Қазақстан Республикасының Ғылым және білім министрлігі Ш. Уалиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік унивеситеті



бет14/31
Дата02.07.2017
өлшемі5.13 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   31

Тамыр жүйесі шашақты арамшөптер

Бұл биологиялық өкілдерінің шашақ тамыр жүйесі болады және арнау вегетативтік көбею мүшелері болмайды. Бұларға үлкен бақажапырақ, ойып түсетін сарғалдақ /күйдіргі сарғалдақ/ жатады.



Үлкен бақажапырақ /Plantago major/. Бақа жапырақ тұқымдасының өсімдігі. Тамыр жағасындағы жапырақ дегелегі және биіктігі 20-30 см жапырақсыз гүлсидамдары болады. Жапырақтарының шеттері тұтас, жалаңаш, сопақ немесе жалпақ жұмыртқа тәрізді бойлап орналаскан жүйкелері мен ұзын науқа терізді сағақтарында орналасады. Гүл шоғыры ұзын, цилиндр тәрізді масақ, гүлдерінің тостағаншалары жасыл, күлтелері қоңыр және күлгін тозаңдатқыштары болады. Жемісі - көп тұқымды қорапша, ішінде ұзындығы 1 мм, ені 0,5 мм, жасыл-қоңыр түсті 8-16 тұқымы болады. Маусымнан күзге дейін гүлдейді. Бір өсімдік 60 мыңан астам тұқым қалъштастыра алады, олар 3 см тереңціктен көктейді. Тұқымдар өнгіштігін 7 жылға дейін сақтайды. Дегелектегі жапырақ қолтықтарында баданашықтары пайда болады, олар қыстап шыққаннан кейін жаңа өсімдіктерді қалыптастырады. Бақтарды, саябақтарды, беде, жоңышқа егістерін ластайды, шабындыктар мен жайылымдарда кездеседі.

Куйдіргі саргалдақ /Ranunculus acer/. Сарғалдақ тұқымдасының өкілі. Сабағы тармақты, түтіктермен қапталған, тік өседі, биіктігі 30-100 см. Тамыр жағасындағы және сабақтың төменгі бөлігіндегі жапырақтары сағақты, бөлек саусақтарға бөлінген, олардың алақандары жіңішке бөліктерге күшті бөлінген. Гүлдері алтын-сары ұзын гүл сағақтарында орналасады. Жемісі - шар тәрізді жаңғақ, үстінде тұмсықты мұркы бар, реңі қара-қоңыр, ұзындығы 2,25-3,0 мм, ені 1,5-2,00мм. Өсімдік мамырдан күзге дейін гүлдейді, бір өсімдіктің жемістілігі 1000 тұқымға жуық, олар қыстап топырақтың үстіңгі қабатынан жақсы өніп өседі. Тұқымнан пайда болған өсімдік бірінші жылы жапырақ дегелегі мен шашақты тамыр жүйесін қалыптастырады. Келесі арқылы ол гүлдейді және жеміс береді. Вегетативтік көбеюі жер астындағы сабағындағы тамыр сабақтарынан гүлсидамдарының қалыптасуы арқылы жүреді. Көпжылдық шөптерді, көкөніс және мал азықтық дақылдарды ластайды. Өсімдік улы, ол кейде дәрілік өсімдік ретінде қолданады.
9-маша

Тапсырма: Ауыспалы егістердің төсімін құрастыру әдістемесі

Ауыспалы егісті нығайтудың екі кезеңін ажыратады: енгізу және игеру. Енгізген кезде шаруашылықтың табиғи-экономикалық жағдайларын ескеріп егістіктің және сүрі жердің ұтымды алаңының құрылымын анықтайды. Егістік алаңының құрылымы деп жыртылатын жер алаңында пайызбен берілген дақылдардың меншікті көлемін атайды. Ол ауыспалы егістердің негізі болып табылады. Егіншілік тәжіребесінде егістік алаңының құрылымын әр түрлі өнімдерге сұранысы мен нарықтық коньюктурасына, сонымен қатар шаруашылықтық мүмкіңдіктеріне /техниканың және еңбек қорларының болуы, тұқым материалымен қамтамасыз етілуі және т.б./ байланысты анықталады.

Дақылдың немесе сұрыптың өсіру тиімділігін бағалаған кезде келесі көрсеткіштерді қолданады:

-дақылдың негізгі және жанама өнімділігін;

-өнімнің сапасын: тағамдық, мал азықтық және техникалық құндылығын.

-дақылды өсіру үшін 1 гектарға немесе 1 тонна өнімге жұмсалған еңбек және қаражат шығындарын, 1 гектардан алынған таза пайда және рентабельдік.

Әр түрлі мал азықтарын өндіру тиімділігін 1 гектардан: мал азықтық немесе мал азықтық протеин өлшемдерінің шығымдары арқылы анақтайды. Сонымен қатар өсімдіктердің топырақтың физикалық қасиеттеріне әсерін, олардың топырақ қорғау және фитосанитарлық рөлін, топырақты органикалық қалдықтармен құнарлаңдыру қабілетін ескереді. Содан соң игеру үшін қажетті ауыспалы егістердің санын анықтап, дақылдардың кезектесу тәсімін құрастыруға кіріседі.

Әдетте ауыспалы егістердің бірнеше тәсімдерін жасайды. Бұл кезде шығыны аз, жоғары өнімділікті қамтамасыз ететін және топырақ құнарлылығын сақтайтын ауыспалы егістерге көбірек кәңіл беріледі.

Эрозиялық ғақиялар пайда болатын жағдайларда әр түрлі дақылдардың топырақ қорғау рөлін ескеру керек. Мысалы, Солтүстік Қазақстанда таза сүрі жерден кейін отамалы дақылдарды орналастыруға болмайды, өйткені бұл кезде жел эрозиясының қауілтілігі байқалады. Осы себептерге байланысты отамалы дақылдардың қайталама егістерін болдырмау керек.

Топырақ қорғау қабілеті бойынша дақылдарды 3 топқа бөледі: біріншісі — топырақты эрозиядан жақсы қорғайтың көп жылдық шөптер; екіншісі —топырақ қорғау касиеті орташа-жаппай себілетін біржылдық дақылдар; үшіншісі – топырақты-нашар қорғайтындар отамалы дақылдар.

Ауыспалы егісте егіс алаңы азырақ дақылдарды әр түрлі жолмен орналастыруға болады: барлық дақылдарды ауыспалы егістің құрама танаптарында орналастыру арқылы немесе құндылығы жоғары дақылдарға ең жақсы топырақ алқабын бөліп, екінші ауыспалы егісті игереді.

Студентерге ауыспалы егістердің тәсімін жасау үшін оқытушы егістік алаңының құрылымы туралы бастапқы мәліметтерді береді.

Студенттер оларды қолданып ауыспалы егістегі танаптардың санын және келемін анықтайды, дақылдардың кезектестіру ретін белгілейді және жасалған ауыспалы егіске толық атын береді.

Танаптың орташа көлемін анықтау ушін биологаясы мен агротехникасы ұқсас дақылдарды жеке бөліп, олардың ауыспалы егісте меншікті көлемін пайызбен есептеп шығарады.

Мысалы, күздік дәңді, жаздық дәңді, отамалы дақылдардың топтарын ж.т.б. танаптың орташа көлемі ретінде дақылдардың жеке топтарының алаңы алынады.

Жартылатын жер құрылымында сүрі жер болса, онда ауыспалы егіс танабының орташа көлемі ретінде оның алаңы алынады.

Құрама танаптардың санын мүмкіндігінше азайту керек. Содан соң ауыспалы егістегі танаптардың санын ауыспалы егістің жалпы алаңын бір танаптың орташа көлеміне бөлу арқылы табады. Құрама танаптарды белгілейді. Бұдан кейін жоғарыда айтылған қағидаттарды ұстанып, дақылдардың кезектесу тесімін құрастыруға кіріседі. Сонымен бірге дақылдардың өнімділігін жоғарылататын және топырак құнарлығын сақтайтын агротехникалық шаралар жүйесін өңдіреді (топырақ өндеу жүйесі, мелиоративтік шаралар, арамшөптермен, зиянкестермен және аурулармен күресу ж.т.б.).

Ауыспалы егістің тәсімін жасау үшін бастапқы мөліметтер 35 және 36 кестеде берілген. Тапсырма студенттің оқу шифрінің соңғы екі саны арқылы анықталады: сызықшаның үстіндегі бірінші сандары — дақылдарды көрсетеді, екіншілерінде (сызықшадан кейінгілер) — пайызбен дақылдың меншікті көлемі берілген. Сызықшаның астында - ауыспалы егістің жалпы.

Мысалы, студенттің оқу шифры 029 болса, бастапқы мәліметтері 2- тік жолмен 9- көлденең жолдың қиылысында орналасады. Бұл мысалда дақылдардың нөмірлері 1,4,5,21,26 ал меншікті көлемі —40;13;3;6,7;20;20%, жалпы алаңы 750 га тең.

Бастапқы меліметтерді көшіріп, берілген сандары бойынша дақылдарды анықтайды, олар 35-36- кестенің астындағы ескертпеде берілген. Бұл тапсырмада бірінші нөмірі жаздық бидай, төртінші-арпа, бесінші сұлы, 21-көп жылдық шөптер, 26 — ықтырмалы сүрі жер. Содан соң меншікті көлемі және ауыспалы егістің алаңын анықтайды. Ол үшін жалпы аланды меншікті көлеміне көбейтіп 100-ге бөледі. Бұдан кейін танштарды құрастрып, ауыспалы егістің тәсімін жасайды.

10-маша

Тапсырма:

Студентер өзара жұмыс істеу Бес танапты дәнді сүрі жерлі көп жылдық шөптердің шықпа танабымен ауыспалы егісті құрастыру мысалы.

9 кесте. Жаратылатын жерді пайдалану құрылымы



Дақыл

Меншікті мөлшері, %

Алаңы, га

Жаздық бидай

40,0

300

Арпа

13,3

100

Сұлы

6,7

50

Көп жылдық шөптер

20,0

150

Ықтырма сүрі жер

20,0

150

Жыртылатын жердің барлығы

100

750

10 кесте Дақылдарды топтарға бөлу және олардың ауыспалы егіс алаңындағы меншікті көлемі, %



Дақылдардың топтары

Алаңы,га

Меншікті мөлшері,%

Жаздық дәнді

450

60,0

Көп жылдық шөптер

150

20,0

Ықтармалы сүрі жер

150

20,0

Барлығы

750

100,0

Танаптың орташа көлемін анықтаймыз. Егістік алаңмен сурі жер құрылымының бастапқы мөліметтеріне сүйеніп, орташа көлемін 20% (150 га) деп алған жөн болады. Ауыспалы егістегі танаптардың санын анықтаймыз: 100:20=5. Жоспарланған ауыспалы егісте 5 танабы болу керек, олардың екеуіңде жаздық бидай, көпжылдық шөптерге және сүрі жерге бір танаптан беріледі, ал бір құрама танабында 100 га арпа және 50 га сұлы орналасады.

11 кесте Танаптарды құрастыру




Дақылдар

Алаңы, га

Жаздық бидай

150

Жаздық бидай

150

Арпа 100га+сұлы 50 га

150

Көп жылдық шөптер

150

Ықтармалы сүрі жер

150

Барлығы

750

Алдымен, дақылдардың кезектесу қағидатына сәйкес ауыспалы егістің буындарын құрастырады. Құрастыратын ауыспалы егісте негізгі дақыл жаздық бидай оны, ең жақсы алғы егістерден (сүрі жер және сүрі жерден кейін екінші дақыл) кейін орналастырған жөн болады. Бұл мысалда ықтырмалы сүрі жердің жақсы соңғы өсерін қолдануға болады.

Төртінші құрама танабында жаздық бидайға қарағанда құнарлығы төменірек арпа мен сұлыны араластыруға болады. Бұл дақылдардың арамшөптерге бәсекелестігі жоғары, олардың себу мерзімдері кеш болғандықтан арамшөптері өніп өсуін арандатуға егіс алаңыңда жоюға мүмкіңдік береді.

Бұл ауыспалы егістің бір сүрі жер буыны ғана болады: сүрі жер- бидай-арпа-сұлы. Көпжылдық шөптерді шықпа танапта орналастырған жөн болады.

Ауыспалы егістің тәсімі осындай болады:


  1. Ықтырмалы сүрі жер

  2. Жаздық бидай.

  3. Жаздық бидай

  4. Арпа+сұлы

  5. Көп жылдық шептер (шықпа танап).

Оның толық аты — бес танапты дәнді сүрі жерлі көп жылдық шықпа танабымен. Тағы ескеретін жағдай ылғалдылығы жеткіліксіз дала және құрғақшылық дала аймақтарда ең тиімдісі төрт- бес танапты ауыспалы егістер.

Олар топырақты су және жел эрозиясынан қорғауға ықпал жасайды, күріш және мақта ауыспалы егістіктерінде агромелиоративтік (тұздакуға тежейді) маңызы бар және құнарлықтың сақталуына, кей жағдайларда жоғарлауына мүмкіндік жасайды. Өсіру мерзімі мен тәсіліне байланысты күздік, аңыздық, орымдық және үстемелік аралық дақылдарды қыратады.

Күздік аралық дақыл ретінде күздік қара бидай, тритикали, күздік арпа қыстайтын ас бұршақ және сұлы, күздік сиыр жоңышқа, күздік рапс және т.б. өсіріледі. Бұларды негізгі дақылдарды жинағаннан кейін себеді де, келесі жылы ерте көктемде жинайды.

Қазақстанның Оңтүстік аудандарында аралық дақылдарды өнім жинағаннан кейін өсіреді. Бұл үшін бір жылдық шөптер, дәнді бұршақтар, отамалы және жедел өсетін дақылдарды қолданады.

Орьмдық аралық дақылдарды негізгі дақылды пішенге, көк балаусаға, пішендемеге немесе сүрлемге жинасымен, ізінше өсіреді. Оңтүстікте әдетте күнбағыс, ас бұршақ пен бұршақтың қоспасы, шайжүгері, т.б. себіледі, жазғы күзгі мерзімі қысқа жерлерде астық бұршақтың бір жылдық қоспалары, сұлы, ас бұршақ т.т. қолданылады.

Үстемелік аралық дақылдарды негізгі дақылдардың бүркемесіне онымен бір мезгілде немесе оны себісімен, ізінше себеді. Олар, негізгі дақылды жинап алғаннан кейін бозқыру түскенше пәрменді өсуін жалғастырады. Мұндай егіс үшін түйе жоңышқа, судан шөбі, эспарцет, бір жылдық беде, сиыр жоңышқа және т.б. қолданылады.



12–кесте. Астық және техникалық ауыспалы егістерді құрастыру үшін

бастапқы мәліметтер




Шифрдің соңғы саны

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

1

1-42,8;

4-14,3;

8-10,0;

10-4,3;

19-7;

20-7,3;

26-14,3;

2275


1-33,4;

3-16,7;

4-8;

5-8,7;

6-6,7;

14-16,7;

26-16,6;

1890


1-35;

4-5;

6-20;

18-5;

19-15;

26-20;

1975


1-40;

4-5;

5-15;

6-20;

26-20

1950


1-25;

3-15;

4-13;

6-25;

17-25;

1280


1-25;

3-5;

4-10;

19-25;

20-25;

27-10;

3350


1-25;

3-5;

5-10;

19-20;

20-20;

26-20;

1850


1-20;

4-33,3;

6-13,3;

8-16,3;

10-17,1;

1050


1-32;

3-20;

4-12;

5-8;

6-8;

26-20;

1975


1-47;

3-13;

4-12;

5-38;

1660


2

1-28,6;

4-7;

5-7,2;

6-14,3;

13-14,3;

19-14,3

26-14,3;

2485


1-28,6;

3-14,3;

4-14,3;

8-10;

10-4,3

19-7,0;

20-7,3;

26-142;

2205


1-21,3;

3-14,3;

4-14,3;

6-7,3;

8-14,3;

20-14,3

26-14,2;

2205


2-20;

4-12;

5-8;

9-20;

22-20;

24-20;

1050


1-25;

3-8,4;

4-10;

5-6,7;

6-16,7;

10-16,6

26-16,6;

2250


1-28,3;

3-5;

4-16,7;

6-16,7;

13-10;

14-6,7;

26-16,6;

1710


1-25;

4-15;

5-10;

6-25;

25-25;

2040



1-28,4;

3-5;

4-16,6;

6-16,7;

8-10,0;

10-6,7;

26-16,6;

2160


1,40;

4-13,3;

5-6,7;

21-20,0;

26-20,0;

750


1-25;

4-35;

5-15;

26-25;

1740





1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

3

1-42,8;

3-6,3;

4-8;

5-20,6;

6-8,0;

26-14,3

1645

1-13,3;

5-33,3;

6-20;

10-33,4;

825


1-21,3;

3-7,3;

4-14,3;

6-14,3;

8-6,0;

10-8,3;

18-7,0;

19-7,2

26-14,3

2590


1-28,6;

3-14,3;

4-8;

5-20,6;

6-14,3;

29-14,2;

1715


1-42,9;

3-7,3;

4-14,3;

5-14,3;

6-7,0;

26-14,2;

2135


1-40;

4-15;

6-5;

19-5;

21-15;

26-20;

2025


1-20;

3-10;

5-10;

20-20;

21-20;

26-20;

1850


1-26,7;

3-6,7;

5-16,7;

6-16,7;

14-16,6;

27-16,6;

1740


1-25;

3-16,7;

4-16,6;

6-8,4;

10-8,3;

13-8,4;

26-16,6;

1650


1-28,6;

3-10;

4-4,3;

5-10;

6-4,3;

12-14,2;

20-14,3;

26-13,4;

2275


4

1-51,9;

3-5,3;

4-9;

5-5,3;

10-14,3;

26-14,2

1715


1-35;

3-15;

4-15;

5-35;

1560


1-42,9;

3-14,3;

4-7;

5-7,3;

14-14,3;

26-14,2

2905


1-49,9;

3-7,3;

5-14,3;

8-7,0;

10-7,3;

29-14,2;

2205


1-42,9;

3-14,3;

4-9,0;

5-5,3;

6-7,0;

7-7,3;

26-14,2

2240


1-40;

3-5;

4-5;

5-15;

6-15;

26-20;

1950


1-50;

3-7,2;

4-7,1;

5-7,2;

8-14,3;

28-14,2;

1475


1-50;

4-8,3;

5-8,4;

8-8,3;

10-8,4;

26-16,6;

1800


1-25;

3-10;

4-5;

20-50;

26-10;

3000


1-28,6;

3-8,3;

4-14,3;

6-6,0;

10-14,3;

21-14,3

26-14,2;

2870


5

1-25;

3-25;

5-33,4;

26-16,6;

1560


1-20;

3-5;

5-15;

20-40;

26-20;

3400


7-57;

18-29,5;

25-14,5;

1715


1-16,7;

3-333;

4-10;

5-23,4;

26-16,6;

1950


1-40,1;

3-10;

4-6,7;

5-26,6;

26-16,6;

2520


1-25;

3-15;

4-25;

6-10;

17-25;

1760


1-40;

3-10;

4-10;

5-10;

6-10;

26-20;

1750


1-49,8;

4-8,2;

5-8,7;

12-8,3;

13-8,4;

26-16,6

1950


1-16,3;

4-16,3;

5-17;

6-17;

8-33,4;

750


1-35,5;

3-7,3;

4-14,3;

8-7;

10-7,3;

20-14,3;

26-14,3;

2100


6

1-49,8;

4-8,4;

5-8,3;

16-16,7;

26-16,8

1482


1-35;

4-5;

17-10;

21-50

3500


1-25,0;

3-16,7;

4-8,3;

5-8,4;

6-8,3;

8-16,7;

26-16,6;

1890


1-26,7;

3-16,7;

4-10;

5-6,7;

6-6,7;

8-16,6;

26-16,6;

2070


1-28,6;

3-7,3;

4-14,3;

6-7,0;

14-7,0;

16-7,3;

19-7,0;

20-7,3;

26-14,2;

2380


1-35;

3-5;

20-50;

27-10;

2450


1-40,0;

4-10,0;

5-20;

8-10,0;

10-10,1;

1050


1-25;

3-25,0;

5-25;

26-25,0;

1500


1-35;

3-5;

19-20;

20-20;

27-20;

3200


1-25;

3-8,4;

4-10;

5-6,6;

6-16,7;

13-16,7;

28-16,6;

2460


7

1-417,7;

5-16,7;

6-8,4;

8-8,3;

10-8,3;

26-16,6;

1950


1-204

3-25;

4-15;

6-15;

17-25;

1180


1-25;

3-15;

4-10;

5-25;

26-25;

1820


1-55;

4-5;

5-154

6-5;

26-20;

1675


1-20;

3-10;

4-5;

5-5;

19-40;

26-204

2175


1-38;

3-12;

4-13;

5-37;

1820


1-40;

3-10;

4-25;

5-25;

1440


1-50;

4-5;

6-5;

20-20;

26-20;

2250


1-40;

3-10;

4-15;

5-35;

1360


1-42,8;

3-14,3;

4-10;

5-4,3;

8-10;

10-4,3;

26-14,3;

1645


8

1-45;

3-5;

4-5;

5-15;

6-10;

28-20;

2175


1-40;

3-10;

4-10;

5-10;

6-10;

26-20;

1900


1-41,6;

5-16,7;

6-8,4;

14-8,3;

16-8,4;

26-16,6;

1920


1-40;

4-15;

5-5;

6-20;

26-20;

850


1-47;

3-8;

5-20;

6-5;

26-20;

2075


4-13,3;

5-20;

6-33,3;

8-20;

10-13,4;

1245


1-35;

3-25;

6-154

26-25;

1975



1-50;

3-10;

4-10;

5-104

26-20;

1850


1-55;

2-5;

4-204

26-20;

2075


1-50,2;

4-14,3;

5-14,3;

6-7,0;

26-14,2;

1505


9

1-40;

3-20;

5-20;

27-20;

2100


1-30;

4-20;

6-10;

19-10;

20-10;

26-20;

2300


1-35;

3-5;

4-15;

5-5;

6-20;

27-20;

2125


1-20,3;

3-14,3;

4-14,3;

6-8,3;

10-14,3;

21-14,2;

26-14,3;

2240




1-304

4-20;

6-10;

18,5;

19-15;

26-20;

2125


9-10;

18-20;

23-70;

2760


1-45;

3-5;

4-20;

5-5;

26-25;

1800


1-40;

3-154

4-15;

5-5;

6-5;

26-20;

2000


1-49;

4-134

6-13;

17-25;

1120


1-43,34

3-6,64

4-16,7;

5-16,7;

26-16,7;

1470





1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

10

1-65;

3-10;

26-25;

760


1-40;

4-35;

26-25;

3750


1-55;

3-10;

6-10;

29-25;

1660


1-28,3;

3-7,2;

4-14,3;

6-7,3;

8-14,3;

19-14,3;

26-14,3;

1995


1-40;

3-154

4-15;

5-5;

6-5;

26-20;

2150


1-30;

3-5;

4-5;

20-50;

26-10;

3150


1-49;

3-13;

4-13;

17-25;

1320


1-42,8;

4-7,0;

5-21,6;

6-14,3;

26-14,3;

1400


1-47;

3-15;

6-134

26-25;

1600


1-35;

3-154

4-15;

5-10;

16-25;

1700



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   31


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет