Арыстанова Салтанат Дауытбековнаның



Pdf көрінісі
Дата17.10.2018
өлшемі53.95 Kb.

6D072000  -  «Бейорганикалық  заттардың  химиялық  технологиясы» 

мамандығы  бойынша  PhD  философия  докторы  дәрежесін  алу  үшін 



Арыстанова  Салтанат  Дауытбековнаның  «Фосфорқұрамдас  шламдарды 

тазалау 


үшін 

табиғи 


минералды 

шикізаттардан 

сорбенттерді 

алу 


технологиясын  жасақтау»  тақырыбындағы  докторлық  диссертациясына 

рецензент техника ғылымдарының кандидаты, доцент Әбдіқали Шолақтың



ПІКІРІ

1. 

Зерттеу  жұмысының  тақырыбының  өзектілігі  әрі  зерттеу 

жұмыстары және  мемлекеттік бағдарламалармен  байланысы

Қазіргі  кезде  ғылым  мен  техниканың  дамуындағы  өзекті  мәселелердің 

бірі  табиғи  және  техногенді  қалдықтарды  өңдеу  болып  табылады.  Соңғы 

жылдары  еліміздегі  өндірістердің  зиянды  қалдықтары  елеулі  экологиялық 

проблема  тудырғандықтан  оларды  қайта  өңдеп,  кәдеге  жарату  қазіргі  таңда 

басты  назарға  алынып  отыр,  себебі  ондіріс  қалдықтарын  екіншілік  шикізат 

ретінде  кайта  өңдеу  шикізатты  толық  пайдалануға  және  экологиялық 

проблеманы  шешуге  мүмкіндік  береді.  Осыған  орай,  экологиялық  жағдайды 

жаңа  технология  мен  жақсартуға  жэне  қалдықтарды  қайта  өңдеудің 

экономикалық тиімділігін жоғарылату жолдарына көп көңіл бөліне бастады.

Бұл  бастаманың  ықпалымен  бүгінде  Қазакстан  аумағындағы  30  млрд. 

тоннадан  асатын  түрмыстық  жэне  өнеркәсіптік  қалдықтар,  оның  ішінде  7,5 

млрд.  т.  уытты  және  сүйық  қалдықтар  өңделген.  Осының  арқасында  соңғы 

кездері,  қоршаған  ортаға  тасталатын  зиянды  қалдықтар  мен  тастанды  заттар 

мөлшері  біршама азайды,  ол  негізінен  өндіріс қарқынының төмендеуіне және 

аздап болса да табиғатты қорғау шараларын жүргізуге байланысты.

Қазіргі  уақытта  өңделмеген  қалдықтар  қоршаған  ортаны  қорғаудың 

күрделі  проблемасын  тудырып  жэне  ол  адамзат  тіршілігінің  планетарлы- 

стратегиялық  саласына  өтіп  отырғаны  анық.  Сол  себепті,  өңірлердегі 

экологиялық 

ахуалды 

жақсарту 

үшін 

атмосфераға 



түсетін 

зиянды 


қалдықтардың  мөлшерін  сатылай  жэне  кешенді  түрде  азайтатын  іс- 

шараларды  жүзеге  асырыи,  ауаға  бөлінетін  технологиялық  газдардың 

кешенді  жэне толықтай тазартуын қамтамасыз ету қажет.

Көптеген  жылдар  бойы  жүргізілген  зерттеу  нәтижелері  көрсеткендей, 

соңғы  жылдары  фосфор  өндірісінен  ауаға  бөлінетін  зиянды  заттар 

шоғырының көлемі  едэуір артты.

Еліміздегі  индустриялық  -  инновациялық  даму  стратегиясы  бойынша 

ғылым  мен  техникасының  жетістіктерін  ескере  отырып,  химия  ондірісінің 

оның ішінде,  фосфор өндірісі  саласының дамуын заманауи технологияларды 

енгізу  арқылы  жүзеге  асыруға  болады.  Технологиялық  тұрғыдан  алғанда, 

қалдықтарды  қайта  өңдеу  үрдістері  дайын  өнеркәсіп  онімдерін  алуға  және 

экологиялық  проблемаларды  шешуге  бағытталған.  Сонымен  бірге,  негізгі 

мақсат  -  өнімнің  спектірін  кеңейту,  ішкі  нарықтың  қажеттіліктерін 

қанағаттандыру жэне экспорттық әлеуетті арттыру болып табылады.



Химия  өнеркәсібінің  негізгі  салаларының  бірі  фосфор  өндірісі  болып 

табылады,  ол  тек  дайын  өнім  элементарлық  фосфорды,  фосфор  қышқылын 

жэне  оның  тұздарын  өндірумен  ғана  емес,  сонымен  қатар  фосфор  шламы, 

коттрельді  шаң  жэне  газ  тэрізді  қосылысты  техногенді  қалдықтардың  пайда 

болуымен сипатталады.

Сол  себепті,  қазіргі  уақытта  қоршаған  ортаның  жағдайын  едәуір 

жақсарғанымен,  элі  де  шешімін  таппаған  түйіткілікті  мәлелелер  орын  алуда. 

Сондықтан табиғи жэне  техногендік  қалдықтарды  қайта өңдеуге  бағытталған 

зерттеу -  бұл өзекті мәселе болып табылады.

Осы  орайда,  фосфор  шламдарын  кәдеге  жарату  және  оны  қайта  өңдеу 

бойынша 

ұсынылған 

әдістердің 

көптігіне 

қарамастан, 

олар 


тиісті 

жабдықтардың 

жоқтығы 

мен 


экономикалық 

тұрғыда 


қол 

жетімді 


болмағандықтан кең қолданысқа ие бола алмады.

Шламдардан  фосфорды  бөліп  алу  үшін,  келтірілген  әдістер  бір-бірінен 

технологиялық  айырмашылықтары  бойынша  ерекшеленеді.  Сондықтан 

шламнан  фосфорды  бөліп  алудың  үтымды  жолдарын  табуға  бағытталған 

жаңа идеялар даусыз қызығушылық туындатады.

Диссертациялық 

жүмыс 

фосфор 


өндірісінің 

қалдығы 


шламды 

қүрамындағы  элементарлық  фосфордан  тазалауға  жарамды  жергілікті 

алюмосиликат  минералдарының  негізіндемезокеуекті  сорбенттерді  жасауға 

бағытталған.  Динамикалық  үрдіс  жағдайында  бүндай  сорбенттер  судағы 

фосфор  эмульсиясын  түрақтандыратын  минералды  жэне  органикалық 

қоспаларды  сіңіруге  қабілетті.  Нэтижесінде  фосфор  шламының  қүрылымы 

бүзылып,  сүйық фосфор өз салмағының әсерінің таралуымен жүреді.

2. 

Диссертацияға  қойылатын  талаптар  шеңберіндегі  жүргізілген 

ғылыми  -   зерттеудің  нәтижесі  ізденушінің  диссертациялық  жүмысында 

келесі ғылыми жаңалықтар  ретінде  келтірілген:

-  фосфор  шламдарының  және  алюмосиликаттардың  химиялық  және 

минералды кұрамдары анықталған;

алюмосиликаттардың 

қышқыл-негіздік 

қасиеттері, 

текстуралық 

ерекшеліктері  зерттелген  (бастапқы  материалдардың  физика-химиялық 

қасиеттері  анықталған);

-  сорбенттердің  механикалық  беріктілігі  бойынша  қоспалардың  әсері 

зерттелген;

-  жүйелерді  термодинамикалық  үлгілеу,  фосфорды  қүрамында  фосфоры 

бар  шламдарды  бөліп  алудың  кинетикалық  заңдылықтары  мен  механизмі 

(үрдістің 

механизмін 

айқындай 

отырып, 

термодинамикалық 

және 

кинетикалық заңдылықтарын ашу) айкындалған;



-  қатты  алюмосиликатты  сорбенттермен  фосфор  шламының  қүрылысын 

бұзумеханизмі сипатталған.



3.  Ізденушінің  диссертацияда  түжырымдаған  эрбір  нәтижесінің 

түйіні  мен  қорытындыларының  (ғылыми  қағидаларының)  негізділік 

және нақтылық дәрежесі

Жұмыс  барысында  кол  жеткізген  барлық  ғылыми  нэтижелер  мен 

қалыптастырылған  қорытындылардың  нақтылығы  зерттеу  жүргізудің  қазіргі 

заманауи қүралдары мен әдістемелерін пайдаланумен қамтамасыз етілген.

Жүмыста  келтірілген  түжырымдар  негізделген,  өйткені  олар  ауқымды 

өзіндік  тэжірибелік  материалдарға  сүйенген  эдебиеттік  деректермен  үйлесе 

отырып 

жүмыстың 



мазмүнымен 

қисынды 


түрде 

сипатталады. 

Диссертацияның  эр  ғылыми  бағыты,  ғылыми  нәтижесі,  түжырымдары  мен 

қорытындылары 

әдебиеттік 

деректермен, 

салыстырмалы 

теориялық 

нэтижелермен,  ізденуші  жүргізген тэжірибелермен дәлелденген.

Диссертациялық  зерттеудің  негізгі  қорытындылары  18  ғылыми  баспа 

жарияланымдарында  жарияланған,  оның  ішінде  ҚР  БҒМ  білім  жэне  ғылым 

саласындағы  бақылау  комитетінің  бүйрығымен  бекітілген  басылымдарда  5 

мақаласы,  сілтемелендірудің рейтингтік журналдарында (Scopus жэне  Web  of 

Science  базасына  кіретін)  4  мақаласы,  ҚР  және  алыс  шетелдегі  Халықаралық 

ғылыми  -  практикалық  конференцияларда  9  мақаласы  жарияланды.  Сондай- 

ақ, Қазақстан Респуликасының  1  пайдалы модельі алынған.



4.  Ізденушінің  диссертациясында  түжырымдалған  әрбір  ғылыми 

нәтижесі  (қағидасы)  мен  қорытындысының жаңалық дәрежесі

Ізденуші 

қол  жеткізген  барлық  теориялық  нэтижелері  ғылыми 

жаңалыққа ие,  атап айтқанда:

- фосфор  шламы,  бентонит,  вермикулит  жэне  отқа  төзімді  қиын 

балқитын  саз-балшык  шикізаттарының  қүрамы  мен  қасиеттері  кешенді 

зерттелген;

- сорбенттерді 

алу 

үрдісінде 



физикалық-химиялық 

касиеттеріне 

технологиялық режимінің (Т, Р) эсер етуі  анықталған;

-меншікті  беттің  сіңіру  сыйымдылығын  арттыру  үшін,  сорбенттерге 

қышқылдық белсендірілу жүргізілген;

-ең   кіші  квадраттар  әдісімен  эмпирикалық  коэффициенттерді  есептеу 

бағдарламасын  қолдану  арқылы  сорбенттерді  алу  үрдісінде  тәжірибелерді 

математикалық жоспарлаған.

- реакцияға  қатысатын  элементтер  мен  қосылыстардың  тепе-теңдік 

дэрежесін 

анықтауда 

негізгі 


жүйелердің 

термодинамикалық  модельі 

қарастырылған;

- фосфор  шламдарынан  фосфорды  бөліп  алу  үрдісінің  кинетикалық 

заңдылыктары,  Ротиньян  -  Дроздов  теңдеуі  арқылы  анықталып,  «Болжамды» 

белсендіру энергиясының мәндері  есептелген.

- алюмосиликатты  материалдардан  алынған  сорбенттер  арқылы  фосфор 

шламындағы  минералды  бөлшектер  мен  органикалық  қоспалардың  сіңіру 

механизмі айқындалған;

- техникалық  жэне  экономикалық  негіздемесі  бар  технологияның 

принципиалды сүлбасы жасалынған;


Ізденушінің  алған  нәтижелері  тұжырымдар  мен  қорытындыларда 

шынайы  көрсетілген.  Әрбір  тарау  бойынша  анық  қорытындылар  жасалған. 

Жүмыс түсінікті жазылған,  сауатты жэне ұқыпты рәсімделген.

5. 

Алынған 

нәтижелердің 

тәжірибелік 

және 

теориялық 

маңыздылығы

Жүргізілген 

зерттеу 

жүмыстарының 

нәтижесінде, 

жергілікті 

кенорындардан 

алынған 


алюмосиликатты 

сорбенттер 

арқылы 

фосфоршламынан  таза  фосфорды  бөліп  алу  үрдісіне  технологиялық 



шешімдер  жасалынған  жэне  үсынылған.  Жасалынған  технология  бойынша 

фосфордың  негізгі  өндіріс  қалдықтары  -  фосфор  шламдарын  өңдеуге 

мүмкіндік  береді.  Алынған  тәжірибелік  нэтижелері  «Қазфосфат»  ЖШС  және 

«Қайнар»  ЖШС-да  жартылай  өнеркәсіптік  сынақтардан  өткен  жэне  ол 

актілері  арқылы  расталған.  Сондай-ақ,  оқу  және  өндірістік  тәжірибеден  өту 

үшін  «Бейорганикалық  заттардың  химиялық  технологиясы»  кафедрасының 

оқу үрдісіне енгізілген.

6. Диссертация  бойынша ескертулер, үсынымдар:

1. 


Алынған 

эртүрлі 


сорбенттер 

бір-бірімен 

физика-механикалық 

қасиеттерімен салыстырылды ма?

2. 

Сорбенттердің 



қүрамында 

үсталған 

зиянды 

заттар 


қалай 

тазаланылады?

3.  Жүмыста  фосфоршламын  өңдеу  үрдісінің  экономикалық  тиімділігі 

қандай?


4. 

Термодинамикалық 

заңдылықтарын 

анықтау 


кезінде 

Гиббс 


энергиясын есептеумен қатар қандай параметрлерді  анықтауға болады?

5.  Диссертациялық  жүмыста  грамматикалық  және  стилистикалық 

қателіктер кездеседі.

Бірақ,  аталған  кемшіліктер  зерттеу  сапасын  томендетпейді  және 

диссертацияның  басты  теориялық  жэне  тэжірибелік  нэтижелеріне  эсер 

етпейді.  Ізденушінің  қол  жеткізген  нэтижелері  нақты,  қорытындылары  мен 

түжырымдамасы негізделген.

7.  Диссертация  мазмұнының  талапқа  және  ғылыми  дәрежені  беру 

тәртібіие сәйкестілігі.

Диссертация  ізденушінің  жеке,  жогары  ғылыми  дәрежеде  орындалып, 

аяқталған  ғылыми-зерттеу  еңбегі  болып  саналады.  Алынған  нәтижелер 

анықталған,  шешімдер  мен  қорытындыларға  негізделген.  Әрбір  тарау  мен 

жалпы жүмыс үшін нақты түжырымдар жасалынған.

Арыстанова  Салтанат  Дауытбековнаны  философия  (PhD)  докторы 

ғылыми  дәрежесіне  сәйкес  ізденіске  үсынған  «Фосфорқүрамдас  шламдарды 

тазалау 


үшін 

табиғи 


минералды 

шикізаттардан 

сорбенттерді 

алу 


технологиясын  жасақтау»  тақырыбы  бойынша  диссертациялық  жүмысы 

ғылыми  жацалыққа  иежэне  тэжірибелік  мацыздылығы  жоғары  аяқталған 

ғылыми  жүмыс  болып  табылады.


Диссертациялық  жұмыс  жоғары  дәрежеде  және  ҚР  БҒМ  Білім  жэне 

ғылым  саласын  бақылау  комитетінің  философия  докторы  диссертациялық 

жұмыстарына қойылатын талаптарына сәйкес орындалған.

Сондықтан  Арыстанова  Салтанат  Дауытбековнаны  6D072000 

«Бейорганикалық  заттардың  химиялық  технологиясы»  мамандығы  бойынша 



философия  (PhD)  докторы  ғылыми  дәрежесін  алуға  толық  лайыкты  деп 

санаймын.

Ресми рецензент М.Х.  Дулати атындағы 

Тараз мемлекеттік университетінің 

«эне химиялық технология»

ниверситетінщ ғалым хатшысы

лёдрасыныц доцентід.ғ.к.

..Дулати  атындағы Тараз мемлекеттік

/Кщеит Ә.Шолақтың қолын растаймын

А.М.Жүмабаева

Ә.Шолақ

РАСТАЙМЫН



■ЗАВЕРЯЮ

ДА.Халиева





Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет