А5а дойду кемускэлигэр. 1941-1945 сс биьиги нэьилиэктэн, улэ фронугар сылдьыбыттардыын, армия5а 134



Дата06.07.2017
өлшемі112.58 Kb.
#25008
А5А ДОЙДУ КЕМУСКЭЛИГЭР.
1941-1945 сс. биьиги нэьилиэктэн , улэ фронугар сылдьыбыттардыын, армия5а 134 дьон киэнэ талыыта, эдэрэ, доруобайа ынырыллан бырбыта. Кинилэр кимнэрэ- туохтара И.М.Павлов «Чурапчы буойун уолаттара» диэн кинигэ5э чуолкайдаммытын биэрэбит:
1.СэриилэЬэ сылдьан уонна госпиталларга елбуттэр:

1.Аржаков Гаврил Петрович

2. Аржаков Дмитрий Николаевич

3. Аржаков Михаил Николаевич

4. Аржаков Николай Николаевич

5. Аржаков Тит Федорович

6. Архипов Дмитрий Алексеевич

7.Архипов Михаил Иннокентьевич

8. Архипов Николай Петрович

9. Баин Афанасий Алексеевич

10.Баин Егор Афанасьевич

11.Баин Егор Дмитриевич

12 Баин Павел Дмитриевич

13 Баин Петр Алексеевич

14 Баин Роман Алексеевич

15 Баин Филипп Степанович

16 Белолюбский Гаврил Семенович

17 Белолюбский Роман Тимофеевич

18 Белых Кузьма Васильевич

19 Давыдов Гаврил Лазаревич

20 Давыдов Петр Матвеевич

21 Давыдов Семен Дмитриевич

22 Догордуров Егор Дмитриевич

23 Дьячковский Григорий Константинович

24Дьячковский Захар Степанович

25 Дьячковский Михаил Степанович

26 Егоров Кирилл Григорьевич

27 Захаров Николай Спиридонович

28 Иванов Митрофан Николаевич

29 Иванов Николай Семенович

30 Кажевин Матвей Дмитриевич

31 Козлов Григорий Григорьевич

32 Козлов Иван Прокопьевич

33 Корякин Иван Конович

34 Кривошапкин Егор Дмитриевич

35 Кривошапкин Егор Михайлович

36 Кривошапкин Петр Алексеевич

37 Кузьмин Семен Афанасьевич

38 Лексекинов Гаврил Матвеевич

39 Лукин Петр Игнатьевич

40 Миронов Николай Егорович

41 Неустроев Николай Афанасьевич

42 Никифоров Михаил Алексеевич

43 Николаев Михаил Егорович

44 Оногосов Федот Артомонович

45 Охлопков Ксенафонт Яковлевич

46 Охлопков Яков Яковлевич

47 Павлов Егор Михайлович

48 Петров Гаврил Николаевич 1

49 Петров Гаврил Николаевич 2

50 Петров Николай Николаевич

51 Попов Афанасий Ильич

52 Попов Егор Петрович

53 Попов Иван Афанасьевич

54 Попов Николай Николаевич

55 Попов Николай Степанович

56 Попов Петр Дмитриевич

57 Попов Прокопий Петрович

58 Попов Семен Алексеевич

59 Протопопов Наум Исаевич

60 Собакин Иннокентий Прокопьевич

61 Собакин Петр Захарович 1

62 Соловьев Петр Иванович

63 Теплоухов Яков Николаевич

64 Устинов Георгий Никалаевич

65 Федоров Дмитрий Софронович

66 Федоров Семен Николаевич

67 Федосеев Василий Егорович

68 Ядрихинский Дмитрий Лазаревич

69 Захаров Петр Кириллович ( Павлов И .М испииьигэр суох).


II. Сэрииттэн уонна улэ фронуттан эргиллэн баран дойдуларыгар элбутэр:

1 Антипин Семен Александрович-уф

2 Аржаков Николай Дмитриевич

3 Атласов Николай Михайлович

4 Баин Еремей Дмитриевич

5 Баин Семен Алексеевич

6 Белых Егор Васильевич

7 Давыдов Гаврил Дмитриевич

8 Драгунов Семен Ефремович – уф

9 Егоров Василий Николаевич

10 Ершов Василий Давыдович

11 Ершов Дмитрий Львович

12 Ершов Роман Васильевич

13 Захаров Николай Степанович

14 Захаров Петр Семенович

15 Захаров Степан Осипович – уф

16 Захаров Филипп Степанович

17 Иванов Григорий Николаевич

18 Иванов Дмитрий Николаевич

19 Иванов Дмитрий Семенович – уф

20 Иванов Игнатий Григорьевич

21 Керемясов Николай Михайлович

22 Керемясов Яков Петрович – уф

23 Козлов Иван Прокопьевич 1

24 Козлов Семен Степанович

25 Козлов Степан Авксентьевич

26 Корякин Михаил Кононович

27 Кривошапкин Семен Иванович

28 Листиков Иван Андреевич

29 Литвинцев Алексей Терентьевич – уф

30 Литвинцев Егор Прокопьевич

31 Литвинцев Гаврил Михайлович

32 Неустроев Гаврил Кузьмич – уф

33 Неустроев Николай Васильевич

34 Неустроев Николай Андреевич

35 Никитин Алексей Алексеевич – уф

36 Попов Афанасий Ильич 11

37 Попов Василий Давыдович

38 Попов Герасим Михайлович

39 Попов Егор Ильич

40 Попов Егор Сидорович

41 Попов Иван Иванович

42 Попов Константин Павлович – уф

43 Платонов Федор Дмитриевич

44 Протопопов Алексей Андреевич – уф

45 Саввин Петр Прокопьевич

46 Седалищев Дмитрий Гаврильевич

47 Сибиряков Николай Яковлевич

48 Собакин Константин Федорович – уф

49 Собакин Семен Захарович 11

50 Соловьев Василий Сергеевич

51 Соловьев Егор Афанасьевич – уф

52 Толбанов Гаврил Алексеевич –уф

53 Устинов Константин Митрофанович

54 Харайбатов Илларион Спиридонович – уф

55 Соловьев ( Теплоухов) Василий Николаевич


1 Антипин Дмитрий Александрович - уф ( Хатылы нэь.)

2 Попов Федот Егорович - ( Дьокуускай )

3 Попов Николай Егорович –(Булун)

4 Протопопов Федор Исаевич –( Дьокуускай)

5 Соловьев Иван Ионович – ( Ханалас бэь.)

6 Соловьев Николай Савич – (Дьокуускай )

7 Кривошапкин Иван Алексеевич – (Дьокуускай)

8 Литвинцев Еримей Илларионович – ( Ожулун )

9 Никитин Сергей Алексеевич – (Дьокуускай)

10 Жирков Роман Степанович – (Эдьигээн)
IV. Бойобуой орденнарынан уонна медалларынан на5араадаламмыттара:
1 Догордуров Егор Дмитриевич – лейтенант, «Кыьыл Знамя» орден, «Хорсун иьин» медаль.

2 Кузьмин Семен Афанасьевич – ст.сержант, «А5а дойду сэриитин II ст.», «Албан аат III ст. », орденнар , «Хорсунун иьин » медаль.

3 Соловьев Василий Сергеевич – ст.сержант, «Албан аат III ст .» орден.

4 Попов Афанасий Ильич – «А5а дойду сэриитин II ст.» орден.

5 Иванов Григорий Николаевич – «Кыьыл сулус» орден, «Хорсунун иьин» медаль.

6 Ядрихинский Дмитрий Лазаревич – «Кыьыл сулус» орден , «Хорсунун иьин» медаль.

7 Керемясов Николай Михайлович – «Хорсунун иьин» медаль.

8 Иванов Игнатий Григорьевич – «Хорсунун иьин» медаль.

9 Саввин Петр Прокопьевич – «Хорсунун иьин» медаль, «Бойобуой утуэлэрин иьин» медаллар.

10 Устинов Константин Митрофанович – «Хорсунун иьин» медаль.

11 Козлов Иван Прокопьевич – «Хорсунун иьин» медаль.

12 Листиков Иван Андреевич – «Хорсунун иьин» медаль.



13 Антипин Семен Александрович – «Хорсунун иьин» медаль.

14 Седалищев Дмитрий Гаврильевич – «Бойобуой утуэлэрин иьин» медаль.

15 Соловьев Николай Савич – «Бойобуой утуэлэрин иьин» медаль.
Онон биьиги нэьилиэктэн 6 киьи орденнарынан , ол иьигэр :

«Кыьыл Знамя» - 1

«Кыьыл сулус» -2

«А5а дойду сэриитин II степенэ » -2

«Албан аат Ш степенэ » - 2 буойун на5араадаламмыттар.

Маны таьынан уэьээ суруллубутунан 13 медалларынан , ол иьигэр :

«Хорсунун иьин» -11

«Бойобуой утуэлэрин иьин» -3

Мантан аллараа А5а дойду сэриитигэр хорсуннук сэриилэспит а5ыйах биир дойдулаахпытын бэчээккэ тахсыбыт уонна дьоннорун ахтыы суруктарыгар оло5уран суруйабыт.



Егор Дмитриевич Догордуров

«Кыым» хаьыат 1942 с. Саха АССР 20 сыла туолуутугар анаммыт нуэмэригэр , сэрии са5аламмыта сылы да кыайа илигинэ, оччолорго албан аатыра охсубут Саха а5ыйах дьонугар кытары бииргэ кааскалаах, этиргэн, утуэкэн сэбэрэлээх уол хаартыската бэчээттэммит. Ити – Егор Дмитриевич До5ордуурап.

Ус Саха тапталлаах поэта Эллэй ревкомовец элэруллэ бараары туран «кыым буол , о5ом сыыьа» диэн ал5аабытын туьунан ырыата норуот уоьуттан туспэккэ кэллэ. Кини биэс саастаах уол о5ото дьэ бу кини, Егор этэ.

Егор биьиги нэьилиэкпитигэр 1916 с. тэрээбут. 1934 с. Чурапчы туэрт кылаастаах оскуолатын бутэрэн , баран, ыалдьан салгыы уэрэммэтэх . Ол эрээри билиигэ олус тардыстыылаах уол , 1936с. Дьокуускайга культурнай- сырдатар оскуола5а киирбит. Онтон Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар кэспут. Бу оскуолатын младшай командир званиялаах бутэрбитэ.

Ол кэмнэ «Эдэр бассабыык» хаьыат редакциятын иьигэр тапталлаах поэппыт Куннук Уурастыырап салайар литературнай тумсуутэ баара. Тэрээбут дойдутун тэлээннээх таптыыр уол кэлин биллиилээх поэттар буолбут Баал Хабырыыьы, Семен уонна Софрон Даниловтары, Леонид Попову уо.д.а. кытары онно дьарыктаммыт . Билигин «Ийэбэр сурук» , «Анда5ар биэрдим» о.д.а. угус хоьоонноро хайдах курдук талааннаах поэт уунэн испитин кэрэьэлииллэр.

Национальнай – байыаннай оскуола5а туйгун уэрэнээччи , бастын общественник , бэргэн ыытааччы буоларын сыаналаан пулеметнай взвод хамандыырынан илдьэ сылдьыбыттар . Хамаандалаан киирэн барда5ына улахан дьон ,курсаннар, сэ5э, ымсыыра кэрэллэрэ . Орто эрээри кулуьун курдук дьылыгыр унуохтаах, бэйэтигэр олус барар байыаннай форманан сылдьар, ураты чуолкай тыллаах, Байыаннай киирдэ5инэ тыйыс кэрдэбуллээх эрээри, кимнэ барытыгар итии , истин сыьыаннаах уол- хаан этэ диллэр билэр дьоно.

1939 с. урун финнэри утары сэрии са5аланыытыгар , кадровай хамандыыр быьыытынан , тылланан онно барбыт эрээри , 1940 с. сааьыгар сэрии бутэн, тупсуу буолан тэннэн кэлбит. Кэлэн «Эдэр бассабыык» редакциятыгар байыаннай отдел сэбиэдиссэйинэн улэлээн иьэн , Амма оройунугар ОСОАВИАХИМ комитетыгар хамандыыр – инструкторынан анаммыт. Онно байыаннай- спортивнай улэни улаханнык сэргэхсиспитин туьунан архив докумуоннара кэрэьэлииллэр.

А5а дойду сэриитин са5аланыытын кини хайдах кэрсубутун бэйэтэ хоьоон тылынан эппитэ:

Киэн , ыраас кабинет иьигэр

Кулгаа5ым иэдээни иьиттэ.

Эмискэ-эмискэ улугэр

Эдэркээн сурэ5им мэ5устэ.

Иьиттим норкуомун тылларын

Иьийэн, долгуйан олорон,

Ынырыы туьаайар тылларын

Ыксары бэйэбэр ылынан

Ол истээт соругу ылынным:

Дойдубун кэмускуур иэстээхпин,

Советскай мин норуот уолабын,

Эстээ5у умсарыах тустаахпын.

Фронна тиийиэр диэри «эрэй мунун сугэ сылдьан , ийээ , миигин ииппитин» диэн уйа5астык ааттыыр ийэтигэр угустук суруйбут. Олортон биирдэстэрэ маннык: «Мин билигин дивизия штабыгар баар 369-с мотострелковай разведрота5а командирбын. Эьиги билэргит курдук , разведка улэтэ ордук кытаанах уонна эппиэттээх. Тэьэ да оннугун иьин, партия уонна командование ханна итэ5эйэн олорпут миэстэлэригэр кууьум кыайарынан сулууспалыам.» Фронна тиийэн да баран ийэтигэр суруйарын тохтоппото5о, 1942с. атырдьах ыйын 1кунугэр маннык суруйбут: «Званиябын урдэппиттэрэ , лейтенант буолбутум . Билигин улэлиир Н-скай чааспар бастын командирдар кэккэлэригэр киирсэбин. Урдуку командованиеттан сыаналаах бэлэ5и , «снайпер» диэн туэскэ анньыллар значогу ыллым. Ленин куорат кэмускэлигэр ханнык да ыарахаттары аахсыбакка охсуьабын».

1942 с. бала5ан ыйын 27 кунугэр Егор штаб оьуобай соруда5ынан разведчиктар бэлэхтэрун салайан эстээх тыылыгар тахсыбыт. Сыалларын ситэн тэннэн иьэн эстээх тэгуруктээьинигэр тубэспиттэр. Ону кэну кэтэн тахсан иьэр Егор элэрдуу бааьырбыт. Эйдэнэн кэлэн байыастарыгар «бары та5ыстыгыт дуо?» диэн ыйыппыт. «Бары та5ыстыбыт» хардаралларын кытары сырдык тына быстыбыт.

Нэьилиэк бэйэтин ол кэрэ уолун суду махталынан кэриэстиир. Субуруускай аатынан совхоз са5ана биьиги отделениябыт . оскуола5а пионерскай дружина Егор Дмитриевич аатынан сукпуттэрэ , пааматынньык туруоруллубута , ону билигин да5аны уэрэнээччилэр кэрэллэр-истэллэр, бастын уэрэнээчилэргэ кини аатынан биримийэ ананар, дьон мустар ытык сиригэр бюьа туруоруллубута.

Семен Афанасьевич Кузьма
1919 с. ахсынньы 4 кунугэр тэрээбутэ. Чурапчы оскуолатын бутэрэн баран , Саха национальнай- байыаннай оскуолатыгар уэрэнэн младшай хамандыыр званиятын ылбыта. Армия5а 1943 с. олунньу 12 кунугэр Майа сэлиэнньэттэн ынырыллыбыта . Фронна 55-с стрелковай дивизия 228-с стрелковай полкатыгар отделение хамандыырын сылдьан хорсун сырыыларын иьин икки орденынан, «Хорсунун иьин» медалынан на5араадаламмыта.

1944 с. ыараханнык бааьыран дойдутугар эргиллэн иьэн Дьокуускайга 1945 с. тохсунньу 17 кунугэр бааьырыыта суьуруутуттэн элбутэ. Ону сиэннэрэ Евдокия Гаврильевна Дьячковская, Исаак Васильевич Саввин хас эмиэ хонук айаннаан Чурапчыны булларбыттара. Биллэн туран,хорсун буойун кэмус унуо5а дойдутун буорун булуутун уобаластаа5ы военкомат тэрийбитэ, атаарсар киьи кытта анаабыт. Чурапчы дьоно сэргэтэ тиьэх суолугар улахан чиэстээьинэн , истин сугуруйуунэн атаарбыта.



Григорий Николаевич Иванов

1924 с. тэрээбутэ. Сэрии иннинэ «Кыьыл Улэ » проматрелга рабочайдаабыта. Армия5а 1941 с. атырдьах ыйын 18 кунугэр ынырыллыбыта. Уоттаах сэриигэ 1944 сылтан сылдьыбыт . 1992-с зенитнай –артилерийскай полк 3-с батареятын , 525-с зенитнай-артилерийскай полк 2- с девизионун, 1901-с . олунньуга Германияттан Илиннэ Пруссияны быьа охсон Балтийскай муора5а тахсыбыттара. Григорий Николаевичтаах биир бастакынан Данциг бухтатын чугаьыгар Гдыня куоракка тиийбиттэрэ . Кулун тутар 30 кунугэр ол куорат кириэппэьин ылыыга эстээх элэр-тиллэр мэхсуутунэн ураты куустээх утарсыытын кэрсубуттэрэ. Ити хапсыьыыга Григорий Иванов «Кыьыл Сулус» орденынан на5араадаламмыта.

Дойдутугар ити таьынан «Хорсунун иьин» , «Германияны кыайыы иьин» медаллардаах 1947 сыллаахха эргиллибитэ. Онтон ыла эр сыл шоферынан улэлээбитэ. Кини ситэ олорботох оло5ун билигин 7 о5ото , 12 сиэнэ салгыыллар.
Дмитрий Лазаревич Ядрихинский

1916 с. тэруэх. ЫБСЛКС чилиэнэ. Армия5а 1942с. Бэс ыйын 20 кунугэр ынырыллыбыта. 10-с стребительнай авиакорпуска , 241-с армейскай зенитнай- артиллерийскай полка5а сулууспалаабыта. «Кыьыл Сулус» орденынан , «Хорсунун иьин» медалынан на5араадаламмыта . 1944 с. ахсынньы 22 кунугэр Югославия сиригэр элбутэ. Мантан аллараа кини до5отторугар суруктарыттан быьа тарданаа5абыт.

«1-й Маай эрэ иннинэ эстээх 9 самолета биьиги маныыр байыаннай объекпытын буомбалыырга соруммута табыллыбата5а. Тэттэрутун , биьиги 3 «Юнкер-187» самолету, ол иьигэр сирдьит самолету ,сулларбыппыт . 2 чаас буолан баран иккистээн кэтэн кэлбиттэрэ . Соьуччу кэтэхпититтэн саба туьэргэ соруммуттара да , эмиэ сатаммата5а . Биир самолеттарын сутэрэн , тэскилииргэ тэйбиттэрэ…»-диэн суруйбут 1943 сылла5ы саас.

Аны убайыгар Василий Прокопьевич Гуляевка 1944 с. бэс ыйын 20 суруйбут суругуттан : «… Иккис фронт аьыллан уэруубут улахан . Кыьырыма бэрт тиэтэлинэн суруйдум, кистээбэккэ этэххэ, уэрэнэбит уонна сэриилэьэбит. Бу куэх халлаанна , тигээччи курдук, куугунуу кэтэ сылдьабыт.»

1944 с. сэтинньи бутуутуннээ5и суругуттан :

«… Бойобуой массыынабар 10 сиринэн пробоиналаахпын . Эстээх ылан ылан олорор сиригэр, куьэллэммин , ырааьыйа5 туьэ сырыттым. Дьолго тургэнник оностоммун , немецтар саналара бу кэлбитин кэннэ кэтэммун бу тыыннаах ортум. Болгарияны ,Югославияны босхолооьунна сырыттым . Биьигини Советскай летчиктары , Броз- Тито приемнаата.»

Дьэ итинник хорсун сэрииьит этэ биьиги биир дойдулааххпыт байыаннай летчик Д.И.Ядрихинскай.
Афанасий Ильич Попов

1921 с. тэрээбутэ. 1942 с. Чурапчытаа5ы предучилещаны бутэрээт , бэс ыйын 20 кунугэр армия5а ынырыллар. 20-с туспа хайыьар биригээдэтигэр , онтон 188-с стрелковай дивизия 533-с стрелковай полкатыгар тубэьэр . Иккитэ бааьырбыта . А5а дойду сэриитин IIстепеннээх орденынан на5араадаламмыта . 1944 с. алтынньыга дойдутугар инбэлиит буолан эргиллибитэ. 1987 с. элбутэ.

Афанасий Ильич бойобуой сурэхтэниини 1943 с. тохсунньутугар Новгород уобалас сиригэр- уотугар ылбыта. Кулун тутар 15 кунугэр Старай Русса орйуонугар телефонист Попов командир соруда5ын бэрт суьаллык толорбутун иьин маннайгы бойобуой хай5алы ылбыта.

Ити сыл сайын 161-с Московскай гвардейскай полка5а сылдьан13 куннээх –туун кыргыьыыга мина5а таптаран эр сытан хана элбэхтик барбыта. Сиэстирэлэр кэмниэ-кэнэ5эс булан эруьуйбуттэрэ. Хайыы уйэ алтынньы 8 кунугэр 188-сстрелковай дивизия 523-с стрелковай полкатыгар таанканы утарар орудиа наводчига буола охсор . Онно Днепр эруьу болуотунан туорьан уна кытылга хорсуннук сэриилэспитэ. Алтынньы 26 кунугэр Кривой Рог чугаьыгар атаака5а киирэн иьэн уна ата5ар снаряд ултуркэйиттэн бааьырар. Ол кэмнэ дьоно чугуйбуттар , кинини эйдээн кэрбэтэхтэр. Нэьиилэ массыына то5о солон ааспыт суолугар сыыллан тиийэн саспыт. Сарсыарда немецтар адьас аттынан тараахтаан ааспыттар да , кэрбэтэхтэр.


Тумукпэр, эдэр, улэни-хамнаьы кыайар саастарыгар Хатылыга кэлэн олохсуйбут , сорохторо дьиэ-уот туттубут, о5ону-орууну тэниппит, нэьилиэкпит туьа диэн куустэрин харыстаабакка улэлээбит , уксулэрэ бу дойду «халдьаайытыгар тахсыбыт» утуэ-мааны дьоннору ахтар- саныыр то5оостоох. Кинилэр:

1 Борисов Михаил Григорьевич

2 Новгородов Николай Дмитриевич

3 Иванов Михаил Авксентьевич

4Иванов Михаил Дмитриевич11

5 Соловьев Марк Михайлович

6 Седалищев Дмитрий Константинович

7 Федоров Петр Николаевич

8 Парфенов Петр Васильевич

9 Давыдов Гаврил Гермогенович (биьиэхэ кэргэнэ Анна кэлэн о5олорунаан олохсуйбута, бэйэтэ 1942 с. фронна элбут)

10 Новгородов Иван Степанович

11 Сергеев Николай Антонович

Кинилэр тэрээбут нэьиэктэригэр сэрии кыттыылаахтарын быыьыытынан чиэстэнэллэр манна уьуннук тохтообоппут . Ол эрээри нэьилиэкпит дьаьалтата (У.Н.Атласова) Кыайыы 50 сылыгар анаан туппут пааматынньыгар кинилэр кыьыл кэмус буукубаларынан суруйбута.

Дмитрий Сидорович Попов ,



1941-43сс. «Кыым партизан» колхоз председателя.


Достарыңызбен бөлісу:




©stom.tilimen.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет