Қазақтан шыққан талапкер, Бұл кітапты қарап кѳр



Pdf көрінісі
бет1/4
Дата15.10.2018
өлшемі394.23 Kb.
#88285
  1   2   3   4

БАҚЫТСЫЗ

 ЖАМАЛ


РОМАН

МІРЖАҚЫП


 ДУЛАТҰЛЫ

Қазақтан шыққан талапкер,

Бұл кітапты қарап кѳр.

Таратуға халыққа оқып.

Боларсыздар себепкер.

Дазая, 1910.

C

ѲЗ БАСЫ

Мир-Якуб - тѳмендердің аласасы,

Сѳзімнің бар ма, жоқ па тамашасы.

Жылтырап тесік моншақ жерде қалмас,

Қазақша бір роман жаза салшы.

Үш жүзге біздің қазақ бѳлінеді,

Осылай шежіреден кѳрінеді.

Саны кѳп, сапасы жоқ һәммеден бос,

Ғылымға мойынсұнбай ерінеді.

Шет шығып сахарадан баспас қадам,

Болады бүйтіп жүріп қашан адам?

Бейхабар ғаламдағы хикматтан,

Тұтқындай қапастағы күні қараң.

Болмайды кемшіліксіз һешбір халық,

Бәрінен кейін қалған қазақ анық.

Басқа жұрт біз секілді жалқау емес,

Ғылыммен қараңғыны етер жарық.

Шығып жүр һәр халықтың талаптысы,

Болмай ма талаптанған әлі-ақ кісі.

Қазақта жазылмайтын бір ауру бар -

Келмейді мінін айтсаң жаратқысы.

Кеудесін мырза десең кѳтереді,

Бардай-ак құрт ауруы жѳтеледі.

Шегінер халық пайдасы деген іске,



Деп айтшы осы сѳзді бекер еді?

Оқуға емес жұрттың бәрі құмар,

Оқығаны романды не деп ұғар?

Демеймін жалпақ жұрттың бәрі кеще,

Мағынасын түсінетін бар да шығар.

Сонда да жұрттың бәрі біле бермес,

Сѳз болар жақсы-жаман бәрі кеқес.

Мақсаты романның- халық түзетпек,

Жазылған еріккеннен ертегі емес.

Жамалдың жайын жаздық бұл кітапта

Бақытсыз бір қыз екен осы шақта.

Біреуге хас нәрсе емес һәм болған іс,

Жайылған бұл бір ғұрып һәр қазақта.

Айырсын оқушылар мағынасын,

Жай ғана хикая деп қарамасын.

Кѳрген кім шариғаттан деген сѳзді:

«

Қор етіп әйел халқын аямасын».



Сатады қызды қазақ мал орнына,

Алмайды халал жұпты жар орнына.

Әйелді хайуанға қисап етіп,

Тұтады ѳзін ерлер хан орнына.

Байқашы ѳзің-ѳзің отчет беріп,

Бақытсыз Жамал қызды оқып кѳріп.

Қазақтың һәр жерінде бар емес пе,

Хисаплап уақиғаны кѳрсең теріп?

Бұл сѳзді оқып кѳрер колына алған,

Иншалла, хақиқат-дүр, емес жалған.

Тыйылып мыннан бірі қиянаттан,

Кѳрсе екен ғайібләрін һәркім қылған.

Қазақша роман жоқ басылған кѳп,

Бұл күнде халық ішінде шашылған кѳп

Кәдәри-хәл білгенімше мен де жаздым,

Тілеймін болса екен деп асырған кѳп.



Ө

Б Ѳ Л І М

  1

ткен  қыс  шаруаға  жеңіл  болғандықтан  мал  күйлі,



бие  ішті  болып,  Кѳктал  қыстаған  Құрмандеген

атаның ауылы жылдағыдан жайлауға ерте шығып еді. Екі

ауылнай  елдің  жайлауы  Саумал-кѳлге  жағалай  ауылдар

қонып, былтырғы жүрттарына үй тігіп, кѳпұзамай бие де

байлады.  Қыстай  бір-біріне  араласпаған  ағайындар

сағынысып,  қашаннан  астас,  тойлас  болған  ғадеттерінше

бір  ауылды  бір  ауыл  ерулікке  шақыра  бастады.

Бозбалалар  аралап  қымыз  ішеміз  деген  болып,  тәуір

киімдерін  киіп,  жақсы  аттарын  мініп,  қызды  ауылды

қырындап  жүрулері  кѳрініп,  балалар  да  асау  тайларын

үйретпекке еді.

Бір  күні  түс  кезінде  кѳлдің  жел  жағынан  шаңдатып

шауып  келе  жатқан  бір  орыс,  бір  қазақ  кѳрінді.  Балалар

қашып  үйге  тығылып,  үлкендер  бұл  екеуі  қайда  тоқтар

екен  деп  тұрғанда,  барды  да  Бекжан  деген  ауылнайдың

үйіне түсті. Жарты сағат болмай-ақ, сол жайлаудағы елге

«

ертең  ерте  осы  жерге  крестьянский  начальник  келеді»



деп  мағлұм  болды.  Әлгі  екеуі  бірі  стражник,  бірі

поштабай  екен,  тѳренің  алдынан  үйтіктіріп,  лау

1


байлатып,  қой  сойдыруға  шыққан.  Ол  түні  ауылнай,

выборнайлар  ұйықтамастан  қызметінде  болып,  таңертең

ауылдан  оқшауырақ  жерде  тігіліп  қалған  бір  ақ  үй,  бір

қоңыр  үй  кѳрінді.  Сәске  кезінде  қоңыраулатып

пәуескемен  тѳре  де  кѳрінді.  Алды-артынан  етектері

далиып, жалпылдап шапқан қазақтармен даярлаған үйге

келіп  тоқтағанда,  мойындарына  шынжырлы  знак  таққан

ауылнай,  билер  неше  мәрте  шұлғып,  қошаметпен,

«

тақсырлап»  үйге  кіргізді.  Сол  арада  жұмысы  бар,  жоқ



болса  да  тамашаға  жүздей  кісі  жиналып  қалған  еді,

халықтын  қазіргі  әңгімесі:  «Начальник  не  жұмысқа  келді

екен? Бәлки, биылғы Сатыбалдының арызы шығып қалған

болар  ма?»  десті.  Бағзылары:  «Жоқ,  оның  үшін  неге

келсін.  Мәмбеттің  болыстығын  ѳзіне  әперуге  «келген

шығар...» деп әрқайсысы ѳз ойындағысын айтып, даланы

бастарына  кѳтеріп,  гүрілдесіп  отырғанда  маңдайынан

тер шығып, бѳркін қолына ұстап үйден Бекжан шықты.

Жұрт бұған қарап:

Қалай,  ауылнай?  Тѳре  қызметке  разы  ма,  не



жұмыспен келген екен? - деп сұраған соң, ауылнай айтты:

Әлхәмдүлиллә,  ѳзімді  бек  мақтап,  қолымнан  қайта-



қайта «спасибо» деп ұстады. Шыққан жұмысы бұл жерде

емес,  Қарасу  станциясындағы  Хохол  қаласына  барады

екен,  мұнда  қонақ  болып,  тынығып,  кешке  жѳнеледі.  Ѳзі

бек  рақымды  кісі  кѳрінеді:  «Шаруа  қалай,  ел  арасы

тыныш  па?»  -  деп  һәммасін  сұрады.  Анау  күнгі

Кѳтібайдың  мені  боқтағанын  айтқаным  жоқ,  оны

айтқанда  бәлеме  болатын  еді,  не  қылайын.  Хасеннің

кѳңіліне  қарадым.  Және  де  тѳренің  бір  жат  хабары  сол:

«

Қазақтан  солдат  алынбайды,  бірақ  мұжықтар  секілді



қала болам десең, 15 десятина жер беріледі, - деді. - Егін

салыңдар,  школ  ашыңдар,  ұлықтарыңды  сыйлап,

бұйрықтарын  орнына  келтіріңдер»,  -  деп  насихат  айтты.

2


Бекжан  начальниктен  тағы  естігенін  сѳйлей  бастағанда,

әлгі топтанып отырған халыққа бір жігіт шауыл келіп:

Сүйінші, Сәрсеке! Шолпан жеңге аман-есен босанып,



тақия  тігіп  беретін  тапты,  -  деді.  Сол  уақытта  жастар

«

Сәрсеке» деп, үлкендер:



Сәрсенбай,  қуанышқайырлы  болсын,  алла  ұзағынан

сүйіндірсін, әйел бала демеңіз! - десті. Сәрсенбай:

Жоқ,  олай  демеңіздер,  мен  қайбір  ұл-қыз  таңдайын



деп жүрген кісі, - деп орнынан тұрып, атына мініп үйіне

қайтты.


3

О

Б Ѳ Л І М

  2

қушылар!  Хикаямыздағы  оқиғалар  жоғарыда



айтылмыш  Сәрсенбайдың  үй  ішіндегі  кісілерден

басталғаны  себепті,  анық  аңлатпақ  үшін  Сәрсенбайдың

кім  екендігін  һәм  қандай  кісі  екендігін  жазамын.

Сәрсенбай  еш  бір  ғылым  оқымаған  момын,  мал  баққан

кісі еді. Атасынан артық дәулет қалмаса да, берірек келген

соң  малы  да  жақсы  болып,  жылқысы  жүзден  асып,  екі

жүз,  үш  жүздеп  қой  да  бітіп,  қатардағы  малды  үйінің

біріне  қосылып  еді.  Бірақ  мал  жағынан  кѳңілі  хош  болса

да,  Сәрсенбайдың  жамағаты  Қалампыр  ғұмырында  бала

кѳтермей, бұл екеуі балаға мұқтаж еді.

Сәрсенбай  бағзы  уақытта  ѳзі  де  һәм  жаны  ашитын

жақындарының  сѳзімен  де  бала  үшін  бір  тоқал  алуды

ойласа да, Қалампырдан аса алмай, әне-міне деп жүруші

еді.  Бір  күні  бір  мәжілісте  отырған  уақытта  бір

құрдасының қымыз ішіп қызып отырып, әзілмен болсада,

шынымен  болса  да  сѳз  арасында:  «Әй,  қубас!  Сонша

малды  айдап  жүріп,  дұрыстап  зекет  бермейсің,  қажыға

бармайсың,  кім  үшін  жинап  жүрсің?  Ақырында

4


Қалампырдан  қорқып,  тоқал  да  алмадың»,  -  деген  сѳзін

естіп,  ол  күні  үйіне  бек  мұңайып  келіп,  қатынымен

сѳйлеспестен жатып қалып еді. Ертеңіне ауылындағы бір-

екі ағайындарын шақырып алып:

Міне,  мен  сіздерді  шақырғаным,  «үмітсіз  -  шайтан»



деген, «мал бітпес жігіт болмас, құрарына қара, ұл таппас

қатын  болмас,  тұрарына  қара»  деп,  бұл  уақытқа  шейін

сабыр  етіп  едім.  Енді  мен  болсам  қырықтың  екеуіне

келдім.  Қалампыр  да  биыл  отыз  үште.  Қатыным!

Пайғамбардың  сүнәті  ғой,  сен  де  рұқсат  бер,  ағайыным,

сіздер  осы  жұмысты  қолға  алыңдар,  міне,  біраз  қанағат

бар  ғой.  Мен  енді  бел  байладым,  -  деп  ақырғы  сѳзін

мағлұм  етті.  Қалампыр  қанша  ұнатпаған  болса  да,  бұл

сапарда Сәрсенбай да, һәм басқалар да бір ауызды болып

сол  жерде-ақ  уағда  қылғанын  кѳріп,  іші  суып,  енді

сѳйлегенімен қолдан еш нәрсе келмесін біліп:

-  He 


қылсаңдар  ықтияр.  Әуелінде  де  мен  тоқал  алма

деген  жерім  жоқ,  маған  несін  айтасыңдар?!-деп  түсі

бұзылып,  үйден  шығып  кетті.  Мұнан  кейін  кѳп  уақыт

ѳткізбей,  Сәрсенбай  бір  қыз  айттырды.  Ѳздеріне  қырық

шақырым  жерде  Сайболат  деген  елде  Жарас  деген

молланың  бір  ұл,  бір  қызы  бар  екен.  Молла  опат  болған

соң,  қатынын  бір  жақын  кедей  әмеңгері  алып,  әлгі  екі

жетім  бала  соның  қолына  шыққан  еді.  Сәрсенбайдың

айттырғаны осы молланың қызы Шолпан еді. Шолпанның

жасы он тѳртке жетіп тұрған соң, Сәрсенбай малын түгел

беріп,  келер  жылында  алып  та  қойды.  Марқұм  Жарас

молла  тірі  уақытында  Шолпанды  ѳзі  оқытып,  құраннан

екі шығып, азырақ хат та танып калған еді. Қалампыр әр

уақыт  Шолпанды  күндестікпен  сѳзімен  де,  қолымен  де

ренжітіп  жүрді.  Шолпан  он  жеті  жасқа  келгенде,  манағы

Сәрсенбайдан топ ішінде сүйінші сұраған қыз бала тауып,

Сәрсенбай  қырық  беске  келгенде  ғұмырында  кѳрген

5


баласы  осы  еді.  Сәрсенбай  зор  қуанышта  болып,

шілдеханаға  қанша  қыз-бозбала  жиып,  ойын  ойнап,  қыз

бала  демей,  кѳлбасын  шақырып  той  қылып,  баланың

есімін Жамал қойып еді.

6


Ж

Б Ѳ Л І М

  3

амал  –  сағынып  кѳрген  баланың  алды  болған



соң,  ата-анасы  қолдан  келгенше  әлпештеп

ѳсіріп,  жасы  тоғызға  жетті.  Жамалды  еркек  балаша

киіндіріп  жүрген  соң,  білмеген  кісі  қыз  деп  ойламаушы

еді.  Қыз  деп  айтқан  адамдарға  ашуланып  та  қалған

күндері болды. Бір күні Сәрсенбайдын үйіне ескі жолмен

оқыған,  дүниеде  білмеген  нәрселерім  жоқ  деп  дұға

қылушы бір шала надан молда келіп қонды. Молда тысқа

шықпақшы болғанда,Сәрсенбай:

Жамалжан,  тұр,молданың  кебісін  сал,  құман  алып



шық,  -  деп  жұмсағаннан  кейін  молда  тыстан  келіп

отырып:


Бай,  осы  сіздің  мырзаңыздың  есімі  қалай?  Қыздың

атын  қойғансыз  ба?-  деді  (Жамалды  ербала  деп  отыр

екен).  Сәрсенбай  азырақ  тоқтап  тұрды  да,  күлімсіреп:

«

Тақсыр,  мұның  мәнісі  бар,  біз  бастан  кем  кісі.  Айымыз



да, күніміз де осы Жамал болған соң, ѳзімізді-ѳзіміз алдап

жүрміз»  -  деді.  Молда  бұл  сѳзге  түсініп,  біраз  ойланып

отырды да:

Сәрсеке!  Кѳңілге  солай  екені  дұрыс  та  ғой,  ләкиінде



7

шариғатта  балаға  тұлым  қою  дұрыс  емес.  Жәнеде  бай

қызы  тоғыз  жаста  балиға  болады.  Соның  үшін  намаз

үйретіп,  оқытып,  шашында  қойыңыз.  Сіздің  мұныңыз

Алла  тағаланың  бұйрығына  кѳнбеген  секілді  болады.

Олай  болғанда,  зор  күнә  табасыз.  Бірақ  оқытқанда  хат

жазып  кетерліктей  де  оқытпаңыз,  хұсуса  жәдид

молдалардан  оқытпаңыз,  не  үшін  десеңіз,  олар  әуелі  дін,

иман  білгізіп,  намаз  оқытпай,  «Иман  шарт»,  «бәдуәм»,

«

әптиек»,  «әйжіктерді»  былай  қойып,  орыстарша  а.  б.  т,



деп  орыстың  ісін  қуаттап,  балаңды  бұзады,  -  деді.

Сәрсенбай  ѳзі  надан,  «молданың  ѳкшесі  қисық  деген  кісі

де  күнәлі  болады»  деп  жүрген  кісілердің  бірі

болғандықтан, тек молда есімін кѳтерген кісі болып, біліп-

білмей  айтса  да,  мынау  шариғат  деген  сѳзге  кѳз  жұмып

нанушы  еді.  Сол  себепті  алла  тағаланың  әмірі  ғой,  бұл

молданың шариғаты да дұрыс екен деп, Жамалды қызша

киіндіріп, шашын жіберіп, оқытуға да разы болды. Анасы

ѳзі  азырақ  та  болса  оқып,  ғылым  қадірін  білген  соң,  бұл

сѳзге  қарсы  тұрмады.  Сәрсенбайдың  үлкен  қатыны

Жамалды  жан-тәнімен  жақсы  кѳргенсіп  (тоқалдан  туған

қызды іші жек кѳріп тұрса да):

Ойбай  молдеке,ол  не  дегеніңіз.  Жамал  қарағым  тым



болмаса  он  беске  келсін,  сонда  шаш  қоярмыз,-  деп

ѳршеленген  болды.  Мұнан  кейін  кешікпей  қызша

киіндіріп,  шашын  ѳсіріп,  бұрынғыдай  ер  бала  деп

кѳңілдерін  жұбатқанды  қойды.  Манағы  молданың

насихаты есінде жүріп, бір күні Сәрсенбай қатындарымен

ақылдасты:

Ахметжанның  молдасынан  оқытуға  екі  шақырым



жерге  Жамал  барып-келіп  жүре  алмайды.  Онан  да  бір

жастау молда жалдап алсақ қайтеді? Жамалдың себебімен

ауылдың  балалары  да  оқыр,  ѳзіміз  малдың  зекетін

берерміз,  ақысын  ауылмен  бірдей  кѳрерміз,  -  деді.  Бұған

қатындары  да  һәм  солай  деп  айтқан  соң,  ауылы  да  разы

8


болды.  Бір-екі  айдан  соқ  жазғытұрым  уақыт  еді,  бір  күні

ауылға  бір  шәкірт  келіпті,  молдалыққа  тұрады  екен

дегенді  естіп,  Сәрсенбай  соған  сѳйлесуге  келді.  Уфа

медреселерінің  бірінен  оқыған  шәкірт  екен.  Қазақ  ішінде

қымыз  ішіп,  күзгі  тәхсилге  қаражат  жинап  алу  үшін

мұғалімдікке  шыққан  Ғазиз  есімді  ноғай  жігіт,  жасы

жиырма екілерде - ашық пікірлі, үсүл тағлымынан жақсы

ғана  хабары  бар  еді.  Екі  жылдай  қазақ  ішіне  шығып,

қазақтың  сырын  білгендіктен  және  де  Сәрсенбайдың

пікірін  аңғарып  сѳйлескен  уақытында  ѳзін  шіп-шикі  ескі

жолмен  оқыған  хадимі  етіп  кѳрсетті.  Себебі  ол:  «Аз

уақытта  мен  бұларды  түзей  алмаспын,  онан  да  бұларға

хилаф  келмей,  ѳйтіп-бүйтіп  қаражат  жинап  алайын»,  -

деп ойлады.

Сәрсенбай шәкіртке айтты:

Ѳзіміз бір ауылда жеті-сегіз үйміз, бес айға жиырма



бес  сом  ақша  береміз.  Сѳзді  ашып  айтқан  жақсы,  мен  ѳз

басым  малымның  кірін  беремін,  басқалар  ѳзі  біледі,  ал

кемпір-мемпір  құлап  қалса,  ѳз  талайыңнан,  -  деп  күлді.

Сол  үйде  осы  ауылдың  ѳз  молдасы  да  отыр  еді,  соған

қалжыңдап анау жерде отырған бір жігіт сѳйледі:

Біздің  Қасен  молдадай  қанды  қақпан  болса,  бұл



молда  да  теріс  болмас.  Біздің  молда  Торқа  бәйбіше  мен

Жаппардың  баласы  ѳлгеннен  бері  дәндеп,  күнде  бір  келе

жатқан  кісі  болса,  намазға  шақыра  жүр  ме  деп,  қарап

тұратын  болды,  -  деп  үйде  отырғандарды  ду  күлдірді.

Біраз  сѳйлескеннен  кейін  Сәрсенбай  шәкіртпен  келісіп

үйіне алып қайтты.

9


У

Б Ѳ Л І М

  4

әделері  бойынша  мүғалімі  һәмән  Сәрсенбайдың



үйінде  тұратын  болып,  Сәрсенбаймен  бірге  еріп

келіп,  бір  үлкен  боз  үйге  кірді.  Сол  минутта-ақ  ауылдың

адамдары  жиналып,  Қалампыр  бәйбіше  сабадан  қымыз

құя бастап, Сәрсенбайда Жамалға:

Тұр, қарағым, молдекеңе мал әкел! - деп әмір етті.



Жамал  атасын  абір  қарап  тысқа  шығып  еді,  соңынан

кешікпей  Сәрсенбай  да  шығып,  Жамалға  ақырын

сыбырлап  айтты:  «Анау  күнгі  жанбасы  құрттап  жүрген

кѳк  қозыны  әкел,  үйге  кіргізерде  кескегін  алып  таста!

Ұқтың  ба?»  -деді.  Жамал  да:  «Ұқтым,  ұқтым»,  -деп

жүгіріп  кетіп,  жарты  сағат  болмай  айтылмыш  қозы  бата

қылынып сойылды. Жиылып отырған кісілер мұғаліммен

кеңесе бастап, үйдің жабығынан қыз-қатындар сығаласып

тұр еді. Бір қатын:

Ѳзі қалай, орыс секілді ғой, - деп екінші катын:



Осы  ноғайлардың  шүлдірлеген  тілі  құрысын-ай,  -

деп, үшіншілері бір бой жеткен қызғақарап:

Ұрғашыға  сүйкімді  жігіт  екен,  -  деп  қалжыңдасып



тұрды. Үйдегілер де уақытты босқа ѳткізбей, алды бес аяқ,

10


арты  екі  аяқ  қымыз  ішіп:  Молда,  қайда  оқыдың,  дәрісің

не,  қай  қаланікісің,  затыңыз  ноғай  ма,  башқұрт  па,  неше

жасқа  келдің,  атаң  бар  ма,  бұрын  қазақ  ішіне  шығып  па

едіңіз, жамағат бар ма? - деп, үсті-үстіне керекті-керексіз

сѳздерді  сұрап,  мұғалімнің  басын  қатыра  бастады.  Әл-

хасыл  осы  секілді  мәжіліспен  отырып,  сойылған  малдың

етін жеп халық тарады. Екінші күні мұғалімге бір қос тігіп

беріп,  он  шақты  шәкірт  жиналып  оқу  басталды.  Бұл

шәкірттердің  бір-екеуі  болмаса,  басқалары  бұрын  ешбір

қаріп оқымаған еді. Мұғалім қанша ұсылжадид тәртібіне

оқытпақшы болып ойласа да, бала иелері:

Молда!  Балаларға  иман,  намаз  үйрет,  бұрынғы



молдалардың оқытқан кітабын оқыт, біздің балаларға сол

жетеді,  басқалардың  керегі  жок,  -  деген  соң,  лажсыз

олардың 

тілегенін 

оқытты. 

Бұрынғы 


оқымаған

балалардың  ішінде  ең  зейіндісі  Жамал  болып  шықты

(

Жамал  осы  майда  тоғыз  толып,  онға  қарап  еді).  Бір  ай



ѳткеннен  кейін  мұғалім  Жамалдың  зейініне  қызығып,

Шолпанға айтты:

Жамалды  ұсыл  жадидке  оқыта  бастасам,  аз  уақытта



хат жазып кетер еді, бірақ бай ұнатпайды ғой, - деп.

Шолпан тұрып:

Молдеке, біздің отағасының сѳзін не қыласыз, ақырын



оңашада  жасырып  хат  жаздырып  үйрете  беріңіз,  -  деді.

Мұғалім  бұл  жауапқа  бек  қуанып,  сол  күннен  былай

шәкірттер  тарап  кеткен  соң,  Жамалға  күнде  бір-екі  сағат

хат жаздырып үйрететін болды. Үш жарым айда Жамал

мұғалімнің ыждағаты, ѳзінің ѳткір зейіні саясында хат

танып,  жазарлықтай  болды.  Мұғалім  әпенді  сол  жолмен

бес  ай  оқытқанда  Жамал  бек  ғайбат  болып,  түрлі

кітаптарды  оқитұғын  болып  қалған  еді.  Сентябрьдің

ақырында  мұғалім  Уфаға  қайтып,  Жамал  да  оқуын

тоқтатты.  Мұғалім  Сәрсенбайдың  үйінде  тұрған  уақытта

Шолпан  бір  ұл  перзент  тауып,  сол  себепті  «аяғы  құтты»

11


болды  деп,  мұғалімді  Сәрсенбай  жақсы  қаражатпен

қайтарды.  Сәрсенбай  жаңа  туған  баласының  есімін  осы

молдадай  жігіт  болып,  ѳзі  де  молда  болсын  деп  Ғазиз

қойды.  Мұғалім  қайтып  кеткен  соң  Сәрсенбай  енді  бір

молда  ұстаймын  деп  ертең-бүгінмен  жүргенде  қыс  та

болып қалып және де әркімнің:

Енді  жарар.  Жамалды  оқытпай-ақ  қой,  он  екі  пәнді



түгел  білсе  де,  әйел  бала  дәріс  айтып  елге  бас  болмас,  -

деген  сѳзіне  Сәрсенбай  айналып,  тіпті  молда  ұстамай

қойды.  Ауылындағы  басқалары,  әр  қайсысының  дәулеті

шағын 


болғандықтан, 

шамасы 


келмейтін 

болды.


Жамалдың ғұмырындағы оқуы осы бес айлыққана болып,

хат  жазарлықтан  әрі  аспай  тоқтады.  Мұғалім  кеткеннен

кейін  Жамал  һәммән  қисса  оқитын  болып,  атасы  да

тыңдаудан  жалықпаушы  еді.  Үйге  бір  қонақ  келіп

қонса да:

Жамалжан,  қонағыңа  қызмет  ет,  қисса  оқы,  «Сал-



салың»  қайда,  «Қыз  Жібегің»  қайда?  -  деп,  куә  болып

отырушы  еді.  Жамал  да  ерінбей,  қиссаларды  басынан

аяғына  шейін  оқып  тастаушы  еді.  Жамалдың  оқымаған

қазақ қиссасы бек аз еді. Ел аралаған мелішші саудагерде

нендей жаңа қисса болса, атасы оған шығынсынбай алып

беруші  еді.  Жамалдық  бір  кішкене  сандығын  ашып

қараған  кісі:  «Сал-сал»,  «Қыз  Жібек»,  «Зарқұм»,«Қисса

уақиға Кѳр бала»,

«

Біржан  сал  мен  Сара  қыздың  айтысқаны»,  «Ноғай



мен қазақтың айтысқаны», «Ақсұлу», «Айман - Шолпан»,

«

Бозжігіт», 



«

Шәкір-Шәкірат», 

Ақмолда, 

Нұржан,


Әбубәкір  молданың  ѳлеңдері  һәмбасқа  сол  секілді

кітаптарды  кѳрер  еді.  Хәтте  Жамал  сол  қиссалардың

бағзы бір ѳлеңдерін жатқа да біліп, бір ойынға бара қалса:

«

Жамал, ѳлең айт» дегенде тартынбай айтып салушы еді.



Осындай  қиссаларды  оқумен  һәм  ел  ішіндегі  айтып

12


жүрген  қыз-бозбалалардың  ѳлеңдерін  жазып  алумен,

молдадан оқып жүрмесе

де,  жазуын  күннен-күнге  дұрыстап  бара  жатты.

Жамалдың  осындай  зеректігі  ауызға  ілініп,  он  жасына

жеткен  уақытында  әркімдер:  «Сәрсенбай  үйінде  бір

жақсы  бала  бар»-  деп  айттыруға  қызыға  бастап  және  де

Жамалдың анасы ақылды, кѳркем қатын болғанға,«анасын

кѳріп  қызын  ал,  аяғын  кѳріп  асын  іш»  деген  мақалды  да

еске тұтып сѳйлеуші еді.

13


Б

Б Ѳ Л І М

  5

ір күні бие ағытар уақытта, ауылдың сыртындағы бір



тѳбешікте құпия сѳйлесіп үш кісі отыр еді. Оның бірі

мағлұм  Сәрсенбай,  екеуі  –  сол  елдегі  атқа  мініп  жүрген,

ел  ара  сытыныш  болғаннан  даулы,  сѳзді  болғанын  артық

кѳретін  пысықшалау  адамдар  еді.  Әлгі  екеуі  Сәрсенбайға

қарап:  «Сәрсеке,  бұл  заманның  ѳзі  қорыққанды

сыйлайтұғын  заман  болды,  азырақ  дәреже  біткен  кісі  -

бай қара кісіні кісілікке алудан кетіп барады. Сол себепті

біздің  сізге  айтқалы  келген  сѳзіміз  -  алла  тағала  сізге

біреуден  артық,  біреуден  кем  дәулет  беріп,  екінші  мынау

бір  жаман  немеңіз  бар.  Бұл  жаман  екі  айналып  келмес,

бір күндерде малың шағын болып, басқа да зар болдыңыз,

«

қубас»  деген  сѳзді  естіген  күніңіз  болды.  Енді  тәуекел



деп, атыңызды бір шығарып қалсаңыз қайтер екен? Міне,

сайлауға да үш ай қалды. Кѳп болса, үш жүзтеңге шығар.

Сіз  мақұл  кѳрсеңіз,  біз  ѳзімізге  қараған  Құрман  болып

билікке сайлағымыз келеді, халық сѳзді бір сапарға қалай

тастап кете қояр екен деп ойла ймын. Ѳзіміздің Нүрпейіс

би ризалығымен берсе, жолын алар, болмаса тәуекел деп

тapғa  түсерміз,-  деп,  неше  түрлі  тәтті  сѳздермен

14


құбылтып,  Сәрсенбайды  азғыра  бастады.  Сәрсенбай

қанша  момын  адам  болса  да  сѳзге  бұрылмайтын  пенде

бола  ма,  дәулетке  қызығып,  біраздансоң:  «Ѳздерің

біліңдер»,  -  деп  жауап  қайтарды.  Бұл  мәжілістер  бір




Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4




©stom.tilimen.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет