптасып келетін дауыссыздардың екі сыңары да не шүғыл (п-б, т-д, к-г), не ызың (ф-в, с-з, ш-ж) болып келеді.



Қ, ғ фонемаларының айтылу жолы бірдеи емес. Қатаң қ шүғылға, үяң ғ ызыңға жатады. Екеуінің жасалу орны бірдей. Айырмасы тілдің арты жұмсақ таңдайға қ-ны айтқан кезде нық тиіп, тез ажырайды да, ғ-да жуықтап тұрады, кішкене тіл дірілдеп тұрады.

Бүл екі фонема да жуан дауыстылармен ғана айтылады.



Қ фонемасы — қазақ тіліндегі ең актив фонема. Ол сөздің барлық позициясында тұра береді. Қазіргі қазақ тілі лексикасының 14 проценті (8402 сез) осы дыбыстан басталады [17, 21], Ал ғ сөз соңында мулдем кездеспейді, сөз басында 213 кірме сөзде,

37

ал сөз ортасында актив ұшырайды. Қ фонемасы к сияқты көрші дыбыстардың әсерінен ұяңданып (ғ) айтылуға бейім тұрады: қарағой (қара қой), сарығыз (сары қыз), ағала (ақ ала), ағүй (ақ үй), тарағы (тарақ-ы), құлағы (қүлақ-ы).

Қазақ тіліндегі дауыссыздардың бәрі дерлік дауыстылардың ыңғайына қарай жуан, жіңішке бола береді. Ал қ,ғ тек жуан, к, г тек жіңішке дауыстылармен ғана қатар тұра алады. Бұлар өзге дауыссыздардан неге ала бөтен ерекшеленеді?

Қазақ тілі фонетикасының бас оқулығы: "қ мен к бір фонеманың екі түрлі айтылуы (немесе жуанды, жіңішкелі варианты) деп қарау дұрыс емес: жуан дауыстылардың к-мен жапсарласып, жіңішке дауыстылардың к-мен жапсарласып келуі де, жасалу (артикуляциялық орын жағынан бұл екеуі әр қилы болып келуі де (қ тіл арты арқылы жасалады да, к — тіл ортасы арқылы жасалады) бұлардың екі түрлі фонема екенін дәлелдейді: ғ, г-нің де бір-біріне қарым-қатынасы осы тәрізді” [19, 128] — деп үйретеді. Өзге оқулықтар да осыны қағып алып, қайталаумен жүр. Мұның тамыры тереңде жатыр. Өткен ғасырда-ақ бұл төртеуі төрт түрлі таңбаланып, төрт дыбыс турінде танылған болатын. Оқулық соны заңдастырушы ғана деуге болады.

Бұл оғаштық фонологиялық танымның жетімсіздігі нен, сингармонизм заңының сырын жете түсінбеуден қалыптасқанын аңғару қиын емес. Дұрысы, қ мен к біп фонема да, ғ мен г бір фонема. Ә. Жүнісбеков өз еңбекітерінде [43, 52; 46, 42] бұған айрықша тоқталады. Қазақ тілінің дыбыстық құрамына арналған соңғы бір еңбекте [54] “Дауыссыздардың құрамы” (авторы Ә. ңісбеков) дейтін тақырыпта өзімізге тавыс к, қ, г, ғ, х, һ дыбыстары заңдастырылады: к мен қ,г мен ғ, жоғарыда айтылғандай бас-басына фонема бола алмайтыны дәлелденген, ал х мен һ тіліміздің табиғатымен үйлеспейтіні айтылып, дауыссыздардың қатарынан ығыстырылған.

Біз мұны қолдаймыз. Алайда жалпы оқушының дәл осылай қабылдауға дайын емесін ескеру керек. Сондықтан ескі жолмен жылжи отырып, соны сүрлеуден көз жазып қалмауға тырысамыз.



Хорыс тілі арқылы енген сөздердің құрамында ғана кездесетін фонема. Жасалуы жағынан ғ-ға ұқсас. Айырмашылығы ғ = үяң, х - қатаң, ал қатаң қ-дан айырмасы қ- шұғыл, х- ызың.

38

Ол сөздің басында (екі жүздей сөз) көбірек, ортасында (сахара, сахна, тахометр, шах, шахмат, шахта, механик, техника), соңында (цех, чех, феллах) аз кездеседі.



X әрпінін. араб-парсы тілдерінен енген біраз сөзде жазылуы дәстүрге айналды: хат, хабар, хал, халық, хан, асхана, хош, хұқық, хикая, хихмет, ахуал, махаббат, райхан, сахар, сахара, сахтиян. Алайда оның айтылуы жайындағы пікірлерде ала-қүлалық байқалады.

Тіліміздің орфоэпиялық нормасы көп жылдар бойы елеусіз қалып келді. Әлі күнге дейін бүған мектепте мән берілмейтіндігін студенттердің бәрі де мойындайды. Соның салдарынан сөздер мен сөз тіркестерін жазылуы бойынша айту қалыптасты.

50-жылдардың бас кезінде I. Кеңесбаев: “Орыс графикасы негізінде қазақтың әдеби тіліне в, ф, х, ч тәрізді фонемалар енді. Бұл дыбыстар қазақ тілінде бұрын болмаған дыбыстар” [19, 132] — деп жазды. Р. Сыздыкова "Не морфологиялық, не фонетикалық принципке сай келмесе де бірсыпыра сөздерде х әрпі жазылып

кеті: хат, хабар, халық, мұхит, сахна, хана…Бұл сөздердегі х әрпі сөздін. түбірін сақтау үшін, немесе естілуінше жазылып тұрған жоқ” [31, 7—11],— десе, арада он жыл өтпей жатып “х дыбысының

өзін айтқан жөн” [32, 74] — деп түзетті.Орфоэпиялық сөздіктеріміз де осылай түсінеді. Ә. Жүнісбеков мұны дауыссыздарға қоспайтыны жоғарыда айтылды. Ал жазу практикамызға көз салатын болсақ, қазіргі х әрпі кездесетін сөздер алғаш орыс графикасына көшкен кезде байырғы қ арқылы жазылғанын байқауға болады. Мәселен, 1941 жылы жазылған “Қазақ тілінің грамматикасында” алғашқы бетте-ақ “Хабарлы сөйлем” болып тұр (7,4).

Сондай-ақ орфоэпиялық сөздіктерде баиырғы сөздеріміздің құрамындағы б, п кей жағдайда в, ф дыбыстарына жуықтап айтылады дейтін пікір бар және солай етіп берген. Бұған, әрине, келісуге болмаиды.



Һ— бірден-бір көмейден айтылатын фонема. Бұл мынадай сөздерде жазылады: аһ, аһла, гауһар, еһ, еһе, еһеле, жауһар, жаһіл, жаһаннам, жаһат, жаһатта, жаһілік. каһар. каһарлан, қаһарман, мәшһүр, уһ, уһле, шаһар, жиһан, оһ, оһо.

Қарапайым сөйлеу тілінде һ көбінесе қ, к қатандарымен алмасып айтылады: ақылап-үкілеп (аһлап-уһлеп), қаһар — қақар, щаһар — шақар, кеиде тусіріліп те айтылады — мәшүр (мәшһүр,

39

шәр (шаһар). Һ туралы көзқарас жоғарыда айтылады|

Ц, ч фонемалары африкат (косынды) дауыссыздар делінеді.

Ц фонемасы т мен с элементтерінің жымдасқан ( жайқұлаққа олардың жігі сөзіле бермейтін) қосындысы болып келеді. Оны айтқанда тілдің ұшы астыңғы күрек тіске, алдыңғы жағы (усті) үстіңгі күрек тіске (не етіне) нық тиеді де, тез ажырап кетеді.

Бұл орыс тілінен енген сөздердің басында, ортасында мол кездеседі де, соңында (абзац, эрзац) сирек ұшырайды,



Ц үнемі жуан айтылады, көрші тұрған дауыстыларды жуандатып тұрады: цех, цирк, циркуль, цитата, цитрус, цифр. | Ч фонемасы т және ш элементтерінің кірігуінен құралған, алдымен тіл ұшының күрек тіске, одан соң тіл алдының таңдайға тиюінен жасалады, ч африкатымен айтылатын сөздер қазақ тілінде әзірше аз: чек, чекист, чемодан, чертеж, мачта, почта, путч, скетч, бұл әсіресе жалқы есімдерде жиірек кездеседі: Чапаев, Чехов, Чайковский, Петрович, Чкалов.

Ч дыбысын жиі қолдану тілімізде, негізінде, говорларға тән... Қазір Қазақстан жерінің Тарбағатайдан бастап Семей облысының оңтүстік, бүкіл Жетісу, Алатау өңіріне дейінгі аймағы, Каспий жағасындағы Маңғыстау түбегі мен Түрікменстан, ішінара Қарақалпақстан жерін мекендеуші қазақтардың тілінде африкат ч дыбысының осылайша спирант ш-нын орнына қолданылатындығы анықталып отыр” [27, 144]. Ч көбіне сөздің басында (анлаутта) айтылады: чал (шал), чапан (шапан), чыбық (шыбық), челек (шелек), чебер (шебер], чал (шал) т. б. Қысқасы, байырғы сөздерде ч дыбысын қолданбауға тырысу керек.

Үнсіз шүғыл дауыссыздар (б, п, к, қ, г, т, д) дауыстылардың қоршауында ызыңға бейімдеу дыбысталады: Абай, Ақан, апа, ақын, әке, егер, ата, әдеп т. б. Тіпті ақын, бақыт, Ақан сияқты сөздерде қ орыс тіліндегі х- ға жуықтап кетеді. Содан да болу керек жазуда да бахыт, Ахан болып кетіп жатады, яғни мүндай жағдайда шүғылдар босаңдау айтылуға тиіс. Оларды сөз басындағыдай етіп айту, тістеніп тұрған сияқты әсер етеді.



40

ҮНДІЛЕР

Үнді дауыссыздарда салдырдан үн басым болады да, олар (н-нан басқасы) дауыстылар сияқты өзге дыбыстардың әсерінен алмасуларға ұшырамайды.

М фонемасы артикуляциясы жағынан үян, б-мен үқсас. Тек м-да дауыс басым, ауа мұрын арқылы шығады. Үнді м сөздін, барлық позициясында актив қолданылады және өзге дыбыстардың ықпалынан өзгеріске түспейді. Сөз басында 2955 сөзде ұшырайды.

Н фонемасы тіл алдының, үстіңгі күрек тіске (не қызыл иекке) нық тиіп тез ажырауынан жасалады. Тіл ұшы төменгі күрек тіске тіреледі, не сәл жоғарырақ тұрады. Ауа мұрын қуысы арқылы шығады. Н сөздің барлық деңгейінде ұшырайды. Бұл фонемадан басталатын (788) сөздің дені өзге тілдерден енген сөздер. Н өзінен кейінгі көрші п, б, м еріндіктердің әсерінен м: Жампейіс (Жанпейіс), жамбады (жанбады), қаммен (қан-мен), және (қ, к, ғ, г-нің әсерінен ң: жаңға (жанға), кеңге (кенге), сәңқой (сәнқой) болып айтылады.

Ң фонемасын айтқанда тілдің арт жағы жүмсақ таңдаймен жымдасады да, тез ажырайды, ауа мұрын жолы арқылы шығады. Ауаның шығу жолына қарай м, н, ң мұрын жолды үнділер делінеді.

Ң сөз басында мүлдем кездеспейді, ал қалған позицияларда актив қолданылады, бірақ өзгеріске үшырамайды.

Л фонемасын айтқанда тілдің үш жағы үстінгі күрек тіс пен кызыл иекке тіреледі де, орта тұсы ой түсіп, арт жағы жұмсак таңдайға қарай көтеріліп кейін тартылады, тілдің екі бүйірі төмен түсіп ауанын өтуіне мүмкіндік береді. Мұны әдетте қос бүйір фонема дейді.

Л сөздің барлық позициясында ұшырайды және өзгеріске түспейді. Сөз басында (468) негізінен өзге тілдерден енген сөздерде кездеседі.

Қазақ тілінде сөз басында л-дың алдынан келетін қысаң ы, і дауыстылар орфографиялық ереже бойынша (сөз мағынасына нұксан келмейтін болған соң) түсіріліп жазылады. Мәселен: лағу, лаж, лазым, лай, лайық, лақ, лаң, лас, лау дегендер ы-дан, ләм, леген, лекер і-ден басталады да, өлен, жолдарында өз алдына буын құрап тұрады.



Бұл, ол, сол есімдіктері мен ал, бол, кел, қал, қыл, сал етістіктерінің құрамындағы л айтуда, жазуда түсіріліп те колданыла береді:

41

бұ, о, со, ап, боп, кеп, қапты, кепті.



Р фонемасы тіл ұшының альвеолға тиіп, ауаның қарқынымен дірілдеуінен пайда болады.

Бұл фонема сөздің ортасы мен соңында жиі кездеседі. Ал сөздің басында тек өзге тілдерден енген сөздерде ғана кездеседі.

Қазақ тілінде сөз р дыбысынан басталмаған. Сондықтан да өзге тілдердегі р-дан басталатын сөздердің алдынан дауысты дыбыстарды селбестіріп (протеза жасап) айтқан. Осы күнгі орыс (русс) осылай пайда болған. Қазіргі кезде тілімізде р әрпінен басталатын бес жуздей сөз бар. Оның дені орыс тілі арқылы енген сөздер. Оларды айтқанда (орыс тіліндегідей) р фонемасы сақталып айтылады. Ал тілімізге ертеректе енген араб- парсы сөздерінің көбісінің алдынан қысаң (ы, і, ү, ұ) дауыстылар селбесіп қана қоймай, жеке буын құрап (әсіресе өлеңде) тұрады: ы-рас, ы-разы, ы-рақым, і-ренжі, і-рең, і-рет, ұ-рұқсат, ү-рүстем, Ал олардың р-мен жазылуы — орфографиялық норма. “Рас десең, рас сөз мен айтайын”, “Лайла лай оймен тұнығыңды” дегеннің жазылуы мен айтылуына назар аударыңыз.

Й фонемасын айтқанда тілдің ұшы төменгі курек тіске, екі шеті бүйір тістерге тиеді де, ортасы жүмсақ таңдай мен қатты таңдайдың түйіскен тұсына карай көтеріледі.

Бұл фонема сөздің ортасы мен соңында көп ұшырайды. Сөз басында (йод, январь, ядро, янтарь, яхта, юбилей, юмор, юпитер, юрист сияқты) кірме сөздерде кездеседі.



У фонемасының айтылуы орыс тілінен енген дауысты у сияқты, Айырмасы үнді у-ды (сондай-ақ й) айтқанда ауа қарқындылау болады да, салдыр катысады, буын құрамайды.

Бұл фонеманың айтылу орны — сөздің ортасы мен соңы. Сөз басында ол а, ә фонемаларының алдында уа, уағда, уағыз, уай, уайым, уақиға, уақ, уақта, уақыт, уэде, уәкіл, уәлаят, уәж т. б. сияқты санаулы сөздерде ғана кездеседі.



Й және у фонемаларының өзге дауыссыздардан бір ерекшелігі бұлар дауыстыларға бейімдеу. Сондықтан да болар й дыбысын жарты дауысты түрінде қарау кездеседі [7, 19; 1]. А. Байтұрсыновта: “Жарты дауысты дыбыстар: й, у, л, р (6,12).

ІІІ Буын



БУЫННЫҢ СИПАТЫ

Біздін сөзіміз айтылуы жағынан ең кішкене единицалар (бөлшектер)—буындарға ажырайды. Сөздерді, буындарды жеке фонемаларға жіктеу лингвистикалық талдаудың нәтижесі деп қарау керек.

Жанып тұрған май (балауыз) шамға таяу отырып сөйлегенде, ол жалп-жалп етіп тұрады. Мұның өзі сөздің буын жігін аңғартады. Өйткені ауа сөздің құрамындағы дауыстыларды айтқанда еркін шығады да, дауыссыздарды айтқанда кедергіге ұшырайды. Сонда буын өкпеден келе жатқан (фонациялық) ауамен тікелей байланысты болады.

Буын - фонациялық ауаның кілт үзілуінің не кедергіге ұшырауының нәтижесінде пайда болатын жеке (дауысты) дыбыс, не дыбыстар (дауысты, дауыссыз) тобы. Қазақ тілінде буынның маңызы ерекше. Фонетикалық негізгі заңдар осы буынның төңірегінде өрбиді.

1. Буын болу үшін оның құрамында дауысты дыбыс болуға тиіс және оның саны біреуден артық болмауға тиіс. Сонда сөздің құрамында қанша дауысты фонема болса, сонша буын болады деген сөз. Балаларға дегенде, дұрысы бір-ақ дауысты фонема (а) бар. Алайда бұл сөз төрт буыннан (ба-ла-лар-ға) тұрады. Бір фоне-ма бірнеше буынның құрамында қайталанып келе береді.

2. Буында мағына болмайды. Кейбір сөздердің әрбір буыны лексикалық немесе грамматикалық мағынасы бар бөлшектерге (морфемаларға) тура келіп калады. Мәселен, ат-ты-лар-ға, дейтін төрт буынды сөздің 1-буы-ны (ат)— түбір, 2-буыны (ты) сын есім тудыратын жұрнақ. 3-буыны (-лар)— көптік жалғау, ал 4-буыны (-ға)-~- септік жалғау. Мұны кездейсоқ сәйкестік деп түсіну керек. Буында мағына болуы міндетті емес: ба-ла-ла-ры-на, а-ты-ңа, ке-лі-сі-мі-міз, жар-қы-рай-ды т. б.

3. Тіліміздегі байырғы сөздер бірыңғай не жуан буынды (мәселен, ба-ла-ла-ры-мыз-ды, а-на-ла-ры-мыз-ға, қа-на-ғат-тан-дыр-май-ды), не жіңішке буынды (жі-лін-шік-те-рі-не, бөл-ті-рік-те-рін, кү-мі-сі-міз-ді, сән-ден-ді-ріп, бе-ре-ке-лі) болып келеді. Мұның өзі тілдің үнемді қызметіне негізделеді. Егер тілімізде аралас буынды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз болғаны:



43

мұғалім, қабілет, қажет, педагог, методика, параллелипед т. б. Буынның жуан, жіңішкелігі казақ тілінде дауыстыларға байланысты.

4. Тіліміздегі байырғы сөздер, сондай-ақ, буындар да екі дауыссыздан басталмайды. Орыс тілінен енген біраз сөздің біздің тілімізде жазылуы соның айғағы бөрене (бревно), жеребе (жребий), кереует (кровать), кінәз (князь), үстел (стол). Сондықтан да байырғы сөздерді Смаил, Сқақ, Рза, Сланов, Рсалды түрінде жазу тіліміздің табиғатына сай келмейді. Ертеректе енген үстел (стол) осының айғағы. Ал Октябрь революциясынан бергі жерде орыс тілі арқылы енген сөздер (буындар) екі, тіпті үш дауыссыздан да бастала береді: стиль, спорт, станция, студент, процент, транспорт, спринт, стратегия, структурализм т. б. Бұларды осылай және айту — әдеби норма.

Сондай-ақ тіліміздегі байырғы сөздердің (буындардың) соңында екіден артық дауыссыз тұра алмайды. Оның өзінде негізінен еліктеуіш сөздер: былқ, жалп, күңк, күмп, бырт. Мұндай жағдайда қос дауыссыздың алдыңғысы міндетті түрде үнді, соңғысы қатаң дыбыс болады. Ал орыс тілінен енген сөздер (буындар), екі, тіпті үш дауыссызға еркін аяқтала береді: акт, кадр, спорт, пункт, текст, спектр, цилиндр, министр т. б.

5. Қазақ тілінде басқы (сөздің басындағы) буын ғана дауыстыдан басталуы мүмкін, калған жағдайда (екінші, үшінші...) буындар дауыстыдан басталмайды.

Қазіргі қазақ тіліндегі буындар дыбыстық құрамы жағынан мынадай болып келеді:

1) бір дыбысты: а-та, ә-же, а-па, і-ні, а-ла, а-са, о-қы, а, ә, е, о, о-тыр. Бір дыбысты буындар тек дауысты болады да, жеке сөз түрінде, не сөз басында ғана кездеседі;

2) екі дыбысты: ба-ла, қа-ла-да, та-за-ла, жа-ға, ой-на, та-за;

3) үш дыбысты: бас, бет, сөз, көз, өрт, акт, бөл-шек- тер, тас-тақ;

4) төрт дыбысты: қант, төрт, былқ, жалт, жылт, кадр, такт, порт.

Тіліміздегі байырғы сөздердің дыбыстық құрамы осы төрт дыбыстан аспайды, Ал орыс тілі аркылы енген сөздерде буын бес, тіпті алты дыбысты да бола алады:

5) бес дыбысты: пункт, спорт, текст, скетч, старг фланг, трест, спирт, стенд;

44

БУЫННЫҢ ТҮРЛЕРІ



6) алты дыбысты: спектр, спринт.

Қазақ тіліндегі буынның түрін Қ. Жұбанов алтыға ( 3, 164), Н. Сауранбаев төртке [29, 46], С. Кеңесбаев үшке [19, 141] бөледі. Соңғы бөліс (ашық, тұйық, бітеу) барлық оқулықта жүр.

Құрамындағы дауысты және дауыссыз дыбыстардың орын тәртібіне қарай қазіргі қазақ тіліндегі буынның екі түрі бар: ашық буын және тұйық буын. Бұлай бөлу теориялық та, практикалық та мәніне сай келеді.

Есте дұрыс сақтау үшін буын құрамында кездесетін дауыстыны шартты түрде А, дауыссыздарды В әріптерімен таңбалап, буынның, түрлерін, оның дыбыстық құрамын былай өрнектеп көрсетуге болады.

1. Ашық буын — жеке дауыстыдан тұратын немесе

дауыссыздан басталып дауыстыға бітетін буын. Мұның дыбыстық құрамы:

1) А: а, ә; а-на, ә-же, е-не, о-қы, ө-ре, ұ-зақ, ү-кі, ы-дыс;

2) ВА,: ба-ла-сы, бі-лі-мі, де, не, же-лі, та, те, да-ла;

3) ВВА: ста-нок, ста-кан, сти-мул, гра-нат, гра-фа, пра-во, пла-кат;

4) ВВВА: стра-тег, стра-тегия, стра-тификация, стра- тостат, стра-тосфера.



2. Тұйық буын — соңы дауыссызға аяқталатын буын. Дыбыстық құрамы:

1) АВ: ат, ай, ән-детті, ой-ланды, үй, ақ-тар, әл-ден;

2) АВВ: ант, өрт, ұлт, өрт-те, ыңқ-ыңқ, ырс-ырс, акт;

3) ВАВ: бас-тар, бас-тық, тас-тай, бұл-бұл-дар, тақ-тақ;

4) ВАВВ: қант, былқ-былқ, жалт-жұлт, жарқ-жұрқ,қарт, танк;

5) ВАВВВ: пункт, центр, Маркс, фильтр, текст

6) ВВАВ: шкаф, шлаг, шлем, шлюз, крем, штаб, шпал, стаж, граф, хлор, хром, стиль;

7) ВВАВВ: спорт, старт, скетч, трест, стенд, штамп, крест;

8) ВВАВВВ: спектр;

9) ВВВАВ: штрек, штраф, штрих, щприц, стрелька,струк-тура.

Қазақ тілінің дыбыс және буын кұрамына орыс тілінің ықпалын ескеру керек. Егер байырғы сөздеріміздің буын құрамы

45

А, ВА, АВ, АВВ, ВАВ, ВАВВ түрде үшыраса, ендігі жерде мұның саны екі есе артты. Тілімізде бес, алты дыбысты буындар да пайда болды. Сөздер мен буындарымыздың екі-үш дауыссыздан басталып, үш дауыссызға аяқталуы етене құбылысқа айналды, Тілі- міздің дыбыстық құрамы и, у дауыстылары мен в, ф, х, ц, ч сияқты дауыссыздармен толысты. Бір фонеманың өзін ретіне қарай әр түрлі реңде айтуға қалыптастық. Мұның өзі артикуляциялық базамыздың байып, барынша оралымды, икемді болуына жағдай жасады.



Қазақ тілінде дауыстыдан басталатын (А, АВ, АВВ)| буындар үнемі сөзді бастап тұрады: а, ә, ас, ат, ант, ұлт, ас-қа, ат-қа, ант-ты, ұлт-тық. Сондықтан да бірінші буыннан баска буындар дауыстыдан басталмайды. Оның үстіне қазақ тілінде байырғы буындар қос (екі) дауыссыздан басталмайды дедік. Міне, осы қағиданы еске берік үстаған жағдайда сөздерді буынға бөлу қиын болмайды. “Осы қорытындыға сүйене отырып — деп жазды Қ. Жұбанов отызыншы жылдары,— буын жігін оңай, механик түрде табуға болады. Ол үшін жазылған әрбір сөздің дыбыстарын аяк жағынан бастап шоламыз. Дауысты дыбыстан соң келген дауыссызды елемей өте шығып (үйткені дауыстының соңында дауыссыз болмай да қалады, біреу де, екеу де бола береді), әрбір дауыстының алдыңғы жағына бір дауыссыз тастап бөле береміэ (өйткені сөз ортасында дауыстыдан буын басталмаушы еді ғой). Сонда неше бөлік шықса, сонша буын боладыз [13,339].

Орыс тілінде буынға белудің принципі біршама бөлектеу. Дыбыстар үнділігіне қарай дауыстылар (3), сонорлар (2) және үнсіздер (1) деп ажыратылады да, буын көбіне үлкен цифр мен кішкене цифрдын аралығынан ажырайды. Мысалы: вексель—131132, каска-13113, маска — 23113, вельвет — 13231, паспорт 1311323, костюм— 131131, семестр— 1323113 деген сөздер ве-ксель (13—1132), ка-ска (13—113), ма-ска (23-113), ве-львет (132—131), па-спорт (13—1132), ко-стюм (13—1132), се-местр (13—23112) түрінде ажырайды [51,23].

Қазақ тілі оқулықтарында да тіпті “Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерінде” де мұндай сөздерді тасымалдаудың жайы айтылмайды. Күнделікті практикада сөз ортасында екі-үш дауыссыздан басталатын кірме буындардыа да жеке дауыссыздан басталып жүргеніі


Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет