5В011000 «Физика» оқыту түрі: күндізгі


ОБСӨЖ күнтізбелік-тақырыптық жоспары



бет3/5
Дата27.04.2018
өлшемі1.36 Mb.
1   2   3   4   5



6.3. ОБСӨЖ күнтізбелік-тақырыптық жоспары





ОБСӨЖ тақырыптары

ОБСӨЖ сағат саны

Әдебиетке сілтеме жасау

(негізгі, қосымша)



Басқа құралдар (сайттар, электр.оқулықтар)

1

Аспан сферасы және астрономиялық координат жүйесі. Аспан сферасы элементтерін оқу.

1

НӘ 1 Кіріспе §1-6.

НӘ 2 Ч.1,.9-26б.

НӘ 3 Кіріспе § 1-6.

ҚӘ 1 Ч.1 §1,2.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



2

Жай көзбен аспанды бақылау.

1

НӘ 1 Т.1 §7-15.

НӘ 2 Ч.2, 58-63б.

НӘ 3 Т.1 §12-17,20-26. Т.2, Ч.I §27-34.

ҚӘ 1 Т.1 § 5. Ч.4А §1-7. Ч.4Б §17. ҚӘ 2 §2. ҚӘ 4 Ч.II №11-15.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



3

Телескоп арқылы Айды, Күнді, планетаны, жұптық және айнымалы жұлдыздық, шоқжұлдыздарды тұмандықтарды, Құсжолын қарау.

2

НӘ 3 Т.1 §12-17,20-26. Т.2, Ч.I §27-34.

ҚӘ 1 Т.1 § 5. Ч.4А §1-7. Ч.4Б §17. ҚӘ 2 §2. ҚӘ 4 Ч.II №11-15.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



4

Жұлдызды аспанның жылжылмалы картасы Бір мезгілде планеталардың өзара орналасуы.

2

НӘ 3 Т.1 §12-17,20-26. Т.2, Ч.I §27-34.

ҚӘ 1 Т.1 § 5. Ч.4А §1-7. Ч.4Б §17. ҚӘ 2 §2. ҚӘ 4 Ч.II №11-15.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



5

Жұлдыздардың әртүрлі географикалық белдіктегі көзге көрінерлік өозғалысы, жарық көзінің көріну шарттары.

2

НӘ 1 Т.1 §16-33. НӘ 2 Ч.2,.65-7б5.

НӘ 3 Гл.2, Ч.II §35-47,

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



6

Уақыт және өлшеу.

2

НӘ 1 Т.1 §16-33. НӘ 2 Ч.2,.65-7б5.

НӘ 3 Гл.2, Ч.II §35-47, Ч.III §4854.

ҚӘ 4 Ч.VII №218-228. Ч.VIII №303-308

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



7

Күннің әр түрлі географиялық белдектегі көзге көрінерлік қозғалысы, жарық көзінің көріну шарттары.

2

НӘ 1 Т.III, §61-68. Гл.IV, §69-75, Т.5 §76-83. ОЛ 2 Ч.2, 76-84,94-103б.

НӘ 3 Т.5, Ч.IV §104-107, Ч.V §108-115, Ч.VI §116-119, Ч.VII §120-122,

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



8

Планетамен Айдың көрінерлік және шын қозғалсы, планеталар конфигурациясы,Кеплер заңдары.

2

НӘ 1 Т.III, §61-68. Гл.IV, §69-75, Т.5 §76-83. ОЛ 2 Ч.2, 76-84,94-103б.

НӘ 3 Т.5,

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



9

Күн жүйесіндегі денелердің арақашықтығы, өлшемі және айналуы.

2

Ч.VII §120-122, Ч.VIII §123-125. Т.11, §225-237.

ҚӘ 1 Ч.1 §5. Ч.4Б §8-12,14,15.

ҚӘ 2 §2, 7-9. ҚӘ 4 Ч.IV №101-115.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



10

Бүкіләлемдік тартылыс заңы және екі дене есебі.

2

НӘ 1 Гл.II §43-48,52,57-60.

НӘ 2 Ч.2, с.85-90.

НӘ 3 Гл.8, §161-167,179-188.

ҚӘ 1 Ч.2 §14.

ҚӘ 4 Ч.XVII №655-665.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



11

Жасанды аспан денелерінің орбитасын есептеу әдісі.

2

НӘ 1 Гл.Х, § 129-144.

НӘ 2 Ч.6, с.227-253.

НӘ 3 Гл.12 §238-256, Гл.13 §257-279.

ҚӘ 1 Ч.1 §5. Ч.4Б §10,11. ҚӘ 2 §11-14. ҚӘ 4 Ч.XX №844-856.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



12

Жұлдыздардың фотометриясы, жарық көзінің жарқылы.

1

НӘ 1 Гл. ХI, P.1, §145-153. P.2.

НӘ 2 Ч.6, с.249-291.

НӘ 3 Гл.14 §280-297.

ҚӘ 1 Ч.1 §6. Ч.4В §24-26.

ҚӘ 4 Ч.XXIV №992-1005.

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



13

Күн мен жұлдыздардың физкалық табиғаты.

0,5

НӘ 1 Гл. Х, P.3, §154-160.

НӘ 2 Ч.7, с.292-340.

НӘ 3 Гл.14 §298-313.

ҚӘ 1 Ч.1 §6. Ч.4В §24-26.

ҚӘ 4 Ч.XXVI №1124-1139

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



14

Кеңестіктегі жұлдыз бен галактиканың айналуы.

1

НӘ 1 Гл. Х, P.3, §154-160.

НӘ 2 Ч.7, с.292-340.

НӘ 3 Гл.14 §298-313.

ҚӘ 1 Ч.1 §6. Ч.4В §24-26.

ҚӘ 4 Ч.XXVI №1124-1139

Универ сайты, 1,2,

Кафедры сайты, 3,4,5



БАРЛЫҒЫ:

22,5



6.4. Студенттердің өздік жұмыс тапсырмалары


  1. Аспан сферасы элементтері. Аспан координаттары.

  2. Уақыт өлшеу бірліктері және жүйелері.

  3. Уақыт теңдеуі. Атомдық уақыт.

  4. Практикалық астрономияның міндеттері.

  5. Географиялық координаттарды анықтаудың әдістері.

  6. Жер пішінін анықтау.

  7. Ежелгі грек және араб астрономдары.

  8. Жұлдызды аспанның жылжымалы картасымен танысу.

  9. Айдың көрінерлік қозғалысы. Фазалары.

  10. Айдың орбита элементтері.

  11. Күн мен ай тұтылулары.

  12. Ауытқу теориясының элементтері.

  13. Плутон және Нептун планеталарының ашылуы.

  14. Телескоптар, олардың қолданылуы, көрсеткіштері.

  15. Рефракторлардың және рефлекторлардың кемшіліктері, артықшылықтары.

  16. Күннің спектрлік және химиялық құрамы.

  17. Хромосфера. Протуберанцтар.

  18. Күн жүйесіндегі үлкен планеталардың негізгі сипаттамалары.

  19. Планеталардың атмосферасы, беттік ерекшеліктері, серіктері, сақинасы.

  20. Кометалардың жарықтану механизмі, ыдырауы.

  21. Кометалардың пайда болу гипотезасы.

  22. Жұлдыздардың спектрі.

  23. Жұлдыз атмосферасының химиялық талдауы.

  24. Құс жолы.

  25. Жұлдызды статистиканың әдістері.

  26. Галактиканың спиралдық құрылымы.

  27. Галактикалардың спектрі.

  28. Өзара әсерлесуші галактикалар.

  29. Жұлдыздардың пайда болу эволюциясы.

  30. Фотометриялық, гравитациялық және термодинамикалық парадокстар.


7. Негізгі және қосымша әдебиет:

Негізгі және қосымша әдебиеттер:

  1. Бакулин П.И., Кононович Э.В., Мороз В.И. Курс общей астрономии. М,: Наука. 1983.

  2. Дагаев М.М., Демин В.Г., Климишин В.Г., Чарушин В.М. Астрономия. –М.: Просвещение. 1983.

  3. Дагаев М.М. Сборник задач по астрономии. –М.: Просвещение. 1980, 128с.

  4. КурышевВ.И.Практикум по астрономии. –М.: Просвещение. 1986, 144с.

  5. Попов Л.И.,-Общедоступная практическая астрономия,-М.:ОГИЗ,1946.

  6. Б.А.Воронцов-Вельяминов. Сборник задач и практических упражнений по астрономии. –М.: Наука. 1977.

  7. Пирожный Н.А.,-Астрономия: М.: Высшая школа, 1967.

  8. Куликовский П.Г. Справочник любителя астрономии.–М.:Физматгиз. 1961, 494с.

  9. Дагаев М.М. Наблюдение звездного неба. –М.: Наука. 1980, 454с.

  10. Берри А. Краткая история астрономии. М-Л. 1946

  11. Блажко С.Н. Курс практической астрономии. М-Л. 1990

  12. Климишин И.А. Астрономия наших дней. –М.: Наука. 1980, 456с.

  13. Андрианов Н.К., Марленский А.Д. Астрономические наблюдения в школе. –М. : Просвещение. 1987, 112с.

  14. Бронштэн В.А., Дагаев М.М., Кононович Э.В., Куликовский П.Г. Астрономический календарь. Постоянная часть. –М.: Наука. 1981, 704с.

  15. Физика космоса.Маленькая энциклопедия.–М.:Советская энциклопедия. 1986, 783с.

  16. Лейзер Д. Создавая картину Вселенной. –М.: Мир. 1988, 324с.

  17. Рябов Ю.А. Движение небесных тел. –М.: Наука. 1988, 240с.

  18. Климишин И.А. Релятивистская астрономия. –М.: Наука. 1983, 208с.

  19. Цветков К.А.,-Курс практической астрономии, -М.-Л.: ОНТИ, 1934.

  20. Попов Л.И.,-Общедоступная практическая астрономия,-М.: ОГИЗ, 1946.

  21. Перельман Я.И.,-Занимательная астрономия,-М.: ОГИЗ, 1946.

  22. Шур Я.И., Рассказы о календаре, -М.: 1962.

  23. Пирожный Н.А.,-Астрономия: М.: Высшая школа, 1967.

  24. Завельский Ф.С., -Время и его измерение от биллионных долей секунды до миллиардов лет: М.: Наука, 1977.

  25. Б.А. Воронцов-Вельяминов. –Астрономия: Орта мектептің 11-класына арналған оқулық.

  26. Карпенко Ю.А.,-Название звездного неба. М.,Наука, 1981.

  27. Климишин И.А.,-Календарь и хронология.-М.: Наука, 1981.

  28. Цыбульский В.В.,-Календари и хронология стран мира. –М.:Просвещение, 1982.

  29. Астрономический календарь, постоянная часть: М.: Наука, 1983.

  30. Буткевич А.В., Зеликсон М.С.,-Вечные календари. –М.: Наука, 1984.

  31. БановскиА.,-Мифы и легенды о созвездиях,-Алма-Ата: Казахстан, 1985.

  32. Дагаев М.М.Лабораторный практикум по курсу общей астрономии М1972

  33. Левитан Е.П.,- Астрономия: учебник для 11 класса общеобразовательных учреждении. М.: Просвещение, 1994.

  34. Энгельгардт И.,-Когда наступит 21 век. : Наука и жизнь. 1, 1999. С.8-11.

  35. ЛевитанЕ.,-Современные и старинные созвездия:Наука и жизнь10, 1999.

  36. Левитан Е.,-Когда же все таки начнется 21 век: Наука и жизнь, 11, 1999, Левитан Е.,-Имена звезд: Наука и жизнь, 1999, с.114-118.

  37. Левитан Е.,: Наука и жизнь, 10,2000, с.78,80.

  38. Дубошин Г.Н.,-Введение в небесную механику.-М-Л. ОНТИ НКТП СССР 1938.

  39. ГребениковЕ.А,РябовЮ.А.,Что такая небесная механика,М.Наука, 1966.

  40. Байндер О.,- Загадки астрономии М.: Мир, 1966.

  41. Зигель Ф.Ю.,-Малые планеты.-М.: Наука, 1969.

  42. Комаров В.Н.,- Новая занимательная астрономия.-М., Наука, 1972.

  43. Демин В.Г.,-Судьба солнечной системы. М., Наука, 1975.

  44. Паренаго П.П. Курс звездной астрономии. М,1954

  45. Волынский Б.А. Астрономия. М. Просвещение, 1971

  46. Мартынов Д.Я. Курс общей астрофизики.М, 1971

  47. Дагаев М.М. Лабораторный практикум по курсу общей астрономии. М, 1972

  48. Попов П.Н., Воронцов-Вельяминов Б.А.,Куницын Р.В. Астрономия.М,1967

  49. Воронцов-Вельяминов Б.А., Внегалактическая астрономия. М.Наука, 1978

  50. Разбитная Е. П. Астрономия. Программированное издание, Владимир, 1978

  51. Подобед В.В., Пестеров В. В. Общая астрометрия М.Наука, 1975

  52. Мартынов Д.Я., Липунов В.М. Сборник задач по астрофизике. М.Наука, 1986

  53. Кенжалиев Д.И. Астрометрия, Орал 2007

  54. Кенжалиев Д.И. Аспан механикасы, Орал 2007

  55. Қазақстан жоғарғы мектебі, 2005

  56. Әбішұлы Х.,-Халық астрономиясы,-Алматы, Қазақ мем. Баспасы, 1959.

  57. Әбішев Х.,-Аспан сыры, -Алматы, 1966.

  58. Ысқақов М.И.,-Халық календары, -Алматы, 1980.

  59. Қарамұрзин А.,-Астрономиядан қосымша оқуға арналған кейбір мәселелер.-Алматы, Рауан, 1990.

  60. Бекбасаров Н.М.,-Астрономияға кіріспе. Орта мектептің 11 сыныбында астрономияны оқытуға арналған көмекші құрал,-Алматы, Рауан, 1996.

  61. Имажанова Қ.И.,-Астрономия терминдерінің қысқаша орысша-қазақша түсіндірме сөздігі.-Алматы, 1996.

  62. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік: физика және астрономия, Алматы, Рауан, 1999.

  63. Бекбасар Н.М. Практикалық астрономия, -Алматы, 2000.

  64. Башарұлы Р., Қазақбаева Д., Тоқбергенова У., Бекбасар Н.-Физика және астрономия. Жалпы білім беретін мектептің 9 сыныбына арналған байқау оқулығы. –Алматы, Рауан, 2000.

  65. Мерзімді басылымдар: физика және астрономия журналы.


8. Баға бойынша ақпарат

- бақылау түрі (ағымды, аралық, қорытынды);

- бақылау әдістері (сұрау, жазбаша жұмыс, тестілер)

9. Бағаны қою саясаты

Бағаны қою саясаты 100 ұпайлық (100 %) жүйеге негізделген және төмендегі ұпайлардың реттелуін көздейді



Пәнді зерделеу үрдісіндегі бақылау түрлері

Балмен бағалау

Міn/max

I

I Ағымды бақылау

. . .

20




I Аралық бақылау

10




I Қорытынды аралық бақылау

30




II

II Ағымды бақылау

. . .

20




II Аралық бақылау

10




II Қорытынды аралық бақылау

30







Қатыстыру рейтингі

ТК1+РК2+ТК2+РК2

2


30/60

III

Қорытынды бақылау (ҚБ)

Емтихан


40

20/40

Барлығы

100

50/100


Бағалау баламасы

Әріптік жүйе бойынша бағалау

Сандық баламасы

Балдардың пайыздық мазмұны

Дәстүрлі жүйе бойынша бағалау

А

4,00

95-100

Өте жақсы

А-

3,67

90-94

В+

3,33

85-89

Жақсы

В

3,00

80-84

В-

2,67

75-79

С+

2,33

70-74

Қанағаттанарлық

С

2,00

65-69

С-

1,67

60-64

D+

1,33

55-59

D

1,00

50-54

Ғ

0,00

0-49

Қанағаттанарлықсыз



10. Оқу пәні мен академиялық әдептің саясаты

сабақтарға қатысу;

сабақтағы тәртіп ережелері;

көтермелеу мен жазалау.



ПӘН БОЙЫНША ДӘРІСТЕРДІҢ КОНСПЕКТІСІ

1 дәріс. Кіріспе. Астрономия.



Дәріс мазмұны:

1.Астрономия пәніне қысқаша сипаттама.

2.Астрономияның пайда болуы және даму тарихы.

3.Астрономия пәнінің басқа ғылымдармен байланысы. Теориялық және танымдық мәні.



Мақсаты: Астрономия пәнімен танысу, оның пайда болу және даму тарихы

тірек сөздер. Астрономия. Ғалам. Планета. Аспан сферасы

  1. Астрономия пәніне қысқаша сипаттама

Астрономия – аспан денелері мен олардың жүйелерінің қозғалысын және құрылымын, пайда болуын және дамуын зерттейтін ғылым.

Астрономияның зерттейтін объектілері: Күн және жұлдыздар, жұлдыздық жүйелер және жұлдызаралық материя, планеталар және олардың серіктері, тұмандықтар, кометалар және метеорлық денелер.

Астрономия бөлімдері:


  • астрометрия

  • аспан механикасы

  • планеталар физикасы

  • Күн физикасы

  • Астрофизика

  • Жұлдыздық астрономия

  • Космогония

  • Космология

  1. Астрономияның пайда болуы және даму тарихы.

Астрономия дамуының бірінші дәуірі – Діни ілімді жамылған түрлі билеушілер мен абыздар бұл сатыда ғылымның дамуын қолдау арқылы оны өз ырқына көндіріп, бұғауынан босатпауға тырысты. Сол дәуірдегі ғылымның ең елеулі жетістігі – Птолемейдің әлемдік жүйесі болатын.

Астрономияның дамуындағы екінші дәуір – Коперник ілімінің пайда болуынан және телескоптың астрономиялық бақылауларда қолданылуынан басталады. Күн жүйесі жайындағы көзқарас дұрыс жүйеге келтіріліп, бақылау сапасы жақсартылып, бақылау өрісі кеңейді. Жаңа планеталар табылды.

Астрономияның дамуындағы үшінші дәуір- басқа ғылым салаларының кемелденген шағында, олардың жетістіктерін пайдалана бастаған кезге сәйкес келеді. Әсіресе, физиканың 19 ғасырдағы табысы-фотография мен спектрлік анализдің астрономиялық зерттеулерде қолданылуы бұл ғылымның өрісін едәуір кеңейтті.

3.Астрономия пәнінің басқа ғылымдармен байланысы. Теориялық және танымдық мәні.

Астрономияның теориялық мәні- оның басқа ғылымдардың дамуындағы ролі және басқа ғылымдармен байланысы. Танымдық мәні- оның дүниедегі адамның орнын анықтауы. Халық-шаруашылық мәні- жер бетіндегі және ғарыштық кеңістіктегі, метеослужбадағы, пайдалы қазбалар іздеудегі, уақыт анықтаудағы т.б. бағдар анықтаушылығы.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Астрономия пәні нені зерттейді

-Астрономияның пайда болу және даму тарихы

-Астрономия пәнінің басқа ғылымдармен байланысы қандай

-Теориялық және танымдық мәні

-Астрономия әдістемесі

-Бақылаудың мәні

-Ғалам құрылымы

-Аспан сферасының негізі

Әдебиет: Силлабусты қара.

2 дәріс. Сфералық астрономияның негіздері



Дәрістің мазмұны:

    1. Сфералық астрономия.

    2. Күннің көрінерлік қозғалысы.

    3. Эклиптикалық координаттар жүйесі.

Тірек сөздер: Эклиптика. Эклиптика нүктелері. Зодиакты шоқ-жұлдыздар

Мақсаты: Сфералық астрономияның негіздерімен танысу.

а. Сфералық астрономияның негіздері

Сфералық астрономияда аспан объектілерінің орны мен қозғалысы математикалық тәсілдермен анықталады.

Тәжірибелік астрономияда бұрыш өлшейтін аспаптардың жаңа теориялары жасалып, уақытты, географиялық координаттарды , белгілі бір бағыттағы азимуттарды анықтау әдістері жүйеленеді.

Сфералық астрономия - астрономияның аспан сферасындағы шырақтардың көрінерлік қозғалысы мен орналасуын зерттеуге байланысты есептерді шешудің математикалық тәсілдерін қарастырытын бөлімі Аспан сферасындағы денелердің орналасуы мен қозғалысын математикалық жолмен зерттеуде горизонталь эклиптика және екі экваторлық координаттар жүйесі қолданылады. Аспан шырақтарын тікелей бақылау нәтижесінде алынған координаттар бірсыпыра ықпалдардың әсерінен дәл болып шықпайды.

Абберация құбылысынан аспан денелерінің сферадағы орны бақылаушыға ығысып көрінеді. Сфералық астрономия есептері сфералық тригонометрия формулалары арқылы шешіледі. Бақылау нәтижелерінен параллакстау тигізетін әсері де ескеріледі. Сфералық астрономия күн жүйесіндегі координаттарын анықтаумен де айналысады. Сфералық координатта Күн мен Айдың тұтылуы, Ай мен Үркер тоғыстары планеталардың күй дискісі тұсынан өту құбылыстарын да зерттейді.

Сфералық астрономияның ең басты мәселелерінің бірі уақытты дәл өлшеумен күнтізбе жасау теориялық негізіне Жердің өз осьінен айналуы және оның күнді айнала қозғалуы алынады.



b. Күннің көрінерлік қозғалысы.

Күннің жылдық қозғалысы оның экваторлық координатының өзгеруімен байланысты және аспан эклиптикасының бойымен өтеді. Ол аспан экваторына ε = 23 27 бұрышпен еңкейген. Түрлі жыл мезгілдерінде Күннің болып тұратын 4 нүктесін көрсетуге болады: жазғы және қысқы Күн орналасу нүктелері, күзгі және көктемгі Күн теңелу нүктелері. Күннің орналасуына байланысты жыл мезгілдері өзгеріп тұрады.



c.Эклиптикалық координаттар жүйесі.

Негізгі шеңбер- эклиптика шеңбері. Негізгі координаттар:

-эклиптикалық ендік β;

-эклиптикалық бойлық λ.

Эклиптикалық бойлық деп көктемгі күн мен түн теңелу нүктесінен шырақтың ендік шеңберімен қиылысқанға дейінгі эклиптиканың доғасын айтады. Эклиптикалық ендік деп эклиптикадан шыраққа дейінгі ендік шеңберінің доғасын айтады. Эклиптикалық координаттар жүйесі Күн жүйесіндегі денелердің қозғалысын сипаттау үшін қолданылады.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Жердің Күнді айнала қозғалуы

-Күннің эклиптика бойынша жылдық қозғалысы

-Эклиптиканың негізгі нүктелері

-Эклиптиканың координаттар жүйесі

-Тропикалық жыл

-Зодиакты шоқ-жұлдыздар

-Жыл мезгілдерінің алмасуы

-Климаттық белдеулер

Әдебиет: Силлабусты қара.
3 дәріс:Уақытты өлшеудің негіздері:

Дәрістің мазмұны:


  1. Уақыттың теңдеуі.

  2. Жұлдыздық, нақты күндік, орташа күндік уақыт.

  3. Күнтізбе. Жұлдыздық каталогтар.

  4. Шырақтардың аспандағы түрін өзгертіп көрсететін факторлар. Параллакс. Рефракция. Аберрация. Іңір.

Тірек сөздер: Параласк. Рефракция. Зодиакты шоқ-жұлдыздар

Мақсаты: Уақытты өлшеудің негіздерімен танысу.

  1. Уақыттың теңдеуі.

Күннің аспан меридианы арқылы өту сәті, әрине, бақылаушы орнының географиялық бойлығына тәуелді. Бақылаушы шығысқа қарай жылжыған сайын Күннің меридианнан өтуі батыстағымен салыстырғанда ертерек болады. Күннің меридиан арқылы өту сәті жергілікті орынның күн уақытын береді. Жоғарыдағы тәсілмен анықталған уақыт тек берілген географиялық меридианда ғана қолданылатындықтан, күнделікті өмірде белдеулік уақытты қолдану ыңғайлы. Жер беті плюстерді қосатын сызықтар көмегімен 24 сағаттық белдеулерге бөлінген. Әр сағаттық белдеу бойлық бойымен 15-градусқа созылады. Әр белдеудің ішінде оның орталық меридиандағы орташа күн уақыты осы аймақтың белдеулік уақыты осы аймақтың белдеулік уақыты алынады.

b. Жұлдыздық, нақты күндік, орташа күндік уақыт

Гринвич обсерваториясы (Ұлыбританияда) орналасқан меридиан нөлінші сағаттық белдеу болып табылады. Гринвич меридианындағы жергілікті орташа күн уақыты бүкіләлемдік уақыт ретінде қабылданған. 1-сағаттық белдеудің (n=1) орталық меридианы Гринвич меридианынан 15-градус шығысқа қарай орналасқан. Басқа сағат белдеулерінің бастапқы меридиандары осылай анықталады. Олардың екі жақ шекаралары мемлекеттік және әкімшілік шекара бойынша немесе табиғи аймақтармен (өзен, тау жоталары) бөлінген. Қазақстан Республикасының территориясы арқылы екі 4-және 5-сағаттық белдеу өтеді.

Бүкіләлемдік уақытты (және берілген орынның белдеуінің реттік санын (n) біле отырып, белдеулік уақытьтты табу оңай:

= +n.

Алматы және Астана уақыты (5-сағаттық белдеу) бүкіләлемдік уақыттан 6 сағ алда.

 =  + (n+ 1) =  +6 сағ.

Географиялық бойлығы болатын орындағы  жергілікті орташа күн уақыты бүкіләлемдік уақытқа сол бойлықтың уақыт бірлігіндегі мәнін қосу арқылы анықталады: +

c.Күнтізбе. Жұлдыздық каталогтар.

Күнтізбе – ұзақ уақыт аралығын есептеудің санақ жүйесі. Ерте заманда Күн мен Айдың, кейбір Жұлдыздардың қозғалыстарын бақылау – адамдарға уақыт санауға, әр түрлі күнтізбе жасауға негіз болды. Кейбір жұлдыздардың шығу, бату мерзімдерін анықтау арқылы жыл мезгілдерінің келу уақыты есептелді. Мысалы, егіншікпен айналысқан елдерде белгілі бір жұлдыздардың тууы немесе бату мерзімдері жер жырту, егін егу және орақ науқандарының уақытын көрсетсе, (мысалы, ежелгі мысырлықтар үшін Сириус), ал мал бағумен айналысқан елдерде мал төлдету, көшіпқ–кону, қой қырқу және т.б. жұмыстарын атқару кезеңдеріне сай келеді. Қазақ халқында олар Үркер, Үшарқар,Таразы және Сүмбіле (Үркер туды, сорпа – ас болды; Сүмбіле тауар кылтиып, ат семірер құнтиып). Осындай бақылау нәтижесінде құрылған күнтізбелер адамдарға шаруашылық жұмысын уақытымен ұйымдастыруға мүмкіндік туғызды.

Кез келген күнтізбенің негізінде табиғи периодтар (мерзімдер) жатыр. Ай фазалары (күйлерінің) 29,53 тәулікте қайталанып тұрады. Бұл мерзім ұзақтығы өліаралық ай (синодтық ай) деп аталады. Айдың Жұлдыздарға қатысты өз орнына қайта келуі 27,32 тәулік. Бұл мерзім жұлдыздық ай (сидерлік ай) деп аталады. Жер орбита бойымен Күнді 365 тәулік 5 сағ 48 мин 46 с немесе 365,2422 тәулікте айналып шығады. Мұндай мерзім тропиктік жыл деп аталады, анықтама бойышна оның ұзақтығы Күннің көктпемгі күн мен түннің теңелу нүктесі арқылы қатарынан екі рет өтуіне қажет уақыт.

Адамзат тарихында әр түрлі елдерде әр кезеңде күнтізбелердің көптеген түрі пайда болды. Оларды дайыңдау негіздеріне байланысты Ай, Күн, Жұлдыз жәе Ай – Күн күнтізбелері деп бөлуге болады.

d.Шырақтардың аспандағы түрін өзгертіп көрсететін факторлар. Параллакс. Рефракция. Аберрация. Іңір.

Параллакс тәсілі. Жұлдыздар бізге алыс көкжиектегі таулар сияқты барлығы бірдей қашықтықта орналасқандай болып көрінеді. Ең жақын деген Жұлдыздың жарығы өте зор жылдамдықпен Қозғалып бізге тек 4,3 жылда жетеді екен. Мұндай және бұдан да қашықтықтағы Жұлдыздардың қозғалысын, өлшемдерін, қашықтықтарын жай көзбен байқау мүмкін емес. Дегенмен де, Жерге біршама жақын аспан денелеріне, соның ішінде Күн Жүйесінің денелері мен кейбір таяу жұлдыздарға дейінгі қашықтықты бір–бірінен алшақ екі орыннан бақылау арқылы анықтауға болады. Бұл тәсіл астрономияда параллакс тәсілі деп аталады. Бақылау нүктесінің орны ауыстырылған кезде қарастырылатын орнының өзгеруі параллакстық ығысу деп аталады. С денесін А және В нүктелерінен қарастырайық. Оның аспан сферасыңдағы орындары С1 және С2 нүктелерімен Онда С денесін екі нүктеден қарастырған кездегі параллакстық ығысу бұрышымен өлшенеді. Бұл бұрыш параллакс, ал АВ кесіндісі базис деп аталады. Күн жүйесінің денелеріне дейінгі қашықтықты анықтағанда базис ретінде Жер радиусы алынады.

Шынында да, Жердің тәуліктік айналысы кезінде бетіндегі бақылаушы Жер центріне қатысты бірде оның бір жағында, бірде екінші жағында болады. Осының салдарынан Күн жүйесі денелерінің аспан сферасындағы бақыланатын орны біршама өзгереді. Бұған сурет бойынша көз жеткізуге болады. Аспан денесінен қарағанда көру бағытына перпендикуляр орналасқан Жер радиусы көрінетін бұрыш ркөкжиектік параллакс деп аталады. ОСВ үшбұрышының (Ай орнында кез келген Күн жүйесі денесі болуы мүмкін) Күн жүйесінің денесіне дейінгі қашықтықты.



формуласымен анықтауға болатынын табамыз. Мұндағы км – Жер радиусы.

Ай Жерге ең жақын орналасқан аспан денесі болғандықтан оның параллаксы ең үлкен шама р = 57'.

Параллакс нәтижесінде Айдың шығуы мен батуына байланысты келесі салдар туындайды. Сәйкес экватордың А нүктесіндегі бақылаушы Айдың шығуын, ал В нүктесіндегі бақылаушы осы сәтте Айдың батуын көреді. Әрі А нүктедегі бақылаушы В нүктедегі бақылаушымен салыстырғанда, Айдың Жұлдыздарға қатысты шамамен "солға" қарай 2º–қа ығысқанын көреді. Сондықтан, астрономиялық жылнамаларда көрсетілген уақытпен салыстырғанда, параллакс нәтижесінде Ай 2 минуттей кеш шығып, соншама уақыт ерте батады.
4 – дәріс. Әлемнің құрылымы туралы көзқарастардың дамуы

Дәрістің мазмұны:

1.Планеталардың көрінерлік қозғалыстары, конфигурациялар.

2.Астрономиялық әлем жүйелері.

3.Птолемей жүйесі.

4.Коперниктің әлемдік жүйесі.

Мақсаты: Әлем құрылымымен танысу

Тірек сөздер: Планеталардың конфигурациясы. Астрономиялық әлем жүйесі

1.Планеталардың көрінерлік қозғалыстары, конфигурациялар.

Аспандағы шырақтар көрінерлік қозғалысының ерекшеліктері бойынша 2 топқа бөлінеді: жұлдыздар және планеталар. Жұлдыздардың аспандағы өзара орналасуы өзгермейді. Ал планеталар болса уақыт өткен сайын баяу орын ауыстырып, аспан сферасын айналып шығады.Планеталардың аспандағы қозғалысы бірқалыпты емес. Планеталардың Күнге қатысты орналасуында ерекше қалыптар болады. Оларды конфигурациялар деп атаған



2.Астрономиялық әлем жүйелері

Ғылымның пайда болуы туралы сұрақ түрлі басылымдарда қозғалады. Бірінші пайда болғаны уақыт өлшеуге және жер бетіндегі бағдарды анықтауға арналған астрономия. Содан кейін астрономиялық білім мал шаруашылығы және жер шаруашылығы тайпалармен жинақталып, қоршаған әлем туралы білім жүйесі ретінде қалыптасты.



3.Птолемей жүйесі.

Птолемейдің әлемдік жүйесі – планеталардың көрінерлік қозғалысын геоцентрлік тұрғысынан түсіндіреді. Ортағасырға дейін бұл модель шындық болып келді. Птолемейдің әлемдік моделінің центрінде Жер орналасқан. Басқа аспан денелері, оның ішінде Күн мен Ай,-Жерді шеңберлік траекториялармен айнала қозғалады.Птолемейдің әлемдік жүйесін 4 ереже арқылы білдіруге болады:

-Әлемнің центрінде Жер орналасқан.

-Жер қозғалмайды.

-Барлық аспан денелері Жерді айнала қозғалады.

-Аспан денелердің қозғалысы шеңбер бойымен әрі бірқалыпты болады.



4.Коперниктің әлемдік жүйесі

Коперниктің әлемдік жүйесі келесі ережелерге сүйенеді:

-Әлем центрінде Күн орналасқан.

-Шар тәрізді Жер өз осінен айналады.

-Барлық планеталар және Жер-Күнді айнала қозғалады, осы арқылы Күннің жұлдыздар ішінде көрінерлік қозғалысы түсіндіріледі.

-Барлық қозғалыстар шеңберлік орбиталармен және бірқалыпты болады.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Планеталардың көрінерлік қозғалысы

-Планеталардың конфигурациясы

-Астрономиялық әлем жүйелері

-Птолемей жүйесі

-Коперниктің әлемдік жүйесі

-Планеталардың символикасы

-Ежелгі Грецияда астрономияның дамуы



Әдебиет: Силлабусты қара.
5– дәріс. Күн жүйесінің кинематикасы

Дәрістің мазмұны:

1.Кеплер заңдары.

2.Күн жүйесінде қашықтықтарды анықтау әдістері.

3.Планеталардың өлшемдерін анықтау.



Мақсаты: Кеплер заңдарымен танысу

Тірек сөздер: Тәуліктік параллакс. Жылдық параллакс. Астрономиялық бірлік. Кеплер заңы.

1.Кеплер заңдары.

Кеплердің 1-заңы: Әрбір планета эллипс бойымен қозғалады, оның бір фокусінде Күн орналасады.

Кеплердің 2-заңы. Аудандар заңы:Күннен ойша жүргізілген радиус-вектор, бірдей уақыт аралықтарында бірдей аудандар сызады.

Кеплер 3-заңы:Планеталардың айналу периодтарының квадраттарының қатынасы орбиталарының үлкен жарты остерінің кубтарының қатынасындай болады.

Бірінші заң-планета орбитасының түрін, пішінін көрсететін болса, екінші заң осы орбитамен қозғалу ерекшеліктерін білдіреді, ал үшінші заң-әртүрлі планеталардың қозғалысының параметрлерін бір-бірімен байланыстырады, яғниКүн жүйесі планеталарын біртұтас жүйе қылады.



2.Күн жүйесінде қашықтықтарды анықтау әдістері.

Күн жүйесіндегі қашықтықтарды анықтаудың 2 әдісі бар: а/ Жердің горизонтальдық экваторлық параллаксін анықтау. б/ Радиолокациялық әдіс. Параллакс дегеніміз кеңістіктің 2 түрлі нүктесінің шыраққа бағытының арасындағы бұрыш. Егер бұл екі нүкте Жер орбитасының нүктесінде және Күн ортасында орналасқан болса, онда бұрыш жылдық параллакс деп аталады. Ол жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтауға қолданылады. Егер нүктенің біреуі Жердің ортасында, ал екіншісі оның үстінде болса – онда тәулік параллакс. Бір шырақ үшін ол тәулік бойы өзгеруі мүмкін және оның максимальді мәні шырақ горизонттан көрінгенде. Бұл бұрышты өлшей отырып, яғни горизонтальды параллаксті, Күн жүйесіндегі денелерге дейінгі қашықтықты анықтауға болады. Радиолокациялық әдісті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолданды. Шыраққа бағытталған күшті элетромагниттік толқын жіберіледі сосын уақыт бойынша жаңғырықтың шағылуының кешігуіне байланысты шыраққа дейінгі қашықтық анықталады.



3.Планеталардың өлшемдерін анықтау.

Жерден әртүрлі аспан денелері үлкен, кіші болып көрінеді. Бұл аспан денесінің өзіндік өлшемдеріне ғана байланысты емес, сонымен бірге оның бақылаушыдан қашқтығына тәуелді.Шырақ дискісінің Жерден көріну бұрышы шырақтың бұрыштық диаметрі деп аталады.Денелерге дейінгі қашықтықты және олардың бұрыштық радиусын анықтай отырып, денелердің сызықтық өлшедерін анықтайды. Астрономиялық бірлік-Жер мен Күн арасындағы қашықтық.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Кеплер заңдары

-Тәуліктік параллакс

-Күннің параллаксы

-Астрономиялық бірлік

-Күн жүйесінде қашықтықтарды анықтау әдістері

-Планеталардың өлшемдерін анықтау

-Жердің Күнді айнала қозғалуын дәлелдеу



Әдебиет: Силлабусты қара.


6 –7 дәріс. Аспан механикасының негіздері. Бүкіләлемдік тартылыс заңдары

Дәрістің мазмұны:

1.Планеталық орбиталардың элементтері.

2.Тартылыс заңының әмбебаптығы.

3.Кеплердің заңдары.



Мақсаты: Аспан механикасымен танысу

Тірек сөздер: Тартылыс заңы. Кеплер заңы.

1.Планеталық орбиталардың элементтері.

Планета орбиталары-эллипс. Орбитаны толық анықтау үшін орбита элемеенттері деп аталатын 6 өлшем беру керек. Ньютон Айдың орбитасының мәліметтеріне сүйене отырып, кез келген екі дене ортасындағы тартылу заңын ашты.



2.Тартылыс заңының әмбебаптығы.

Кеплердің 3 заңына сүйеніп, Ньютон барлық денелер бір-біріне тартылатындығын көрсетті. Ньютон тартылыс күші мен ауырлық күштің бір-біріне сәйкес екендігін көрсеткеннен кейін, мынадай қорытындыға келеді:2 материалдық дененің тартылу күші олардың массаларының көбейтіндісіне пропорционал және ара қашықтықтарының квадратына кері пропорционал.. Бұл тұжырым бүкіләлемдік тартылыс заңы деп аталады. Осыдан екі дене есебі –бір-бірімен ньютондық тартылыс күшімен әсерлесетін екі дененің қозғалысы жайындағы есеп.



3.Кеплердің заңдары.

Ньютон бүкіләлемдік тартылыс заңына сүйеніп Кеплер заңдарын қайта қорытып шығарды. Осы еңбектің нәтижесінде Кеплердің 1-ші заңы бұрынғыдан да жалпы күйінде, 3-ші заң-бұрынғыдан да дәлірек күйінде алынды. Кеплердің 1-заңының жалпылама түрі: Гравитациялық тартылыс өрісінде дене тек эллипстік траекториямен ғана емес, эксцентриситеттің мәніне байланысты, парабола немесе гипербола бойымен де қозғалуы мүмкін. Кеплердің 2-заңы: Бірдей уақыт аралықтарында материалдық нүктенің радиус-векторы бірдей аудандар сызады. Кеплердің 3-заңының жалпылама түрі: Т2 (М+m) = const



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Планеталық орбиталардың элементтері

-Тартылыс заңының әмбебаптығы

-Кеплердің жалпылама заңдары

-Аспан денелерінің массасын анықтау

Әдебиет: Силлабусты қара.
8- дәріс. Астрофизика және радиоастрономияның құралдары мен әдістері.

Дәрістің мазмұны:

1. Астрофотометрия негіздері. Погсон формуласы.

2.Спектралдық анализ негіздері

3.Сәуле шығару заңдары. Доплер принципі.



Мақсаты: Астрофизика мен Радиоастрономияны меңгеру

Тірек сөздер: Астрофотометрия. Погсон формуласы. Доплер принципі.

1. Астрофотометрия негіздері. Погсон формуласы.

Астрофотометрия – астрофизиканың бөлімі, Жерге дейінгі аспан шырақтарының сәуле шығару интенсивтілігін оқытады. Бұл сәуле шығару жылтырмен анықталады: шырақ жарқыраған сайын, оның жылтыры көп болады. Шырақтың жылтыры жұлдыздық өлшем деп аталатын өлшем бірлігімен өлшенеді. 1856 жылдан бері ағылшын астрономы Н.Р. Погсонның сөйлемі бойынша: lg 100 = 2= 5 lg ρ, мұндағы lgρ= 0,4

Lg Е1 = - 0,4(m1-m2) - Погсон формуласы.

Е2

Бұл формула жылтырдың қатынастарының өлшемі арқылы жұлдыздардың өлшемдерінің айырмасын табуға көмектеседі.



2.Спектралдық анализ негіздері

Оқу анализі - ең керекті астрофизикалық әдіс; біз космостық объектілер туралы біліміміздің көбін сол арқылы алдық.

3.Сәуле шығару заңдары. Доплер принципі.

Сызықтық спектр бойынша сәуле жылдамдығын Доплер эффектісі арқылы өлшеуге болады.Доплер эффектісі астрофизикада ең маңызды роль атқарады, себебі ол спектр сызықтарының орналасуын табу кезінде аспан денелерінің қозғалысын да сипаттай алады. Доплер принципі тек қана сәуле шығаратын денелердің қозғалысын анықтамайды, сонымен қатар оның айналуын да анықтайды.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Астрофотометрия негіздері

-Погсон формуласы

-Абсолют жұлдыздық шамалар

-Спектралдық анализ негіздері

-Спектралдық приборлар

-Сәуле шығару заңдары

-Доплер принципі

-Электрмагнитті толқындар диапозондары

Әдебиет: Силлабусты қара.
9 – дәріс. Күн жүйесінің физикасы

Дәрістің мазмұны:

1.Күн жүйесі жайлы жалпы мағлұмат.

2.Фотосфера, грануляция, шырақтар, күннің дақтары.

Мақсаты:Күн жүйесінің физикасымен танысу

Тірек сөздер: Күн жүйесі. Осьтік айналу. Фотосфера. Грануляция. Күннің дақтары

1.Күн жүйесі жайлы жалпы мағлұмат.

Күн жүйесі дегеніміз осы жүйенің центрі болып саналатын Күннің айнала қозғалатын аспан денелерінің жиынтығы.

Күн жүйесіне: серіктерімен 9 үлкен планеталар, 2300-ден астам кіші планеталар, бірнеше он мың кометалар, көптеген метеорлы денелер және уақ шаңдар ағыны кіреді. Үлкен планеталар Күннен алшақ мына ретпен орналасқан: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Нептун және Плутон. Бұлардың көлемдері Жер көлемімен шамалас. Астероидтар- Жердің диаметрінен он, жүз, мың есе кіші. ЭКіші планеталардың көбі Марс пен Юпитер орбиталарының арасында орналасқан.



2.Фотосфера, грануляция, шырақтар, күннің дақтары.

Фотосфера дегеніміз үздіксіз спектрлерден тұратын көрінерлік сәуле шығарулар пайда болатын, Күн атмосферасының үлкен бөлігі. Атмосфераның жақсы уақытында фотосераны визуалдық және суреттік бақыласақ, оның жіңішке құрылымын табуға көмектеседі. Бұл құрылым тығыз орналасқан бұлттар тобы сияқты немесе шашылған күріш дақылдары сияқты болып көрінеді. Бұндағы жарық дөңгелекше келгендері гранула деп, ал барлық құрылым грануляция деп аталады. Шырақ дегеніміз магниттік өрістің онжәне жүз эрстедке дейін күшейтілген кезде фотосферадағы пайда болатын жарықтау облыс. Факел облысында кішкене магнит өрісінің күшейту арқылы күн дақтары пайда болады.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Күн жүйесі жайлы жалпы мағлұмат

-Күн өлшемі

-Күннің температурасы

-Күн энергиясының көздері

-Күннің ішкі құрылымының

-Фотосфера,грануляция,шырақтар, күннің дақтары

Әдебиет: Силлабусты қара.

10 – дәріс. Күн жүйесінің физикасы

Дәрістің мазмұны:

1.Жер туралы жалпы түсінік.

2.Магнитосфера, Жердің радиациялық белдеулері

Тірек сөздер: Жер құрылымы. Магнитосфера. Жердің радиациялық белдеулері.

1. Жер туралы жалпы түсінік.

Күннен бастап 3-ші орналасқан планета-Жер. Жер формасы –сфера тәрізді, экваторлық радиусы R=6378км және орташа радиусы R=6371км. Массасы M=5,98*1024кг Жердің орташа тығыздығы ρ=5,52 г/см3 . Жер бетінің жалпы ауданы 510,07*106 км2 . Жер атмосферасы 78,1%-ті азот, 20,9%-ті оттегі, 0,9%-ті аргон, 0,03%-ті көмірқышқыл газдан тұрады. Атмосфера 4 қабаттан тұрады: тропосфера, стратосфера, мезосфера және термосфера.



2.Магнитосфера, Жердің радиациялық белдеулері

Жердің магниттік өрісінде қозғалатын, зарядталған бөлшектермен толтырылған жер айналасындағы кеңістіктің облысын магнитосфера деп атайды. Ол планеталараралық кеңістіктен магнитопауза арқылы бөлінген . Радиациялық белдеулердің екі түрі бар: 1/ ішкі белдеу-энергиясы 108 эв-ті протондар мен энергиясы 20-500 кэв-ті электрондардан тұрады. Ол2400 биіктіктен басталып, 5600км аяқталады. 2/ сыртқы белдеу- 12000-нан 20000 км биіктіктерде орналасқан, аз энергиялы протондар мен электрондардан тұрады.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Жер туралы жалпы түсінік

-Жердің массасын анықтау

-Жердің ішкі құрылымын зерттеу әдістері

-Жер құрылымы жайында қазіргі көзқарас

-Жер атмосферасының құрылымы мен құрамы

-Магнитосфера, Жердің радиациялық белдеулері

Әдебиет: Силлабусты қара.
11 – дәріс. Жұлдыздар физикасы

Дәрістің мазмұны:

1.Жұлдызға дейінгі арақашықтықты анықтаудың тригонометриялық әдісі.

2.Парсек. Жұлдыздардың негізгі көрсеткіштері.

Мақсат: Жұлдыздардың физикалық құрылымын меңгеру.

Тірек сөздер: Тригонометриялық әдіс. Парсек. Жарық жылы

1.Жұлдызға дейінгі арақашықтықты анықтаудың тригонометриялық әдісі.

Жұлдызға дейінгі арақашықтықты анықтаудың түрлі әдістері бар. Жақындау орналасқан жұлдыздардың параллакстік жылжуларының өлшемдері бойынша жұлдыздарға дейінгі арақашықтықты анықтауға болады. Бұл әдіс жұлдызға дейінгі арақашықтықты анықтаудың тригонометриялық әдісі деп аталады.



2.Парсек. Жұлдыздардың негізгі көрсеткіштері.

Қашықтық өлшем бірліктері: парсек және жарық жылы . Парсек-бұл қашықтықта жер орбитасының радиусы 1// бұрышта көрінеді. Жарық жылы-жарық толқынын 1 жылда өтіп шығатын қашықтығы. Жұлдыздарды жарықтылығынан, жарқылынан және спектрінен айыруға болады. Барлық жұлдыздар спектр бойынша кластарға бөлінеді: температураның төмендеу ретімен: О-В-А-М. Әр класс 10 подкласқа АО,А1,...,А9, т.б. Оларды тек қана температура арқылы емес, сондай ақ химиялық құрамы бойынша ажыратуға болады.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Жұлдызға дейінгі ара қашықтықты анықтаудың тригонометриялық әдісі

-Парсек

-Жарық жылы



-Жұлдыздардың негізгі көрсеткіштері: температурасы, радиустары, жарықтылығы

Әдебиет: Силлабусты қара.
12 – дәріс. Жұлдыздар физикасы.

Дәрістің мазмұны:

1.Қос және еселі жұлдыздар.

2.Тұтылушы қос жұлдыздар. Айнымалы жұлдыздар.

Мақсат: Жұлдыздардың түрлері мен танысу

Тірек сөздер Қос, еселі, спектрлі, тұтылушы, айнымалы жұлдыздар.
1.Қос және еселі жұлдыздар.

Аспанда жақын орналасқан екі немесе одан да көп жұлдыздар кездеседі. Олардың кейбіреулері негізі бір-бірінен алыс орналасқан және бір бірімен байланысты емес Ондай жұлдыздар оптикалық қос жұлдыздар деп аталады. Біртұтас динамикалық жүйе құратын жұлдыздар физикалық қос жұлдыздар деп аталады. Екі жұлдыз бір-бірінен алыс орналасқан болса, қарағанда да бөлек болып көрінсе бұндай жұлдыздар еселі жұлдыздар деп аталады.



2.Тұтылушы қос жұлдыздар. Айнымалы жұлдыздар

Тұтылушы айнымалы жұлдыздар- телескоптан қарағанда тығыз орналасқан қос жұлдыз, Жердегі бақылаушыға тұтылу көрінгенде олардың көлемдері өзгереді. Бұл жағдайда үлкен жарқылмен көрінген жұлдыз негізгі болады да, ал кішкене жарқылымен-серігі болады.

Қазіргі уақытта тұтылушы айнымалы жұлдыздардың 4000-нан астам түрі белгілі. Белгілі минимальды периоды-1 сағаттан аз, ең көбі-57 жыл. Тұтылушы жұлдыздар туралы мәліметтер фотометриялық бақылауларды спектралдықпен толтыру арқылы маңыздырақ, әрі көбейіп келеді.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Қос жұлдыздар

-Еселі санды жұлдыздар

-Тұтылушы қос жұлдыздар

-Айнымалы жұлдыздар

Әдебиет: Силлабусты қара.
13– дәріс. Біздің галактика

Дәрістің мазмұны:

1.Галактика құрылымы туралы қысқаша мағлұмат

2.Жұлдыздардың галактикада орналасуы. Күннің Галактикада орналасуы.

3.Жұлдыздардың шоғырлануы және ассоциациясы.



Мақсат:Галактика құрылымымен танысу

Тірек сөздер: Галактика. Жұлдыздардың шоғырлануы.


  1. Галактика құрылымы туралы қысқаша мағлұмат

Жарық, айсыз түнде аспанда ұзақ ақ жолақ- Құс жолын көре аламыз. Оның телескоп арқылы қарасақ ол көп жұлдыздар және жарық тұмандар тобының жиынтығы. Бұл жұлдыздардың бәрі алып жұлдызды жүйе-Галактиканы құрайды. Галактикада көп элементар бөлшектер бар олар космостық сәулелер деп аталады. Күн жүйесі Галактиканың ішінде орналасқан. Галактиканың көп облысы бізден алшақ 25 мың пс. Дейін орналасқан.

2.Жұлдыздардың галактикада орналасуы. Күннің Галактикада орналасуы.

Галактиканың түрлі бөлігіндегі жұлдыздар санын анықтау үшін жұлдыздық тығыздығы атты ұғым енгізілген. Жұлдыздық тығыздығыдегеніміз бірлік көлемдегі кеңістікте орналасқан жұлдыздар саны. Күн айналасында жұлдыздық тығыздығы 0,12 кубтық парсек жұлдыздардан тұрады. Орташа алғанда әр жұлдызға 8 пс-тан үлкен көлем келеді; жұлдыздар арақашықтығы орташа 2 пс-дай . Түрлі қашықтықтағы және түрлі бағыттағы жұлдыздық тығыздықты біле отырып, Галактика құрылымын жасауға болады. Күн Галактиканың центрінен 28000св жыл қашықтықта айнала орналасқан.



3.Жұлдыздардың шоғырлары және ассоциациясы.

Жұлдыздардың шоғырларының 2 түрі бар: шашыраңды және шар тәрізді. Оларды бір- бірінен жұлдыздар саны және формалары арқылы ажыратуға болады. Амбарцумян олардан басқа бір типтік жұлдыздардың компактілі тобы жұлдыздар ассоциациясын тапты. Болжам бойынша жұлдыздар сол ассоциацияда пайда болады. Уақыт өте бұл ассоциациялар бөлініп кетеді.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Галактика құрылымы туралы қысқаша мағлұмат

-Жұлдыздардың галактикада орналасуы

-Күннің галактикада орналасуы

-Жұлдыздардың шоғырлануы

-Жұлдыздардың ассоциациясы



Әдебиет: Силлабусты қара.
14 – дәріс. Галактикадан тыс Астрономияның негіздері

Дәрістің мазмұны:

1. Хаббл бойынша галактикалардың классификациясы.

2. Галактикалардың физикалық қасиеті.

Мақсат: Галактикалардың физикалық қасиетімен танысу

Тірек сөздер: Хаббл классификациясы. Галактикалардың ядролары.
1. Хаббл бойынша галактикалардың классификациясы.

Галактиканың сыртқы көрінісі бойынша эллипстық (E), спиралдық (S), дұрыс емес (Jr) деп бөлуге болады. Эллипстық 8 класқа бөлінеді: Е0, Е1, ... , Е7, спиралдық жай S , кесілген SВ-ға бөлінеді. Хаббл Галактиканың Камертондық схема классификациясын ұсынды:



Sа Sв Sс

Е0 Е1 ...Е7 Jr



а SВв SВс

2. Галактикалардың физикалық қасиеті.

Белгілі қашықтықтармен сыртқы Галактика тұмандарының сызықтық өлшемдері олардың көрінерлік бұрыштық өлшемдері арқылы табылады. Галактиканың айналуы. Сыртқы Галактика тұмандарының түрлі бөліктерінде спектралдық жылжуларды салыстыра немесе оның барлық спектрінде сызықтың созылуын өлшеу арқылы Галактиканың айналып тұрғанын байқауға болады. Галактиканың массасы оның сыртқы бөліктерінің айналу жылдамдығы арқылы табылады.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Хаббл бойынша галактикалардың классификациясы

-Галактикаларға дейінгі арақашықтықты анықтау

-Галактикалардың физикалық қасиеті: өлшемдері, массасы, жарықтылығы, айналуы

-Галактикалардың ядролары

Әдебиет: Силлабусты қара.
15 – дәріс. Космогонияның негіздері және космология мәселелері

Дәрістің мазмұны:

1.Космогония пәні.

2.Күн жүйесінің космогониясы.

3.Кант пен Лапластың болжамдары.



Мақсат:Астрономияның Космогония, Космология тарауларын меңгеру

Тірек сөздер: Космогония. Космология. Кант пен Лапластың болжамдары.Экзопланеталар

  1. Космогония пәні.

Космогония – астрономияның аспан денелерінің пайда болу эволюциясын оқытатын бөлімі. Космогония проблемалар шешудің екі жолы бар: 1) Физика заңдарына сүйене отырып, бұрынғы кезде аспан денелері қазіргі кездегі көрсеткіштерімен анықталуы үшін қандай жағдай және қандай даму жолдарынан өту керектігін анықтау. Бұл теориялық жол. 2)Бақылаушылық жол: аспан денелерінің көрсеткіштерін салыстыра отырып, қандай ретпен бұл кезеңдер біріб-бірі ауыстырғанын табуға болады.

  1. Күн жүйесінің космогониясы.

Көп уақыт бойы планета ысты газдан пайда болып, ол біртіндеп суып, сосын сұйық фазаға ауысты, содан кейін қатты қабықша пайда болады делінді. Бірақ бұл қате болып шықты Сосын совет ғалымы О.Ю. Шмидт мынандай болжам айтты: планеталар салқыт газды-шаң бұлттардан пайда болады деп, осы болжамды көптеген ғалымдар құптады.

  1. Кант пен Лапластың болжамдары.

Космостық денелердің эволюциясын бірінші болып Бюффон/1749ж/ мен Кант (1755ж) қарастырды. Кант мынандай болжам айтты: Күн жүйесі газ және шаң бұлттарынан пайда болды. Бұлт ортасында Күн пайда болды, басқа бөліктерінде-планеталар.

1796жылы Лаплас планеталардың даму уақытында тұмандардың айналу ролі үлкен деген ой айтты. Осы тұманнан лақтырылған газдар планетаға айналады. Бұл болжамдардың мәні осы күнге дейін сақтаулы.



Өзін-өзі тексеру сұрақтары:

-Күн жүйесінің космогониясы

-Кант пен Лапластың космогониялық болжамдары

-Жер мен планеталардың жасы

-Экзопланеталар

-Космология пәні


Әдебиет: Силлабусты қара.

1 Практикалық жұмыс



Аспан сферасының негізгі элементтері.

Мақсаты: Аспан сферасының моделінің көмегімен оның негізгі элементтерін және тәуліктік айналуын оқып үйрену.

Құралдар: Аспан сферасының моделі, қара глобус, жұлдызды аспанның жылжымалы картасы.

Аспан сферасының негізгі элементтерін оның моделінің көмегімен оқып үйренеді (1сурет)




.
Тапсырмалар:

1. Аспан сферасы моделі бойынша оның негізгі элементтерін тауып үйреніңіз және аспан сферасының тәуліктік айналысы кезінде бұл элементтердің бақылаушыға карағанда орнының өзгеруін зерттеңіз.

2. Аспан сферасының негізгі элементтерінің нақты (шын) немесе матиматикалық горизонтқа қатысты алғанда орналасуын көрсетіңіз.

3. Қара глобустің бетінде бормен аспан сферасының кескінделуі мүмкін болатын элементтерін сызыңыз.

4. Жұлдызды аспанның жылжымалы картасында аспан сферасының қандай негізгі элементтерін көрсетілген?

5.Еңкею дөнгелегінің бірінде аспан шырақтарын бейнелейтін екі саптаманы, бірін аспан экваторы маңында, екіншісін солтүстік дүние полюсының маңында болатындай етіп бекітіңіз. Модельді аспан сферасының тәуліктік айналу бағытында айналдырып, аспан параллелдерінің орналасуында және аспан шырақтарының аспан экваторына және нақты(шын)немесе матиматикалық горизонтқа қатысты алғанда тәуліктік қозғалыстарындағы ұқсастықтары мен айырмашылығын көрсетіңіз.

6. 5 пункттің қорытындыларына сүйеніп, аспан шырақтарының тәуліктік қозғалысының сипаты жөнінде және еңкеюіне байланысты тәулік бойына олардың көріну шарттары жөнінде қорытынды шығарыныз.

7. Аспан сферасының мына жазықтықтырға проекциясының кескінің салыңыз: а) аспан меридианы. б) нақты(шын) немесе матиматикалық горизонт. в) аспан экваторы.

8. Мына қалада зенит нүктесінен дүние полюсына дейін бұрыштық қашықтығын анықтаңыз.

1. Москва (φ=550 48/) 2. Алматы (36044/) 3. Ашхабад (37057/) 4. Баку (40021/) 5. Житомир (50015/) 6. Киев (56 027/) 7. Санкт-Петербург (59007/) 8. Самарканд (39059/) 9. Семей 10.Ташкент(41018/) 11. Орал (51012/) 12.Якутск (68002/) 13.Ярославль(57038/) 14.Смоленск (54040/) 15. Одесса (46029/)

9. Осы қалада зенит нүктесінен өтетін параллель экватордан қандай қашықтықта орналасқан.

10. Көктемгі күн мен түн теңелу нүктесі шығып бара жатқан мезетте эклиптиканың горизонтпен жасайтын бұрышы қандай болады?

11. Коктемгі күн мен түн теңелу нүктесінің бату мезетінде эклиптиканың экваторымен жасайтын бүрышын анықта.

12. Аспан сферасында аспан меридианын тауып, өлшеу құнын анықта.

13. Аспан сферасында дүниенің оңтүстік және солтүстік полюстерін, олардың арасындағы бұрышты анықтаңыздар.

14. РР’осі қалай аталады?

15. РР’осін айналдырып аспан меридианы айналама,жоқпа соны тексер.

16.Аспан сферасы айналатын осі калай аталады?

17. Математикалық горизонтты тауып өлшеу құнын анықта.

18. Дүние осі мен математикалық горизонт арасындағы бүрышты L- ты анықта.

19. Аспан меридианын Орал қаласының ендігіне φ=51º30 орналастыр.

20. Енкею шеңберлері нешеу,олар бір-бірінен неше градусқа қашық?

21. Бір енкейю шеңберінде қанша градус бар?

22. Аспан сферасында аспан экваторын тауып бөлігінің кұнын анықтаңыздар.

23. Аспан сферасында аспан эклиптикасын тауып өлшеу кұнын анықтау.

24. Эклиптика мен экватор арасындағы бұрыш неге тең?

25. Аспан сферасының үлкен шеңберлерін ата.

26. Моделнде бақылаушы қай жерде орналасқан?

27. Аспан сферасында зенит пен надирді тауып арасындағы бұрышты анықта.

28. Аспан сферасындағы вертикалды тауып бөлігінің кұнын анықта.

29. Модельде қанша аспан параллелдері көрсетілген,оларды экватордан ара қашықтығы қандай.

30. Аспан сферасында қанша аспан параллелдері бейнеленуі мүмкін?

31. Тәуліктік параллелдер аспан экваторынан қандай бұрыштық қашықтықта орналаскан ? Дүние осімен ше?

32. Аспан экваторы математикалық горизонтпен қандай бұрыш жасайды?

33. Тәуліктік параллелдер математикалық горизонтпен қандай бұрыш жасайды?

34. Еңкею дөңгелегінде шырақты бейнелейтін модельді төмендегі координаттарға сәйкес орынға бекітіп қойыңыз: 1) α=0h, δ=40º 2) α= 3h,δ=20º 3) α=5h,δ=45º 4) α=12 h,δ= -30º 5) α=6 h δ= 30º 6) α= 9 h δ= 60º 7) α=18 h δ= -30º 8) α= 15 h δ= -60º 9) α=6 h,δ= -45º 10) α= 0h,δ= 45º 11) α=6h,δ= 30º 12) α=10h,δ= 60º 13) α= 8h,δ= -30º 14) α= 3h,δ=20º

35. Шырақтардың орындарын өзгертпей, горизонттық координаттарын анықтаңыз.


Жұмыс бойынша есеп:

Жұмыстың орындалу күні.

1-2:

a. прямая соединительная линия 409 Аспан сферасының негізгі элементтері

Аталуы

Бақылаушыға қарағанда орналасуы

Математикалық немесе шын горизонтқа қарағанда орналасуы










Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет