Ауыз єдебиеті туралы т‰сінік Ауыз єдебиетініњ т‰рлері



бет1/25
Дата24.01.2018
өлшемі5.19 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25
МАЗМ¦НЫ

Ауыз єдебиеті туралы т‰сінік

Ауыз єдебиетініњ т‰рлері


Ауыз єдсбиетініњ жазба єдебисттсн айырмашылыќтары

Ќазаќ ауыз єдебиетіиіњ жиналуы

Ќазаќ ауыз єдебиетініњ зерттелуі


Орыс ѓалымдарыиыњ ењбегі
Ауыз єдебиетініњ мєні

I тарау. Т±рмыс-салтќа байла-нысты туѓан шыѓармалар

Тµрт т‰лік мал жайындаѓы шыѓармалар


Ањшылыќ жайындаѓы µлењ-жырлар
Наурыз туралы µлеіње
Бесік жыры
Жањыленаш
¤тірік µлеіњер
‡йлену салтына байланысты туѓан µлењдер
Той бастар
Жар-жар
Ж±бату
Сыњсу
Бет ашар
Діни ±ѓымдарѓа байланысты туѓан шыгармалар
Бєдік
Арбау, жалбарыну µлеіњері
Баќсы сарыпы
Жарапазан
Кµњіл-к‰йін білдіретін шыѓармалар
Ќоштасу
Естірту. Кµњы айту
Жоќтау

II Т а р а у . Маќал-мєтел,

Ж±мбаќтар


Маќал
Маќалдардыњ таќырыбы
Маќалдардыњ µзіне тєн ерекшеліктері
Мєтел
Ж±мбаќтар
Ж±мбаќтыњ таќырыбы,мазм±ны
Ж±мбаќтардыњ µзіне тєн срекшеліктері

III Тарау Ертегілер

Ќазаќ ертегілерініњ жииалуы жєне зерттелуі


Ертсгілердіњ халыќтыќ сипаты
Ертегілердіњ ќ‰рьшысы
Ертекші
Ертегілердіњ т‰рлері Киял-ѓажайып ертегілер
“Ер Тµстік”
Хайуанаттар. жайындаѓы ертегілер
Т±рмыс-салт ертегілері
Ањыз-єњгімелер
Алдар кµсе
Асап ќайѓы
Жирсише
Ертегілердіњмєні

IV Т а р а у . Батырлар жыры

Батырлар жырыныњ жиналуы жєие зерттелуі


Батырлар жырыныњ тарихќа байлапыстылыѓы
Ќызылбастар меп ќалмаќтар туралы
Батырлар жырыныњ варианттар
Батырлар жырыныњ ќ‰рылысы
Батырлар жырыныњ µлењ ќ‰ры-лысы
Образ жасау жолдары
Батырлар жырыиыњ мєні
Алпамыс
Жырдыњ жиналуы, зерттелуі
Алпамыс
Г‰лбаршын
‡лтан
Ќаражан
Мыстан
Жырдыњ ќ‰рылысы, тілі
Ќобыланды батыр
Жырдыњ жипалуы
Жырды айтушылар
Жырдыњ зерттелуі
Жырдыњ варианттары
Жырдаѓы образдар
Ќобыланды
Ќараман
Ќ‰ртќа
Ќарлыѓа
Жау адамдары
Тайбурыл
Жырдыњќ‰рылысы
¤лењ т‰рі. Тілі
Ер Тарѓын
Жырдыи жиналуы жане зерттелуі
Ер Тарѓын
Аќ Ж‰ніс
Ќарт Ќожаќ
Ханзада.
Тарлан
Жырдыњ к±рылысы, тілі
Ќамбар батыр
Жъірдыњ жиналуы, зерттелуі
Ќамбар
Назым мен Алшыораз
Єзімбай
Ќараман мен Келмембет
Жырдьщ ќ‰рылысы, тілі

V Тарау Лиро-эпостыќ жыр лар

“Козы Ќµрпеш — Баян с±лу” жыры


Жырдыњ варианттары
Жырдьњ зерттелуі
Жанаќтыњжыры
Ќыз Жібек
Айман — Шолпан

VI ТарауАйтыс µлењдері

Айтыстыњ т‰рлері


Ќыз бен жігіт айтысы
Дін айтысы
Ж‰мбаќ айтысы
Аќындар айтысы
Біржан мен Сара айтысы
Айтыстыњ кµркемдігі
¦стазѓалым


АУЫЗ ЄДЕБИЕТІ ТУРАЛЫ Т‡СІНІК

Ќазаќ халќыныњ ерте заманда жасаѓан мєдени м±расыныњ бір т‰рі — халыќтыњ ауыз єдебиеті.

Жазу-сызу µнері болмаѓан ерте кезде-аќ ќазаќ халќы µзініњ т±рмыс-тіршілігі, ќоѓамдыќ µмірі, шаруашылыѓы мен кєсібі, ќуанышы мен к‰йініші, д‰ние танудаѓы кµзќарасы т.б. жайында неше т‰рлі µлењ-жыр, ертегі-єњгіме, маќал-мєтел, ањыздар ойлап шыѓарѓан жєне оларды ауызекі айту к‰йівде тудырган. Сондыќтан да б±ларды халыктынтыњ ауызша шыѓарѓан кµркем шыѓармасы, даналыќ сµзі, яѓни ауыз єдебиеті деп атаймыз. Б±дан, єрине, ауыз єдебиетін кµп адам бірлесіп отырып шыѓарѓан деген ±ѓым тумайды. Ауыз єдебиетініњ ќандай ‰лгілерін болса да єуел баста жеке адамдар шыѓарѓан. Біраќ ерте кезде, жазу µнері болмаѓандыќтан, ауыз єдебиетін шыѓарушылардыњ аттары хатќа т‰спеген, саќталмаѓан. Халыќ олардыњ шыѓармаларын ѓана есіне саќтап жєне ауызша айтып, ±рпаќтан ±рпаќќа жеткізген, сµйтіп, жеке авторлар шыѓарѓан єдеби туынды кейіннен µнделіп, с±рыпталѓан, оган ±жым болып творче-стволыќ µзгерістер енгізіп отырѓан. Бертін келе ондай шыѓармалар кµпшіліктіњ ењбегіне, яѓни халыќтыњ ауызша шыѓарѓан єдебиетіне айналып кеткен.

Ауыз єдебиетін фольклор деп те атаймыз. Фольклор — аѓылшын сµзі. Ол — халыќ творчествосы, халыќтыњ ауызша тудырѓан кµркем шыѓармасы, халыќ даналыѓы деген ‰ѓымды береді. Фольклор д‰ние ж‰зіндегі халыќтардыњ бєрінде бар. Ал халыќгыњ ауыз адебиетін зерттейтін гылымды фольклористика деп атайды.

Ауыз єдебиеті — ертеден келе жатќан м±ра. Б±л жµнінде орыс халќыныњ ±лы сыншысы В. Г. Белинский “Єдебиет деген сµздіњ жалпы маѓынасы” туралы жазѓан ењбегінде ауыз єдебиеті мен жазба єдебиеттіњ арасындаѓы айырмашылыќтарды айта келіп, ауыз єдебиеті халыќтыњ ерте замандаѓы ой-санасыныњ жемісі деп кµрсетеді. “Халыќ немесе тайпа жазу µнерін білмеуі м‰мкін, біраќ оныњ поэзиясы болмауы м±мќіњ емесєдебиетініњ тым ерте кезде, халыќтыњ жазу-сызу µнері болмаѓан заманда туѓандыѓын дєлелдейді-Б±л расында да солай. Ќай халыќты алсаќ та, оныњ кµркем єдебиеті ауыз єдебиетінен басталады. Демек , ауыз єдебиеті болмаѓан, бірден жазба єдебиетін жасаѓан халыќ б±рын-соњды тарихта кездеспейді.

Єдебиеттік жаѓынан алѓанда, ќазаќтыњ ауыз єдебиеті де єр алуан. Халыќтыњ т±рмыс-салтына, єдет-ѓ±рпына байланыстытуѓан шыѓармалар, маќал-мєтелдер, ањыз, ертегілер, батырлар жыры, т‰рмыс-салт жырлары, айтыс µлендері т, б. ќазаќ ауыз єдебиетіњіњ негізгі т‰рі болып табылады, Єрине, ауызєдебиетіњіњбарлыкт‰рібірмезгілдет‰магањмезгілдетумаѓанжєнеолардыњ тууына себеп болѓан жаѓдайлар да біркелкі емес, єркелкі. Біраќ б±л мєселе , яѓни ќазаќ ауыз єдебиетініњ ќай кезде ќандай т‰рі туѓандыѓы, ѓылымда єлі к‰нгс дейін дєлелденбей келеді. Єйткенмен µткен кезде орыстыњ жєне шетелдердіњ бірсыпыра ѓалымдары ауыз єдебиетініњ шыѓу жайына біраз кµњіл аударып єр т‰рлі пікірлер айтќан-ды. Олар ауыз єдебисті ќалай туды, ќалай дамыды дсген мєселені µздерінше баяндап, єр алуан теориялар шыѓарѓан-ды. Б±л теориялардыњ ќазаќ ауыз єдебиетіне тікелей ќатысы болмаса да, жалпы ауыз єдебиетін зерттеуде алѓан орны да бар еді. Сондыќтан б±л теориялардыњ кейбіреулеріне шолу ретіндс ќысќаша тоќтай кетелік.

¤ткен ѓасырдыњ орта шенінде Батыс Европада, Рссейдс ауыз єдебиетін зерттеген буржуазияшыл ѓалымдар “мифтік теория” дегенді ойлап шыѓарды. Б±л теорияны XIX ѓасырдыњ 50—60-жылдарында орыстыњ Ф. И. Буслаев, 0. Ф. Миллер, А. Н. Афанасьев секілді ѓалымдары ќолдап, ауыз єдебиеті дінге, діни ±ѓымдарѓа, єр т‰рлі мифтерге байланысты туды жєне ауыз єдебиетініњ алѓашќы кейіпкерлері ќ±дайлар болды деп ќарады. Ауыз єдебиетін жасауда адамдардыњ саналы рµлі болѓан жоќ, ауыз єдебиетін ќ±дайлардыњ µздері туѓызды, адам баласы ќ‰дайлар жасаган мифтерді ауыз єдебистіне ќосушы ѓана болды жєне оны µзгертпей, бергі заманѓа алып келді десті. Сµйтіп, идеалистік кµзќарасќа негізделген “мифтік теория” ауыз єдебиетініњ шыѓу тегін ашып бере алмады. Экономиканыњ, ќоѓам µмірініњ ілгсрілеп дамуына ќарай ертедегі мифтік ±ѓымдар да, наным-сенімдер де µзгеріп, жањарып отыратынын жєне олардыњ жоѓалатынын “мифтік теорияны” жаќтаушылар мойында-мады жєне мойындаѓысы келмеді.

I В. Г. Белшіский. ИзбраІІ. Сочин , том 2, стр. 86, 1948

6

Ауыз єдебиетініњ шыгуы жайында µткен ѓасырдын екінші жартысында батыста таѓы бір теория пайда болды Б±л{зия “ауысып алу” (“теория заимствования^я>>) деп аталды'. Оны Ресейде А. Н. Пыпин В.В. Стасов. А.Н. Веселовский т. б. галымдар ќолдады. ауыз єдебиетініњі басќа елдердіњ ауыз жаѓынан салыстыра зерттеді жєне єр ±ќсас келетін сюжеттерге айрыќша нєтижесінде, бір елдіњ ауыз єдебиетіњде екінші бір елдіњ єдебиетінен ±шырай олар бір-бірінен ауысып алган деп алулар єр т‰рлі ќарым-ќатынас, жасалѓан дейді Мєселен, Веселовсќий орыстын батырлар жырыныњ сюжеті Батьіс Европадан оны тек Батыс емес, Шыѓыс дєлелдейді. Орыс халќы Шыѓыс елдері ауыз єдебиетіњењ кµп сюжет алѓан деген пікірді Стасов та кейіннен Потанин де баса кµрсетеді баса кµрсетеді. Орыстыњ батырлар жырында Илья Муромецтін µз баласымен согысатыны айтылады Муны “ауысып алу” теориясын ќолдаушылар Шахнамадан келген сюжет деп ќарады Сµйтіп, олар єрбір халыктыњ творчестволык ќабілетін жоќќа шыѓарады -Олардын ойынша бірде- бір халык µз тарапынан шыѓарма тудыра алмаќ емес тек даяр сюжетке ие болады сол сюжетті µз тілінде жырлайды жєне олардыњ м±ндай шыѓармалары бір елден екінші елге ауысып отырады мекені жоќ сюжетке айналады



Ауыз єдебиетініњ тууы, дамуы теориясы: ѓылыми тсріс, дєлелсіз жєне кате теория еді Марксизм--лснинизм іліміне с‰йенген ауыз єдебиеті ѓылымы (фольклористика) б±л теорияны ќатты сынга алып єрбір халыќтыњ µзінс тєн творчестволыќкабілеті барлыѓын дєлелдеді. Ауыз єдебиетініњ ќандай т болса да єрбір халыќ µз µмірінен, алатындыѓын айќындады.

^Екіншіден, бір халыќтыњ ауыз єдеби тегісінде немесс батырлар жырында к басќа бір халыќтыњ ауыз єдебиетіне ±ќсас М‰ндай ±ќсастыќ скі халыќтыњ, кейде бірнеше халыќтын жањаѓы сюжеттерді бір-бірінен ауысып алѓандыѓынан бола бермейді. Ондай ±ќсастыќ экономиканыњ т±рмыс-тіршіліктіњ ќоѓамдыќ µмірдіњ ±ќсастыѓынањ туады Бір-бірімен ешќандай ќарым-ќатынас жасамаѓан шалѓай жатќан халыќтардыњ ауыз єдебиетінде ±ќсас сюжеттердіњ болу себебі міне, осыѓан байланысты. Б±ѓан кезінде<Г. В. Плеханов та айрыќша кµњіл аударѓан болатын. Ол µзініњ “Адрессіз хат” дейтін ењбегінде ауыз єдебиетіндегі сюжет ‰ќсастыќтарын халыќтардыњ т‰рмыс-тіршілік, шаруашылыќ, ќоѓамдыќ жаѓдайларыныњ ±ќсастыѓынан іздейді .

Осы ретте мысалѓа Манас пен Ќобыланды батыр жайындаѓы жырларды алайыќ. М±ныњ бірі — ќырѓыздыњ, екіншісі — ќазаќтыњ жыры. Осы екі батырдыњ туысын жырлауда ‰лкен ±ќсастыќ бар. Мєселен, Манастыњ єкесі Жаќып баласыз адам болады. Кµп уаќыт оныњ еліне жау шабуылдап к‰н кµрсетпейді. Жаќып ќ±дайдан бала тілейді, жауѓа ќарсы к‰ресетін, ел ќорѓайтын ±л бер дейді. Ал Ќобыландыныњ єкесі Тоќтарбай да осындай. Ќызылбастардан ќысым кµре берген Тоќтарбай ќ±дайдан басќыншылардан елді ќорѓай алатын бала бер деп жалбарынады.

Сырт ќараѓанда бір-біріне µте ±ќсас келетін б±л сюжетті ќазаќ аќындары ќырѓыздан немесс ќырѓыз жыршылары ќазаќтан алѓан секілді болып кµрінеді. Шынында олай емес. Б±л сюжет осы екі халыќтыњ ертедегі µмірінен алы-нады. Тарихи деректерге ќараѓанда, ќазаќ пен ќырѓыз елі кµп уаќыт шетелдік басќыншылардыњ шабуылын кµрген. Сондай жагдайда басќыншыларга ќарсы аттанып, жаудан ел-ж±ртын ќорѓап ќаларлыќ ±лды ќырѓыз да, ќазаќ та арман еткен. М‰ны олар µздерініњ жырына да ќосќан. Осы бір мысалдыњ µзі-аќ сюжст ±ќсастыѓы “ауысып алу” нєтижесінде тумайтындыѓын, ол халыќтардыњ т‰рмыс-тіршілік, ќогамдыќ жайларыныњ ‰ќсастыѓына байланысты болатындыѓын кµрсетеді.

Рас, ерте заманнан бастап єр т‰рлі шаруашылыќ, мєдени ќарым-ќатынастар жасаѓан жєне кµршілес отырѓан ха-лыќтардыњ бір-біріне єдебиеттік єсер ететіні болады. Мысалѓа ќазаќпен туыс, аѓайындас ќырѓыз, µзбек, т‰ркімен, ќараќалпаќ халыќтарын алайыќ. Б‰лардыњ арасында ту-ысќандыќ ќарым-ќатынас ертеден келе жатыр. Олардыњ єдебиеті бір-біріне єсер еткен, µзара кейбір сюжетті “ауысып алган” жайы да бар. Б‰іан карап, аталшн халыќгардыњ µзіндік таланты, творчестволыќ ќабілеті жоќ, тек бір-бірінен сюжет алып отырѓан, сол сюжеттерді ѓана жырлап µткен деуге болмайды. Олардыњ єрќайсысы ‰лкен талант иесі, ауыз єдебиетініњ неше алуан єдемі ‰лгілсрін тудырѓан жєне ондай творчестволыќ іс ќолынан келетін халыќтар.

1 Г. В. Ллеханов. Искусство и литература, 1948. /

8

Откен ѓасырдыњ аќырынан бастап революцияѓа дейінгі дєуірде ауыз єдебиетін зерттеу жµнінде жоѓарыда аталѓандардан басќа таѓы бірнеше теориялар болды. Соныњ ішінде ауыз єдебиетініњ шыѓу жайын тексеруде басќа теорияларѓа ќараѓанда аз да болса ѓылыми негіз бары —“тарих мектебі” деп аталѓан еді. Оныњ негізін салушы орыс галымы В. Ф. Миллер — ауыз єдебиетін, єсіресе орыстыњ батырлар жырын кµбірек зерттеген адам Кµп жылѓы зерттеу ењбегініњ ќорытындысы етіп, ол1897жылы “Орыс ауыз єдебиеті жайындаѓы очерктер” деген кітабын шыѓарды. Осы ењбегінде В. Ф. Миллер орыстыњ батырлар жыры монѓол басќыншыларыныњ шабуылына байланысты туды деп ќарайды. Б‰л пікірін ол тарихи материалдар, деректер келтіре отырып дєлелдейді. Батырлар жырын тарихта болѓан оќиѓалардыњ айнасы, соныњ документі деген ќорытынды жа-сайды.



Ауыз єдебиетін, соныњ ішінде батырлар жырын зерттеуде басќа теорияларѓа ќараѓанд^тарих мектебініњ” пікірлерінше

ауыз єдебиеті халыќтыњ µміріне, тарихына байланысты,

туады деуі б±рын аитылмаган тыњ пікір болатын

Єйткенмен , ауыз єдебиеіін т‰гелімен µткендегі тарих жєне оныњ документі деп ќарау ќате айтылѓан пікір еді. Рас, халыќтыњ тарихынан елеулі орын алѓан оќиѓалар єдебиетке єсерін тигізбей ќоймайды, кейде ол єдеби шыѓармалардыњ тууына ссбепші де болады. Біраќ та ауыз єдебиеті тарихи оќигаларды µз ќалпында, болѓан к‰йінде жырлай бермейді„ Тарихи фактілерді негізге ала отырып, оны аќындыќ ќиял арќылы ќ‰былтып жырлайды, суреттеп кµрсетедр кейде асырып, кейде єсірелеп елестетеді, ауыз єдебиеті тарихи оќиѓаларды сурет арќылы бейнелейді. Олай болса ауыз єдебиетін тарихтыњ µзі, соныњ документі деуге де болмайды.

Сµйтіп, ауыз єдебиетініњ туу, ќалыптасу жайын буржуазияшыл ѓалымдар д±рыс т‰сіндіріп бере алмады. Б±л мєселені тек марксизм-ленинизм іліміне с‰йенген ќазіргі ауыз єдебиеті ѓылымы ѓана толыќ шешіп берді. Ќазіргі ѓылым ауыз єдебиеті адамдардыњ ењбек, кєсіп етуіне, т±рмыс-тіршілігіне, ќоѓамдыќ µміріне жєне оныњ дамуына байла-нысты туѓандыѓын дєлелдедрАуыз єдебиеті халыќ µмірімен тыѓыз байланыса отырып, оны жан-жаќты суреттейді, єр т‰рлі бейнелеу арќылы елестетеді. Єрине, б±дан ауыз єдебиеті бірден дамыган деген ±ѓым тумайды. Оныњ кейбір ‰лгілері ескі дєуірде, рушылдыќ ќоѓамда туѓан; бертін келе — ќоѓамдыќ, экономикалыќ жаѓдайлардыњ, адам баласыныњ д‰ние танудаѓы ой-µрісініњ ±лѓайып µсуіне ќарай ауызєдебиеті де дамып отырѓан. Демек,\халыќтыњ ќоѓамдыќ µмірі, т±рмыс-тіршілігі, єлеуметтік кµзќарасы т. б. ауыз єдебиетініњ тууына жєне ќалыптасып дамуына єсер еткен, мазм±н берген. Сондыќтан да ауыз єдебиеті µзініњ даму жолында талай тарихи дєуірлерді басынан кешірген, талай таптыќ, ќоѓамдыќ тілектер мен кµзќарастардыњ елегінен µткен^ Єрбір ќоѓамдыќ ќ±рьшыс, таптыќ тілектер ауыз єдебиетініњ идеялыќ баѓытына, мазм±нына ыќпал жасаѓан, єрќайсысы µздерініњ м‰дделеріне сєйкес ауыз єдебиетін ту-дырѓан, оны пайдаланып отырѓан.

Ќазаќ ауыз єдебиетініњ бірнеше т‰рі бар. Соныњ

Ауыз Єдебиетініњ ішінде бастылары: халыќ арасында

Т‡РЛЕРІ таќырыпќа шыѓарылѓан µлењдер, маќал-

мєтелдер, ертегілер, ай;ыз-єњгімелер, батырлар

жыры, т±рмыс-салт жырлары, айтыс µлењдері т. б.

Ауыз єдебиетініњ б±л айтылѓан т‰рлері, єрине, бір мезгілде туып, бірден ќалыптасќан жоќ. Єрќайсысыныњ шыѓу, µсіп-µркендеу тарихы, ±заќ уаќытќа созылѓан даму жолдары бар.

В. Г. Белинский жоѓарыда аталѓан

ењбегінде жєне “Єдебиеттіњ т‰рлері”

маќаласында ауыз єдебиеті мен

жазба єдебиеттіњ арасында елеулі айыр-

машылыќтар барлыѓын кµрсетеді.

Оныњ айтуынша: ењ басты айырмашылыќ шыѓарманыњ авторы белгілі болу-болмауында. Осыѓан байланысты, ауыз єдебиеті мен жазба єдебиетініњ айырмасы жµнінде В. Г. Белинскийдіњ бір пікірін келтірейік. Ол былай дейді: .Ауыз єдебиетін алатын болсаќ, оныњ ж±ртќа аты белгілі авторы болмайды, µйткені ќашан да болса, ауыз єдебиетініњ авторы халыќ болады.^Халыќтыњ немесе бір тайпаныњ жас шаѓындаіи ішкі жєне тысќы тіршілігін ешбір боямасыз айќын кµрсететін ќарапайым, ‰стіртін ањѓал µлењ-жырларын шыѓарѓан кімдер еді, оны ешкім білмейді... Ал єдебиетті алсаќ, ол м‰лде басќаша болады: оныњ шыѓарушысы халыќ емес, оныњ авторлары — халыќ рухыныњ єр алуан жаќтарын µзініњ аќыл-ойы арќылы білдіретін жеке адамдар. Єдебиеттс , жеке адамдар єдебиеттегі µздерініњ праволарын толыќ µз ќолына алады, сµйтіп, єдебиет дєуірлері сол жеке адам-дардыњ аттарына байланысты болып белгіленеді”.

Белинский б±л пікірін “Єдебиеттіњ т‰рлері” жєне “Єдебиет деген сµздіњ жалпы маѓынасы” туралы жазѓан ењбектерінде де айтады. Ґлы сыншыныњ пікірінше ауыз єдебиеті мсн |кµркем єдебиеттіњ арасындаѓы басты айырмашылыќтыњ бірі

жеке авторлардыњ болу-болмауына байланысты. Жєне де дєуірініњ, б‰кіл халыќтыњ рухын білдіретін жеке авторлардыњ шыѓуы экономиканыњ дамыѓан, ќоѓамдыќ ой-сан-аныњ ‰лѓайып µскен кезінде болады; экономиканыњ дамуы мєдениеттіњ, техниканыњ µсуіне ыќпал жасайды, жазу µнерін шыѓарады, кітап басу ісініњ тууына єсер етеді; осыдан былай жеке авторлардыњ шыѓармалары ж‰ртќа жазу ‰лгісінде,-баспа арќылы тарайтын болады дейді.

Демек, жазба єдебиеттіњ ќандай туындысын алсаќ та оныњ авторы белгілі болады. Соѓан ќоса оныњ µмірбаяны, шыѓармаларыныњ ќашан, ќандай таќырыпќа арналѓандыѓы, ќай кезде баспа ж‰зіне жарияланѓаны т. б. кµпшілікке мєлім болып отырады.

Ал ауыз єдебиетініњ авторлары белгісіз болады. Б‰дан, єрине ауыз єдсбиетінде автор болмайды деген ±ѓым тумайды. Онда автор болѓан.(Мєселен, “Ер Тµстік”, “К‰н астындаѓы К‰нікей ќыз”, ,“Алдар Кµсе”, “Ќобыланды батыр”, т. б. сияќты ертегі, єњгіме, жырлардыњ ќайсысын болса да єуел баста жеке авторлар шыѓарѓан. Біраќ ол кезде жазу-сызу µнері болмаѓандыќтан авторлардыњ µмірбаяны, аты-жµні саќталМаган. Ал шыѓармалары ауызша айту т‰рінде туып, ел арасына ауызша айту ретімен тарап кеткен. Олардыњ авторы халыќтыњ µзі болѓан^Ауыз єдебиетін халыќ єдебиеті деп атаушылыќ, міне, осылай туѓан.

Ауыз єдебиетініњ жазба єдебиеттен келесі бір айырмашылыѓы ауыз єдебиеті шыгармаларында варианттардыњ кµп болуында^

Бір-біріне жалпы мазм±ны, оќиѓа желісі, кейіпкерлерініњ аттары ±ќсас келетш шыѓармаларды бір шыѓарманыњ туынды т‰рі, яѓни варианты десек, б±л ауыз єдебиетінде кµп кез-деседі.\Мысалѓа “Ќобыланды батыр” жырын алайыќ. Ќазіргі к‰нде б±л жырдыњ 28 варианты бар. Олардыњ жалпы мазм±ны, оќига желісі, басты кейіпкерлерініњ есімдері бір-біріне ‰ќсас келеді. Бєрінде айтылатын басты єњгіме: Ќобыланды батырдыњ сыртќы жєне ішкі жауларѓа ќарсы к‰ресі, осы жолда оныњ жасаѓан ерліктері. Б±л оќиѓалар жырдыњ варианттарында єр т‰рлі жырланады, ал ол вари-анттарда µзара ‰лкенді-кішілі айырмашылыќтар болып отырадьір

М±нымен ќатар ауыз єдебиетінде(варианттардыњ кµп болуын шыѓарманыњ ауызша шыѓарылып, халыќќа ауызша айту арќылы тарауына байланысты деп білеміз^) Мєселен, ертекші µзініњ ертегін (немесе жыршы µзініњ жырын) кµпшіліктіњ жиналѓан жерінде айтэды. Сол арада тындаушы

икµпшіліктіњ арасынан жањаѓы ертегініњ (немесе жырдыњ) мазм±нын, оќиѓасын ‰гып ?.лушылар табылады. Енді олар сол ертегіні екінші бір жерде µзінше єњгімелейді, жањалап айтады, алѓашќы єњгімелерініњ кей жерін ќысќартып, кей жеріне тыњнан оќиѓа ќосып ±лгайтады. Сµйтіп, ертегініњ (немесе жырдыњ) екінші бір туывды т‰рі, варианты шыѓады.

Ал жазба єдебиетте м±ндай жаѓдай кездесе бермейді. Єрбір жазушы (не аќын) шыѓармасын µз атынан жария-лайды, оны екінші бір автор иемденіп кетпейду Ќай шыѓарманы кімніњ, ќашан шыѓарѓаны ж±ртќа белгілі болып отырады.

Ауыз єдебиетініњ жазба єдебиеттен таѓы бір айырмашы-лыѓы бар. Ол: ауыз єдебиетінде ќалыптасќан даѓдылы сµздер мен сµйлемдердіњ, т±раќталѓан ±ќсастыќ пен ±иќастардыњ жиі кездесетіндігінен кµрінеді. Мысалы, ертегілердіњ кµпшілігі:

Ерте ертек ерте екен,

Ешкі жуні бµрте екен

Кырѓаул ж‰ні кызыл екен,

К±йрыќ ж‰ні ±зыњ екен,- деп немесе Баяѓыда бір кедей болыпты , оныњ ‰ш баласы болыпты” деп басталады. Ертегілердіњ б±лай басталуы дєст‰рге айналып кеткен. Кµптеген ертегілердіњ басталуы осындай бір-біріне ‰ќсас келгенімен, одан єњгімеленетін оќиѓалардыњ мазм±ны, дамуы єр т‰рлі болады. Ал жазба єдебиетте шыѓарма м±ндай ќалыптасќан даѓдыѓа айналѓан сµз тіркестерімен басталмайды. Єр жазушы шыѓармасын басќа авторѓа ±ќсатпай µзінше бастап, µзінше аяќтайды) Ауыз єдебиеті мен жазба єдебиеттіњ арасындаѓы айырмашылыќты кµрсететін келесі бір белгі деп ауыз єдебиетінде бірнеше µнердіњ бірлесіп келуін айтамыз (М±ны, яѓни бірнеше µнердіњ бірлесе кµрінуін, синкре-тизм деп атайды). Мєселен, жыршы аќын жырын кµпшіліктіњ жиналѓан жерінде шыѓарѓан. Сонда ол домбыраныњ (гармонь немесе ќобыздыњ) с‰йемелдеуімен єн (к‰й) єуенін келтіріп алып, жыр єњгімесін белгілі бір сарынмен айта берген

Міне, осы арада бірнеше µнердіњ бірлесіп келгенін кµреміз. Атап айтќанда: аќындыќ µнер, єн (к‰й) єуені, кµпшіліктіњ алдында (сахнада) жыр айтып отырѓан жыршы-аќын, жырды тыњдаушы ќауым бар. Олар бірлесе келіп, жања бір ерлік жырдыњ тууына себепкер болып отырѓанын байќаймыз. Б±л сияќты жаѓдай жазба єдебиетте кездеспейді. Ол тек ауыз єдебиетіне ѓана тєн ерекшелік деп ќараймызЛ

Сонымен, жоѓарыда айтылѓандар ауыз єдебиеті мен

кµркем єдебиеттіњ арасындаѓы кейбір айырмашылыќтарды

кµрсетеді. Єрине, ±лѓайып µскен, кемеліне келген кµркем

єдебиет жєне оныњ шеберлері (аќын, жазушылар) ауыз

єдебиетінен єрдайым нєр алып отырады. Ењ алдымен, кµркем

эдебиеттіњ шеберлері халыќгыњ ауыз здебиетінен тіл бай-

лыѓын ‰йренеді. Халыќ тілін мењгере, пайдалана отырып,

єдебитіліміздідамытады. М. Горькийдіњ жазушыларѓа: “Ауыз

єдебиетініњ тіл байлыѓын пайдаланындар, одан ‰йреніндер”

— дейтіні де осыдан. М‰нымен ќатар, кµркем єдебиеттіњ

шеберлері халыќ ауыз єдебиетініњ кейбір сюжеттерін

µздерініњ ењбектерінде пайдаланады. Осы негізде жања

шыѓармалар тудырады. Халыќ ауыз єдсбиетін пайдалана

отырып, оныњ таптыќ сипатын, ќоѓамдыќ сырын аша т‰седі.

Б‰ѓан: А. Пушкинніњ, М. Салтыков-Щедринніњ, М. Горь-

кийдіњ, Абайдыњ т. б. жазушылардыњ ауыз єдебиетініњ тіл

байлыѓын, ауыз єдебиетініњ сюжетін пайдалануы толыќ дєлел.

А. Пушкин бірнеше ертегі, поэмалардыњ сюжетін халыќ

ауыз єдебиетінен алѓан. М. Салтыков-Щедрин кейбір ер-

тектерін халыќ ертегілері ‰лгісінде жазып, ќоѓамдыќ

мєселслерді, патша єкімдерін, чиновниктерді мысќыдцап,

сынаѓан. М‰ндай фактілерді ќазаќ кењес єдебиетінен де кез-

дестіреміз. Ќазаќ жазба єдебиетініњ шеберлері де ауыз

єдебиетінен халыќтыњ тіл байлыѓын ‰йренумен келеді. Со-

нымен бірге, олар ауыз єдебиетініњ кейбір ‰лгілерін, сю-

жеттерін пайдалана отырып, сол негізде жања шыѓармалар

тудырады. Б±л ретте М±хтардыњ “Ќобыланды батыр” жєне

“Енлік-Кебек” пьесаларын, Ѓабиттіњ “Ќыз Жібегі” мен “Ќозы

Кµрпеш-Баян с±лу”, Сєбиттіњ “С‰лушашын” т. б. атауѓа

болады.


ЌАЗАЌ АУЄЗ ЄДЕБИЕТІНІЊ ЖИНАУЛУЫ

Ќазаќ ауыз єдебиеті ‰лгілерініњ жиналуы жєне зерттелу жайы кітаптыњ келесі бµлімдерінде,єр жанрдыњ µз т‰сында сµз болатындыќтан, біз б‰л жерде ол мєселені жалпы шолу т‰рінде анаќарастырмаќпыз.ЄдебиетшіБ.Кенжебаевтыњзерттеуінеќараѓанда “Ќазаќ ауыз єдебиетініњ ‰лгілері ел арасынан XIX ѓасырда жинала бастаѓан. Б‰ган себеп болѓан жаѓдайдыњ бірі Ќазаќстанныњ Ресей мемлекетіне ќосылуы еді”, — дейді ол. Патша ‰кіметі Ресейге ќосылѓан елдерді билеу ‰шін, олардыњ экономика-сын, тарихын, т±рмыс-тіршілігін, єдет-ѓ‰рпын т. б. білуді



1 Ќазаќ єдебиетініњ тарихы, 1 том, 23-бет, 1948.

13

маќсат етеді. Б±л ‰шін ел арасына арнаулы экспедициялар шыѓарады, оныњ ж±мысына орыстыњ тарихшы, єдебиетші ѓалымдары да ќатысады. Жєне де б±л ж±мысќа 1845 жылы Петербургте ќ±рылѓан жєне µз кезініњ ѓылыми орталыѓы болып танылатын Ресейлік гсография ќогамы да араласады. Осы ќоѓамныњ бµлімшелері Орынборда, Омбыда ашылады.



Ресейлік география ќоѓамыныњ арнаулы экспедициялары жєне жекс адамдары ќазаќ ауылдарында бірсыпыра ѓылыми ж±мыстар ж‰ргізеді. Олар ќазаќ халќыныњ шаруашылыѓы, тарихы, ќоѓамдыќ т±рмыс-тіршілігі, єдет-ѓ±рпы, мєдениетімен танысады, кµптсгсн материалдар жинайды. М±нымен ќатар, олар сл арасынан ќазаќ ауыз єдебиетініњ єр т‰рлі ‰лтілерін жинап, жазып алады. Егер Ресей мсм-лекетіне ќосылѓанѓа дейін ќазаќ ауыз єдсбиетініњ ‰лгілері жµнді жиналмаса, хатќа т‰спссе, Ресейгс ќосылѓаннан кейінгі жерде б‰л іске айрыќша кµњіл бµлінс бастайды. Ел арасынан ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинап жазып алу ісіне белсене араласушылар, оѓан басшылыќ етушілер — Ресейдіњ алдыњѓы ќатарлы єдебиетшілері, тарихшылары, ѓалымдары, яѓни Ресейлік гсографиялыќ ќоѓамыныњ м‰ше-лері. Ауыз єдебиетін ‰ќыптап жинау ісін сњ алдымен солар ќолѓа алады.

Ќазаќ ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинауда кµрнекті ењбск еткендер — Ресейлік география ќоѓамыныњ м‰шслері: Ш.Уєлиханов, В. Радлов, И. Березин, А. Васильев, А. Алек-теров, Г. Потанин, Н. Ильминский, Є. Диваев, А. Харузин, П. Мелиоранский, В. Катаринский, Н. Пантусов т. б. Олар ќазаќтыњ ауыз єдебиетін аса бай м±ра деп баѓалаумсн ќатар, сол м±раны ел арасынан кµптсп жазып алуѓа зер салады, жинаѓан материалдарын ќазаќ (сµзі ќазаќша, жазуы орыс-ша) жєне орыс тілінде жекс кітапша стіп шьтгарады, скі тілде газет-журналдарѓа бастырады. Ќазаќ тіліндс жазып алу м‰мкіндігі болмаѓан жаѓдайда, жинаѓан материалдары-ныњ мазм±нын орыс тіліне аударып бастырып отырады. (Б±л єдісті Г. Потанин кµбірек ќолданѓан). Б±лардыњ ќазаќ ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинаудаѓы игілікті істері XIX ѓасырдыњ аяќ кезінде к‰шейе т‰седі жєне б±л ж±мысќа О.Єлжанов, Б. Дауылбаев, Ж. Айманов, М. Бекімов сияќты ќазаќ жастары белсене араласады.

Ауыз єдебиетін жинап жазып алу ісіне Абай мен Ыбырай Алтынсарин де ќатысады. Халыќ єдебиетін жоѓары баѓалаѓан Абай µзініњ шєкірттеріне, жолдастарына тапсырма беріп, ел арасынан асыл мєдени м±раны жинатып отырады, оны халыќќа таратуѓа мєн береді. Ыбырай Алтынсарин де осылай

14етеді, ол ауыз єдебиетініњ ењ жаќсы ‰лгілерін µзініњ “Хре-стоматиясына” енгізіп, баспа ж‰зіне шыѓарады.

Жоѓарыда аталѓан адамдардыњ ішінде ќазаќтыњ ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинау, баспа ж‰зіне шыѓару жµнінде ЦІоќанныњ, Радлов пен Потанинніњ ќызметі ерекше еді. Сондыќтан олардыњ єрќайсысына ќысќаша тоќтап µтелік.

ШоќанУєлиханов (1835—1865). Омбыдаш кадет кор-пусында оќып ж‰ргсн кезініњ µзінде-аќ Шоќан ќазаќ халќыныњ тарихына ‰њіле ќарайды, халыќтыњ мєдени м‰рас-ына назар аударады. Сол мєдени м±раны жинап бастыру

— халыќ ‰шін жасалѓан игілікті істіњ бірі болмаќ деп т‰сінеді. Б±л ретте Шоќанныњ с‰йікті досыныњ бірі Г. Н. Потанин былай деп жазды: “Шоќан µз халќын шын пейілімен с‰юші еді... Халќына жаќсылыќ жасау жєне оныњ болашаѓына ќызмет ету Шоќанныњ арманы еді”.

Халќына адал ниетімен ќызмет студі арман еткен Шоќан, б±л жµнінде кµп ж‰мыстар істейді. Соныњ бірі

— ќазаќ халќыныњ ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинап баспа ж‰зіне шыѓару, оны мєдениеті озыќ елдерге таныстыру бо-лады жєне б‰л Шоќанныњ алдына ќойѓан зор маќсатыныњ бірінен саналады. Ќазаќтыњ ауыз єдебиетін жинап бастыру ісше µзініњ зор мєн беруін Шоќан былай деп т‰сіндіреді: “Осы к‰нге дейін Европада кµшпелі елдерді аса ќатал, жµн білмес таѓы деп жалган т‰рде т‰сінушілік ‰стем болып келеді. Кµшпелі монѓол немесе ќазаќтар жайындаѓы м‰ндай ±ѓымдар оларды мал тєрізді, т‰рпайы таіылар деген пікірмен тыѓыз байланысты. Шынына келгенде, осы надан, т‰рпайы деп ќаралѓан халыќтардыњ кµбініњ жазбаша немесе ауызша шыѓарѓан єдебиеті, ањыз єњгімелері бар... ¤лењге, єсіресе µлењді суырьш салма т‰рінде шыѓарып айтуга бейімділік, барлыќ кµшпелі елдердіњ, еоныњ ішінде ќазаќтардыњ µзіне тєн ерекшеліктері деуге болады” .

Ќазаќ халќын ќорлап, кемсітуге ќарсы шыќќан Шоќан ќазаќтар жайында Европада орын алып келген т‰сініктердіњ жалѓан екендігін єшкерелейді. Сондыќтан да ол ќазаќ халќыныњ жабайы, таѓы еместігін кµрсету ‰шін, оныњ ѓасырлар бойына жасаѓан ауыз єдебиеті жєне ауыз єдебиетініњ неше алуан єдемі ‰лгілері барлыгын, ќазаќ аќындарыныњ, єсіресе µлењді суырып салу т‰рінде шыѓаруѓа ќабілеті к‰шті екендігін мысал етеді. Европада ќазаќтар жайында айтылып ж‰рген жалѓан пікірлерге намысганѓан жєне ол пікірлерге тойтарыс беруді кµздеген Шоќан ќазаќ халќыныњ ауыз



. Валиханов собранип сочинений, в пяти томах, т. 1, стр. 390, 1961

15

єдебиетіін жинап бастыру жайын ќарастырады, б±л іскс оныњі µзі белсене араласады.



Омбыдаѓы кадет корпусын 1853 жылы бітіргеннен ксйін, Шоќан Ќазаќстанныњ біраз жерін: Кµкшетау, Аќмола, Ба-янауыл, Семсй, Жстісу жаќтарын аралайды. 1856 жылы Ќырѓыз елін зерттеу маќсатымен шыќќан экспсдицияѓа ќатысады, 1858 жылдары Ќашќарияда болады.

Шоќан µзініњ болѓан жерлерінде халыќтыњ ауыз єдебиетін жинай ж‰реді, кµптеген жыршы-жырау, аќындармен танысады. Ќазаќтыњ сол кездегі атаќты аќындары: Жанаќ, Орынбай, Арыстанбай, Ж±маѓ±л, таѓы басЌалармен танысып, олардыњ жырларын тындап ќана ќоймай, жазып алып отырады. Ќырѓыз еліне барган сапа-рында ќырѓыздыњ атаќты дастаны “Манастыњ” біраз єњгімесін жазып алады. Б±л “Ч Манастыњ” алѓаш рет хатќа т‰сксн бір т‰рі еді.

Шоќан Ќашќарияда болѓанда ±йѓыр тілін ‰йренсді де, ‰йѓырлардыњ кµптеген µлењдерін жазып алады1. Б±л жµніндс Г. Н. Потанин: “Шоќанныњ жинаѓан материалдары ‰лксн бір портфель болып сді. Кейбір жазѓандарын µзім де кµріп едім”, — дейді жєне оныњ кейбіреулерін Шоќанныњ оќып та бергенін айтады. Біраќ б±л матсриалдар, Потанинніњ айтуына ќараѓанда, кейіннен жоѓалып кетксн.

Шоќан ќазаќтыњ ауыз єдебиетін жинаушы ѓана емсс, сонымен ќатар оныњ зерттеушісі де болды. Ол жалпы ќазаќ халќыныњ тарихы, этнографиясы, ќоѓамдыќ µмірі, єлеуметтік т±рмысы туралы ‰здік, ал б‰гінгі к‰нде мєнін жоѓалтпаѓан ѓылыми пікірлер айтады. Солардыњ µзінде ол ќазаќтыњ ауыз єдебиетін жоѓары баѓалайды. Ќазаќтыњ ањыз єњгімелері, оныњќ±рылысы, ертегілеріменжырлары, мифтсрі халыќтыњ µткендегі тарихын білу ‰шін мањызы зор матс-риалдар деп ќарайды. Мєселен, кµшпелі халыќтардыњ, соныњ ішінде ќазаќтардыњ шыгу тарихын зерттеушілер ‰шін ауыз єдебиеті бірсыпыра дерек болатындыѓын айта ксліп, Шоќан былай дейді: “Егер ж±рттыњ айтуынан Герадот жинаѓан Гомердіњ µлендері мен ањыздарыныњ аз да болса тарихи мєні бар десек, егер де езгеріліп мысал тєрізді болып кеткен ањыздардьщ негізінде оќиѓа жєне шындыќ жатады десек, ќазаќтардыњ тамаша жєне ж‰йелі т‰рде айтылатын, олардыњ ќазіргі т±рмыс-тіршілігін, єдет-ѓ±рпын, ата бабаларыныњ т±рмысын елестететін ањыздарыныњ да тарихи де-ректерге сєйкес келетіндігіне, тарихи мањызы барлыѓына



1 Сонда, 403-бет

16

ш‰бєланбауымыз керек. Халыќтыњ аќыл-ойынан жєне ќоѓамдаѓы ќалыњ б±ќараныњ сана-сезімі, µмірі мен алѓа басуы негізінде туѓан б±л шыѓармалар ауызша айтылу т‰ріндс бірден бірге, содан б‰кіл халыќќа жайылады, сон-пьіќтан да олардыњ тарихи, философиялыќ жєне психологиялыќ мєні жоќ емес .



Шоќан б±л пікірін “Шамандыќтыњ ќазаќтаѓы ќалдыќтары”, “‡лы ж‰з ќазаќтарыныњ ертегілері мен ањыздары”, “Жоњѓария очерктері”, “Тєњірі” секілді снбектерінде де айтады. Ќазаќтыњ ауыз єдебиеті халыќтыњ µткендегі µмірін елестетін, тарихи мєні бар материалдар екендігін кµрсетеді.

Ќазаќтыњ батырлар жыры жайында да Шоќан азды-кепті пікір айтќан. Б±л жырлар, Шоќанныњ айтуынша, ногайлы дєуіріндс, XIV, XV, XVI ѓасырлар шамасында туѓан. Онда: “Халыќтыњ рухы, кµзќарасы, єдеті, мінез-ќ‰лќы, т±рмыс-тіршілігі суреттслген. Сондыќтан б±л жырлардыњ єдебие,тггік жаѓынан болсын, тарихи жаѓынан болсын мањызы зор” .

Ќазаќтыњ кейбір ертегілері мен маќал-мєтелдері Европа халыќтарыныњ,єсірсссславянхалыќтарыныњшыѓармаларына ‰ќсас келетіндігіне тавдана отырып, Шоќан б±л ±ксастыќтыњ сырын ашпаќ болады. А. Афанасьев жинап бастырѓан “Орыс-тыњ халыќ ертегілерініњ” ішінде тек алты ертегініњ ѓана ќазаќ ертегілеріне ±ќсамайтындыѓын айтады. Ал м±ндай ‰ќсастыќты ќазаќтардыњ славяндармен, єсіресс орыс халќымен ќарым-ќатынас жасау негізінде болѓандыѓынан деп ќарайды.

Шоќан µзініњ кµптеген ењбектерінде ќазаќ халќыныњ поэзиясын, аќындардыњ аќындыќ µнерін аса жоѓары баѓалаѓан. Б±л ретте ол µлсњді суырып салма т‰ріндс шыѓарушылыќты аќындыќ µнердіњ асќар шыњы деп білді. Ќазаќтарды надан, таш деп кемітетін европалыќтардыњ то-пастыѓын кµрсете отырып, оларѓа ќарсы µз пікірін дєлелдейді. ¤лењді суырып салу ретімен айтушылыќ, сол арќылы кµлемді, кµркем жырлар тудырушылыќ казаќ халќыныњ надандыѓын кµрсетпейді, ол оныњ ертеден келе жатќан мєдениетін білдіреді деп ќарайды. Сонымен ќатар, Шоќан жыршы-аќындардыњ ішінде кейбір аќындардыњ азын-аулаќ аќы аду ‰шін байлардыњ сµзін сµйлеп, аќындыќ µнерін ќ±нсыз нєрсеге сатуына ренжиді. “М‰ндай аќында бет жоќ, µз ќасиетініњ баѓасын сезіну де жоќ... Ол µзініњ

Сонда, 388-бет. 2 Сонда, 419-бет.

17

дарындылыѓын ќандай с±лтандардан болса да асып т‰сеті|ж ќасиет деп ќарамайды. Ќайта аќындыќ µнер — ат-шап табу ‰шін бітксн µнер деп ќарайды”, — деп, жалдамал^ бас пайдасын кµздегіш аќындарды сынайды. Ал байлард жаќтамай, бейшаралыќ к‰йге т‰спей, халыќ м‰лдесін жыр| лаѓан аќындар “халыќ арасында ќатты ќ±рметтеледі”, дейді.



Кµптсген аќын, жыршылармен кездесіп, сµзі тыњдаѓан Шоќан, оларѓа аќыл-кењес беріп, сын да айт отырѓан. Потанинніњ сµзіне ќараѓанда, Шоќан Жанаќпе: талай рет кездескен жєне дарынды аќынѓа єр т‰рл таќырыптар ±сынѓан. Б±ѓан жалѓас И. Ибрагимов бір жыл Шоќанныњ елге келгенін, оны ауыл адамдарыныњ зор ќ±рмет пен ќарсы алѓанын айта келіп, былай дсйді: “Єрі беріде соњ Шоќан коштасты да ‰йге кіріп кетті. Оѓан тігілге: ‰йдіњ сыртында домбырасы, ќасында біраз адамы бар єйгіл Орынбай аќын отыр еді. Шоќан оны ќасына шаќырды Орынбай єдемі µлењімен Шоќанѓа арналѓан ќ±тты болсыны айтты. Сол жерде Шоќан атаќты аќынѓа: казаќ тілін тата сµздерімен ш‰барлама деп аќыл берді...” .

Сонымен, Шоќан ќазаќтыњ ауыз єдебиетін жинауда, он зерттеуде зор ењбек сіњірген ѓалым болды. Оныњ б±л ењбектер^ кдзаќ халќыныњ тарихынан айрыќша орын алады, он халќымыз аса жоѓары баѓалайды.

Т‰рік тектес елдердіњ жєне ќазаќ халќыныњ ауы єдебиетін жинау жолында аса зор ењбек еткен ѓалымны бірі академик В. В.-Радлов (1837—1918) болды. Ол шыѓыі халыќтарыныњ єдебиетін жинап, зерттеу маќсатымен біра жерді, елді мекендерді аралайды, µте кµп материалда жинайды. Сол жинаѓан материалдарын “Т‰рік руларыны халыќ єдебиетініњ ‰лгілері” деген атпен 1865—1904 жылда арасында сегіз том етіп бастырып шыѓарады. Єрбір томѓа орыс тілінде кіріспе сµз жазады, содан кейінгі материал дары єр халыќтыњ µз тілінде (єрпі орысша) беріледі. ¤ кезінде Радловтыњ б±л томдары неміс, француз, аѓылшы тілдерінде аударылѓан.

Радловтыњ ‰шінші томы (1870 ж) ќазаќ ауыз єдебиетіні ‰лгілерінен ќ±ралѓан. Томѓа енген материалдардыњ ішіндеі ањыз-єњгімелер мен єр т‰рлі жырлар, дастандар, т±рмыс-сал µлендері бар. Аќындар айтысынан: Жанаќ пен Т‰бектіњ,' ‡лбике мен К‰дерініњ, Мµнек пен Оспанныњ, Шортанба мен Орынбайдыњ айтыстары; жырлардан: Ер Тарѓын, Е



1 Сонда, IV том, 579-бет.

18


Кµќше, Ќозы Кµрпеш-Баян с±лу т. б. жырлар енген. Б±л матсриалдардыњ бєрі ќазаќ тілінде (єрпі орысша) берілген.

Ќазаќ ауыз єдебиеті ‰лгілерінен ќ±ралѓан б±л томѓа Рад-дОВ ќысќаша алѓы сµз жазады, онда ќазаќ халќыныњ ауыз єдебиетке бай екендігін, єсіресе оныњ µлењ шыѓаруѓа ќабілстті келетіндігін айтады. Осы рстте ол ќырѓыздарѓа ќараѓанда, казаќтарда µлењніњ ±саќ т‰рлері кµп, ал батырлар жыры

•аз жєне ауыз єдебистініњ дамымаѓан т‰рі деген ќорытынды жасайды. Радловтыњ батырлар жыры жайында айтќан б‰л пікіріне ќосылуѓа болмайды. ¤йткені батырлар жырын шыѓаруда ќазаќтар кµршілерінен асып т‰спесе, кем ќалѓан

емсс.


Жалпы алганда, Радловтыњ ќазаќ ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинап бастыруы, оны неміс жєне француз тілдерінс аударып шыгаруы мєдени мањызы зор сњбектіњ бірі еді. Ќазаќ халќыныњ єдебиетімен басќа елдерді таны-стыру зор игілікті іс сді.

Ќазаќ ауыз єдебиетін жинау ісіне белсене ќатысќан ѓалымныњ бірі — Г. Н. Потанин (1835—1920). Ол жас кезінде Шоќанмен бірге кадст корпусында рќыѓан, екеуі

•аса тату дос, жаќсы жолдас болѓан. Кадет. корпусын бітіргеннен кейін, Г. Н. Потанин Ќазаќстанныњ кµп жерін аралайды. Семей, Марќакµл, Зайсан, Аќмола, Кµкшетау жаќтарында болады. Шоќанѓа еріп оныњ аулына барады. Ж‰рген жерлерінде ќазаќ ауыз єдебиетініњ ‰лгілерін жазып алып отырады. Б±л іске ол ѓылыми мєн беріп, халыќтыњ тарихын, єдет-ѓ±рпын білу ‰шін ауыз єдебиеті кµп материал береді дсп ќарайды. Осы реттс ол “Ќазаќ -ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинау керек” 'деген маќала жазады жєне б±л іскс басќалардыњ да ќатысуын ќажет деп табады.

Потанин µзі жинаѓан материалдарын сол кезде Омбыда жєнс орталыќта шыѓатын газет-журналдарда бастырып оты-

, рады. Соныњ ішінде оныњ кµп жылдар бойына жинаѓан мол материалдары “Ќазаќ-ќайсаќ жєне Алтай халыќтарыныњ ертегілері мен ањыздары” деген атпен 1916 жылы “Живая старина” журналыныњ 2-3 санында басылып шыќты. Ол

I ауыз єдебиеті ‰лгілерін ќазаќ тілінде жазып алмайды, тек

| шьіѓарманыњ мазм‰ньш ѓана жазып алады жєне оны орысша єњгімелеп береді. Егер Радлов ел арасынан жинаѓан мате-риалдарын ќазаќша жазып алып, айтушыныњ стильдік, сездік ерекшеліктерін саќтап отырса, Потанин олай етпейді, жинаѓандардын бірден орысшаѓа аударады, М±нын

“Дала уалаяты” газеті, № 29-31, 1894.

19

мєнісі ќазаќ ауыз єдебиетімен орыс ќауымын таныстыру, кµздегендіктен болу керек. 'Ал Радловќа ќараѓанда, ауыз єдебиетін жинауда Потанинніњ бір ерекшелігі бар. Ол ж наѓан материалдарын кімнен жазып алѓандыѓы, айтушыны µмірбаяны, оныњ ќандай шыѓармаларды білетіндігі, олард: ќалай ‰йренгендігі т. б. жайынан мєліметтер береді. М‰нысы| ѓылым ‰шін аса ќажетті материал еді.



Ќазаќ ауыз єдебиетініњ кµптеген ‰лгілерін жинаса да,! Потанин олар жайында арнаулы ѓылыми-зерттеу ењбек жазбаган. Біраќ та ол µзініњ басќа ењбектерінде ќазаќтыњ ауызі єдебиетін аса жоѓары баѓалайды. Ењ алдымен ол ќазаќ халќыныњ ауыз єдебиетке байлыѓын сµз етеді, онынв кµркемдік дєрежесі басќа халыќтардыњ шыѓармасыњан кем' соќпайтындыгын кµрсетеді. Мєселен, “Европа халыктарынын1 орта ѓасыр эпосындаѓы шыѓыстыќ мотивтер” деген к‰рделі ењбегінде ќазаќ ауыз єдебиетінен бірнеше мысалдар келтіреді де, “Ќозы Кµрпеш-Баян с±лу” жырына айрыќша тоќтайды. Ол б±л жырды “Жср ж‰зіндегі асыл м‰ралардыњ бірі” деп ќарайды.

¤ткен ѓасырдыњ 80-жылдарынан бастап ќазаќ ауыз єдебиетін жинау, бастыру жµнінде кµп ењбек сіњірушіні: бірі ЄбубєкірДиваев (1856—1932) болды. Ол Орынборда кадет корпусын бітіргеннен (1876 ж.) кейін Т‰ркістан нерал-губернаторлыгында ќызмет істейді. Тиісті ќызметі: атќара ж‰ріп, ќазаќ халќыныњ ,тарихына ќатысы бар м териалдарды, ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинау ісіне кірісе, Б±ларды ол сол ксзде шыѓатын газет-журналдарда (е: тілде) жариялап отырады.

Революцияѓа дейін, одан кейін де Єбубєкір жинаѓан ау єдебиетініњ ‰лгілері орасан кµп. Ел арасынан ауыз єдёбиеті алѓашќы рет жинау ісіне кіріскенде, Єбубєкір екі т‰рлі маќс” кµздейді. Біріншіден, ќазаќ халќыныњ мєдени м±расын к лешектегі жас ‰рпаќ ‰шін, тарих ‰шін керекті д‰ние де: жинайды. Екіншіден, жинаѓан материалдарын орыс тілі аударады, онымен орыс халќын таныстыруды маќсат ете,

Алдына осы секілді игілікті маќсат ќойѓан Єбубєкі Ш.Уєлиханов, Г. Потанин, В. Радлов т. б. секілді ау єдебиетін жинап, бастыруда тамаша ќызмет атќарады, к лешек ±рпаќ ‰шін асыл м±ра ќалдырды.

Ќазан революциясына дейін Єбубєкірдіњ жинаѓан мат риалдары газет-журналдарда ѓана басылды да, µз алды жеке кітап келемінде шыќќандары аз еді. Оныњ жинаѓа материалдары тек кейінгі заманда ѓана, атап айтќанд; батырлар жыры жайында 1922—23 жылдары Ташкентте

20

тогыз кітабы баспадан шыкты. 1924 жылы т‰рмыс-салт µлендерінен ќ‰раѓан “Тарту” атты жинаѓы, ал 1926 жылы Кызылордада “Балаларѓа тарту” атты жинаѓы басылды. Єбубєкір жинап баспа ж‰зше шыѓарѓан материалдар ќазаќ халќыныњ мєдени тарихы ‰шін аса керекті асыл ќазына



еді-

20-жылдарда Ќазаќстандаѓы µлке тану ќоѓамы

бірсыпыра ж±мыс істеді. 1933 жылы ќазаќтыњ ‰лт мєдениетінІњ Ѓылыми-зерттеу институты ќ‰рылады. Ол ел арасынан ауыз єдебиетін ‰йымдасќан т‰рде жинау маќсатымен, жер-жерге арнаулы экспедициялар шыѓарады. Институттыњ б±л секілді игілікті ісіне ќазаќ мєдениетініњ кµрнекті ќайраткерлері: I. Жанс‰гіров, С. Сейфуллин, М. Єуезов, С. М±ќанов, С. Аманжолов, ¤. Т±рманжанов, І.Кењесбаев, Е. Ысмайылов т. б. ќатысады. Институттыњ жинаѓан материалдары бойынша бірнеше жинаќ (“Ќазаќ совет фольклоры”, “Ж‰мбаќтар”, “Маќал--мєтелдер” т. б.) жарыќ кµрді.

Ќазаќ халќыныњ ауыз єдебиетін жинау ісі Ќазаќстанда Ѓылым академиясыныњ филиалы (1946 жылдан бастап Ќазаќ ССР Ѓылым академиясы) ќ‰рылѓаннан кейін к‰шейе т‰седі. Ѓылым академиясы жыл^сайын жер-жерге экспедициялар шыѓарып, халыќ єдебиетін жинатып отырады. Жєне де осы материалдардан бірнеше жинаќтар ќ‰растырып шыѓарды. Мысалы: Казаќстан Республикасы ‡лттыќ шлым акаде-миясыныњ М‰хтар Єуезов атындаѓы Єдебиет жєне µнер ин-ститутыныњ ќолжазба ќорына жиналѓан ауыз єдебисті материалдарынан 1958—1973 жылдар арасында ‰лкенді-кішілі 23 том ќ‰растырылып жарияланады. Б±лардыњ ішінде: “Батырлар жыры” (‰ш том жєне орысшасы бір том), “Ќазаќ ертегілері” (‰ш том жєне орысшасы ‰ш том), “Айтыс” (‰ш том), “Ќазаќтыњ маќал-мєтелдері”, “Шешендік сµздер” бар еді. Жєне б‰ларѓа ќоса єрќайсысы бірнеше вариантымен “Ќыз Жібек”, “Ќозы Кµрпеш-Баян с±лу”, “Ќамбар батыр”, “Алпамыс”, “Кµр‰ѓЫлы” сияќты жырлар т. б. жарыќ кµрді. ‡лы Отан соѓысына дейін эпостыќ жырларымыздыњ баспа ж‰зіне шыќќаны он шаќты ѓана еді (“Алпамыс”, “Ќобыланды”, “Ќамбар”, “Ер Тарѓын”, “Ќыз Жібек”, “Ќозы Кµрпеш-Баян с‰лу”, “Айман-Шолпан”, “Бекет” т. б.). Осыѓан ќарап “ќазаќтыњ эпостыќ жырлары сан жаѓынан аз д‰ние екен” деушілер де болды. Ал ќазіргі к‰нде бір ѓана µнер институтыныњ ќолжазба ќорында ж‰з сексеннен астам батырлар жыры, ќырыќ шаќты тарихи жыр, елеуден аса лиро-эпос саќтаулы т±р. Кейбір жырдыњ варианты да кµп.



Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет