1дәріс. (1 сағат) Тақырып: Аграрлық экология экологияның жаңа бөлімі ретінде, оның мәселелері және міндеттері Жоспары



бет1/3
Дата16.07.2017
өлшемі0.53 Mb.
  1   2   3
1дәріс. (1 сағат)

Тақырып: Аграрлық экология экологияның жаңа бөлімі ретінде, оның мәселелері және міндеттері

Жоспары:

  1. Аграрлық экология туралы түсінік

  2. Аграрлық экология зерттеу нысандары


Аграрлық экология — қолданбалы экологияның бір бөлімі, ауыл шаруашылығы экологиясы. Аграрлық экология мәдени өсімдіктердің түсіміне абиоталық және биоталық орта факторларының әсерін,сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлерін мекендейтін организмдер қауымының құрылымы мен қозғалысын, өсірілетін өсімдіктердің тіршілігіне агробиоценоздардың тигізетін әсерін зерттейді.

Аграрлық экологияғылымының ең басты мақсаты - биосфера шегіндегі ғаламдык проблемаларды бақылай отырып ондағы тіршіліктің тұрақтылығын сақтау. Адам, қоғам, табиғат арасындағы қарым-қатынастарды үйлестіре отырып, табиғат ресурстарын тиімді пайдалануды адамый-нооэкологиялық тұрғыдан негіздеу.

Аграрлық экологияғылымының зерттеу нысаны - биологиялық жəне географиялық микро жəне макроэкожүйелер (түр, популяция, биоценоз, экожүйелер, т.б.) мен оның уақыт пен кеңістікке қатысты тіршілік ырғағы (динамикасы).

Аграрлық экологияғылымының негізгі зерттейтін мəселелері:

  • организмдердің бір-бірімен қарым-қатынастары мен қоршаған табиғи ортасы;

  • биоценоз, экожүйелердегі уақыт пен кеңістікке байланысты туындайтын өзгерістер;

  • табиғат ресурстары, оны тиімді пайдалану жəне қорғаудың ғылыми-теориялық негіздері.

2. Аграрлық экология зерттеу нысандары

Экология ғылымының зерттеу нысаны - биологиялық жəне географиялық микро жəне макроэкожүйелер (түр, популяция, биоценоз, экожүйелер, т.б.) мен оның уақыт пен кеңістікке қатысты тіршілік ырғағы (динамикасы).

Зерттеу обьектілері - особь, популяция, түр және биоценоз, фитоценоз, зооценоз, микробиоценоз, экожүйелер. Кез келген популяциялар тобына экологиялық сипаттама беру үшін өсімдіктер физиологиясы, анатомиясы, морфологиясы, биохимиясы, систематикасы, биологиясын зерттеуге арналған әдістерді пайдаланады. Сондықтан да эколог-биолог ғалымдар ғылыми-теориялық негіздерін, зерттеу әдістемелерін толық біліп, ғылыми-зерттеу.

Ортаға бейімделудің экологиялық механизмдері. Бұл механизмдерді экология әдістерімен анықтау үшін ең алдымен популияциялардың адаптивтік құрылымы зерттелуі қажет. Экологтардың алдында: мінез-құлықтың адаптивтік белгілерін, географиялық, локалдық және маусымдық өзгергіштікті, популияциялардағы биологиялық процестердің адаптивтік ырғағын, түр ішіндік топтардың үйірдің, отардың,полонияның, популияцияның және т.с.с беімделуге байланыста құбылмалылығын, өсімдіктер мен жануарлардың кеңістікте таралуының бейімделгіштік формаларын және зерттеу сияқты мәселелер туралы.



3. Аграрлық экология зерттеу әдістері

Басқа ғылымдар сияқты экология ғылымының да өзіндік кешенді әртүрлі зерттеу әдістері бар. Экология ғылымының негізгі теориялық әдістеріне сипаттама жасау, жүйелі түрде талдау, модельдеу жатады. Ал бақылау, салыстырмалы түрде талдау жасау, тәжірибелер, мониторинг жүргізу негізгі эмпиристік әдістер болып табылады.Жүйелік тұрғыдан қарастыру экологияның кез келген обьектісі, тірі табиғаттың барлық элементтері өзара байланысты болады, жүйе көптеген экологиялық зерттеулерде қолданылады.

Экологиялық ғылымның далалық, лабораториялык жəне эксперименттік зерттеу əдістері бар.

Далалық зерттеу əдісі - далалық жағдайда жүргізіледі. Зерттеу объектілері - особь, популяция, түр жəне олардың табиғи бірлестіктері, т.б. болуы мүмкін. Кез келген популяциялар тобына экологиялық сипаттама беру үшін физиология, биохимия, анотомия, систематика ғылымының зерттеу әдістері қолданылады.

Экологиялық болжам және мониторинг қоршаған ортаныңжағдайы және қоршаған орта жағдайын бақылау, басқару.

Мониторинг биосфера оның жеке бөліктерінің, элементтерінің, жағдайының синтропогенді әсерден болатын өзгерістерін болжау. Мониторинг биосфера жағдайы геофизикалық, геохимиялық, биологиялық көрсеткіштері арқылы сипатталады.

Мониторинг қызметінде дистациолды және автоматты бақылау әдістері рөлі артып келеді. Мониторинг жүйесі ақпараттық болып табылады, оның міндетіне қоршаған табиғи ортаның сапасын басқару кірмейді.

Пайдаланған әдістер бойынша космостық, авиациялық, жер беті мониторингі, ал зерттеу әдістері бойынша химиялық, физикалық, биологиялық.



Математикадық әдітерімен модельдеуматематикалық белгілердің көмегімен зерттеуге арналған жүйенің кейбір параметрлерініңмәндері өзгертіліп, жасанды жүйенің өзгеруін яғни соңғы нәтижесінң қалай өзгеруін анықтау. Иқазіргі замандағы экологияда статистикалық математика логика, сандар теориясы, матрицалық алгебралық байланысты ақпараттарымен кибернетика теориясы әдістері.

Эксперименталдық әдістер арқылы организмнің дамуына кейбір жеке факторлардың әсерін тәжірибе арқылы анықтауға және экологиялық механизмдерін білуге мүмкіндік береді. Табиғаттағы тәжірибенің бақылаудан өзгешелігі – организмге белгілі бір фактордың әсері жасанды жағдайда жүргізіледі. Экологиялық тәжірибенің мысалы ретінде орман шетіндегі қорғаныс сызықтарын, меморациялық жұмыстарды, жануарларды бұрын тіршілік етпеген аудандарға көшіру жұмыстарын келтіруге болады.

Экологияда қазіргі кезде кибернетика мен теория әдістері, математикалық әдістер қолданылады. Әсіресе электрондық есептеу машиналарын қолдану және экологиялық жүйелерді модельдеу кең таралып келеді. Бұл әдістің ерекшелігі, яғни объектімен немесе жүйемен қатар оның қолдан жасалған жасанды көшірмесі де зерттеледі.



Химиялық әдістер– қауымдастық-тағы жеке организмдерде минералды заттардың, органикалық заттардың жинақталуын анықтау.

Физиологиялық әдістержеке организмдер мен қауымдастықтағы болып жатқан физиологиялық процестерді анықтау.

Геоботаникалық картаға түсіру-картаға өсімдіктер ассоциациялары немесе ассоциация топтары түсіріледі.
2 – 3 дәріс. (2 сағат)

Тақырып: Энергиятұтыну, агроэкожүйелердің биологиялық өнімділігі және жұмыс істеуі.

Жоспары:

1.Қауымдастық энергиясы, энергия ағыны, өнімділігі, сенімділігі.

2.Табиғатжəне экономика. Отын-энергия ресурстарытүрлері

1.Қауымдастық энергиясы, энергия ағыны, өнімділігі, сенімділігі.

Қауымдастақтардағы қоректік байланыстарды-бір организм екінші ореалистерге байланыстырады екінші организмге энергия тасымалдауды қарастыруға болады,Әрбір қоректік тізбектің қатарында белгі троф-қ денгей қалыптасады.Ол өзінен өтетін зат және энергия ағымынынң белсенділігімен сипатталады. Қауымдастықтардың өнімділігі экожүйедегі процесі деп- күн сәулесін пайдалану арқылы қандай жылдамдықпен органикалық заттарды синтездеуіне байланысты белгілі бір уақыт іщінде өсімдіктердің синтезінде органикалық заттарын қауымдастықтын алғашқы өнімі деп аталады. Белгілі бір уақыт ішінде комуниттермассасынын өсуіне соңғы өнім деп аталады. Зат жəне энергия ағымы. В. И. Вернадскийдің биосферадағы тіршіліктің түрақты дамуы ондағы тірі затардың (биогенді) табиғаттағы үздіксіз айналымы жемісінің нəтижесі екенін айтқан болатын. Өйткені, тірі заттардың элементгері қоршаған табиғи ортаға түсіп, одан соң тірі организмдер арқылы қайтадан айналымға ауысатыны белгілі. Осылайша əрбір элемент тірі организмдерді əлденеше рет пайдаланып отырады. Соның нəтижесінде жер бетінде тіршіліктің дамуы үнемі даму үстінде жүзеге асып, биоценоздағы биогенді айналымды жүзеге асырады. Экожүйедегі энергия. Яғни, заттарды ыдыратып, қайта калпына келтіріп, зат айналымын жалғастырып отырады. Экологиялық пирамида. Биоценоздағы қоректік тізбектегі қорек-тің (азық) барлығы бірдей организмнің өсуіне немесе биомассаның жинақталуына жүмсалмайды. Оның біразы организмнің энергия қуатына: тыныс алу, қозғалу, көбею, дене температурасын үстап түруға жүмсалады.. Бүл зандылықты кезінде эколог Ч. Элтон зерттеп өзінің есімімен "Элтон пирамидасы" деп атаған. Өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің барлық топтарындағы тірі зат мөлшерін биомасса деп атайды. Биомассаның түзілу жылдамдығы биоценоздың өнімділігімен сипаттталады.биоценоздың өнімділігі 2 түрлі болады. Олар-бірінші реттік өқнімділік-фотосинтез кезіндегі белгілі уақыт өлшем бірлігінде түзілген өсімдіктер биомассасы және екінші реттік өнімділік-алғашқы өніммен қоректенетін жануарлардың(консуметтер) биомассасы.екінші реттік өнімділік-автотрофты организмдер жинақтаған энергияны гетеротрофты организмдердің пайдалануы нәтижесінде түзіледі. Өнімділік,әдетте бір жылдағы құрғақ затқа шаққанда әр түрлі өсімдік қауымдастықтарында түрліше болатын аудан,не көлем бірлігіндегі масса бірлігімен есептеледі. Биоценоз организмдердің тарихи қалыптасқан комплексі болып және одан да үлкенірек жалпы табиғи комплекс-экожүйенің бір бөлігі болып табылады.


2.Табиғат жəне экономика. Отын-энергия ресурстарытүрлері.

Энергияның физикалық түсінігін басқа, экономикалық, техникалық, саясижәнетағыбасқа да түсініктері бар. Адамзатқа энергия қажетжәнежылсайыноныңқажеттілігіартуда. Бірақтрадициялдытабиғиотындардың (мұнай, газ, көмір т.б.) қорышексіземес. Көбейткіш-реакторларда плутонийдіпайдақылатын уран мен торий-ядролық отындардың де қорышексіземес.Термоядерлықотынның – сутегініңқорышексізболғанымен, бірақадамныңбасқаруыменжүретінтермоядерлықреакцияларжүзегеасырылғанжоқ және де қашанжүзегеасырылатыныбелгісіз. Тығырықтаншығудыңекіжолы бар: энергоресурстардыэкономдыжұмсаужәнетрадициялдыемесжаңартылатын энергия қорларынқолдану Электр энергиясыкөзініңальтернативтітүрлері



Желэнергиясы

Бізауалықмұхиттыңтүбінде-желдер әлемінде өмір сүреміз. Қозғалыстағыауалықмасалардыңэнергиясыорасанкөп. Желэнергиясыныңқоры, ғаламшарымыздағы барлық өзендердің гидроэнергияларыныңқорынанжүзесекөпӘртүрліавторлардыңбағалауыншаЖербетіндегіжелэнергиясыныңпотенциялы 1200 ТВт дейінжетед, бірақ осы потенциалдықолдануғаЖербетініңәртөңірегіндебіркелкіемес. Вертикаль қимаданөтетінжелқозғалысыныңқуаты, энергиянытүрлендіругежеткілікті болу үшін 20-30 м биіктіктежелдіңжылдықорташажылдамдығыкөпболуықажет. Желқозғалысыныңорташажылдықменшіктіқуаты 500Вт/м2-қа (желдің жылдамдығы 7 м/с )жететінжердеорнатылғанжел энергетикалық құрылғы 500 Вт/м2-тың 175-ін ғанаэлектрэнергиясынатүрлендіреді.

Қазіргікездежелэлектрагрегаттарыэлектртогыменмұнайшылардықамтамасыздандырады; оларжетугеқиынжерлердежұмысістейді, алысаралдарда, Арктикадажәнеүлкенхалықтоптарытұратынжерлерденалысорналасқанмыңдағанауылшаруашылдықфермаларда да жұмысістейді. Мэн штатындатұратын американец Генри клюз екі мачта құрыпоғанекіжелдвигателіменгенераторлардыорналастырды. әр-біреуі 6В, 60В және 2В-тан тұратын 20 аккумулятор оғанжелсізкүніжұмысістейді, ал бензин двигателіоған резерв ретінде тұрады. Бір айда Клюз желагрегаттарынан 250кВт*сағ энергия алады; бұл оған барлық шаруашылығынжарықтандыруғажәнеэлектраппаратураны(телевизо, тоңазытқышт.б.) жұмысістетугежетеді.

Желэлектрлікагрегаттардыкеңінен қолайлы жағдайларда қолдануғаолардыңқымбаттылығыкедергіжасайдыҚазіргізамандажелэлектрлікгенераторлардыңәр-түрліпрототиптерішығарылған.Құрылғыныпроектілеудееңүлкенқиыншылықолкезкелгенжелдіңжылдамдығындапропеллердіңайналужиілігібіркелкіболуытиіс.Өйткенігенератордыжелігеқосқандаолжиілігі 60 немсе 50 Гц айнымалы ток тудырукерек. Сондықтан лопасттердіңкөлбеулікбұрышыреттеліпотырулытиіс:желкүшті болғанда бұлбұрышсүйірірекболуытиіс, желқозғалысы әлсіздеу болғандабұлбұрыш арту керек. Лопасттердіреттеуменқатар генератор мачтадажелгеқарсыавтоматтытүрдеайнауытиіс.



Өзендерэнергиясы

Ағындагысудыңэнергиясыкөпмыңжылдықтарбойыадамзатқақызмететеді. ОныңЖердегіқорыорасанкөп. Күнненкелетінэнергияныңбіразмөлшерін жұтатын, Әлеммұхиты аккумулятор ретіндеқызмететедіАдамзатеңалғашөзендерэнергиясынқолдануғаүйренді. Қазіргікездегігидроэлектрлістанцияларда су үлкенжылдамдықпентурбиналардығылопастерінебағытталады. Қуатыбойыншагидроэлектлістанцияларкішкентай (қуаты 0,2 Мвт-танбастап), кішкене (2 Мвт-тан), орташа (20 Мвт-қадейін) жәнеүлкен (20 Мв-танүлкен). Судыңағужылдамдығыгидроэлектростанциялардыбөлудіңекіншікритериі.ГЭС-ді құруға өтекөпшығындаркетеді. Бірақолшығынкомпенсацияланады. Қазіргізамандағыжоғарлыинженерлідеңгейдепроектілендірілген ГЭС-тердіңқуаты 100 МВт-ты асады, ал олардың ПӘК-і 95%-ды құрайды. Қоршағанортаныңластанбауы, эксплуатацияныңқарапайымдылығыжәнетабиғаттыңөзіменорнынакелетін энергия қорыгидроэлектростанциялардыңерекшеліктері. Бірақүлкенгидроэлектростанцияғаплотинанықұруөтекүрделіесепболыпшықты. Қуаттыгидротурбиналардыайналдыруүшінплотинаныңартындаөтекөп су жинаукерек. Египеттікпирамидалардықұруғажұмсалған материал мен салыстырғандаплотнанықұруғақажет материал орасанкөп.



Геотермалдық энергия

Жер, бұлкішкентайжасыл ғаламшар,- біздіңортақүй.Жероншаүлкенемес: оныңүлкенбірбөлігіндежасылөсімдіктерөмірсүріпжатыр. Бірақ бұл ғажап та жәнетынышғаламшаркейбіруақыттамінезінкөрсетеді, жылдарбойыөзіақысызбергенмарапаттарынжоққаұшыратады. Үлкенапаттар-тайфундар мен смерчтермыңдағанөмірлердіәкетеді, ешкімгебағынбайтынөзендер мен теңіздердіңсуларыөзалдындабәрінбұзады, орманөрттерісаналғануақыттыңішіндеүлкенаймақтардыоныңқұрылыстары мен егіндеріменжоғалтады.Бірақбұныңбәрі оянған вулкан мен салыстырғандаештеңеемес.

Жершарыныңішіндетығылулытұрғанорасанкөпэнергияныңстихиялықшығуыменадамзаткөптенберітаныс. Жерэнергетикасы – геотермалдық энергетика Жердіңтабиғижылулықэнергиясынқолданудыөзініңбазалықнүктеретіндеалады. БіркиломметртереңдіктіесепкеалыпЖерқыртысыныңүстіңгіқабатыныңтемературалықградиенті 20-300С, және, Уайттыңмәліметтерібойынша(1965 ж.), тереңдігі 10 км жерқыртысыныңжылумөлшері 12*1026Дж. Бұлжылулықресурстар 4,6*1016т көмірдіңжылулықресурсынаэквивалентті. Бұл техникалық және экономикалық әлемдегі көмірресурстарыныңжылулықресурстарынан 70 мыңнанастамреткөп. Бірақ, жерқыртысыныңүстінгіқабатындағы (10 км тереңдіккедейін) геотермалдықжылулық, оныңкөмегіменәлемдегіэнергетикалықпроблемалардышешуүшінөте жайылған. Өнеркәсіпте қолдануүшінқажетресурстаржекелегенгеотермалдықэнергияныңқайнаркөздеріретіндеберілген, оларқолайлытереңдіктешоғырланған, өздерініңтемпературасыжәнекөлеміэлектр энергия ретінденемесежылуретіндеқолдануүшінжеткілікті.
4 дәріс. (1 сағат)

Тақырып: Агросферадағы топырақтың экологиялық функциясы

Жоспары:


  1. Топырақтың экологиялық функциялары

  2. Топырақ экологиясы

1.Топырақтың экологиялық функциялары — топырақ түрлерінің тұтас алғанда биосфераның және жекелеген ланшафтардың экологиялықтұрақтылығын қамтамасыз ету қабілеті. Осыған орай топырақтың экологиялық функцияларын жалпы биосфералық және ландшафт сақтаушы деп саралауға болады. Жаратылыстық - тарихи дене ретінде қандай топырақтың болсын жалпы биосфералық экологиялықфункциялары болады, биосферадағы заттектердің, энергия мен ақпараттыңғаламдық айналымына қатысып, ондаған жалпы биосфералық функциялар атқарады. Топырақ литосферадағы көптеген процестерді тікелей немесе жанама түрде бақылайды (мысалы, оның жоғарғы қабаттарындағы биохимиялық түрлендіру, томенгі қабаттарынакүнэнергиясының өтуі және тағы басқа), гидросферада (топырақ суларын түзу, жер үсті суларын грунттық суларға айналдыру, өзен ағысын қалыптастыру процестері және тағы басқа), атмосферада (жермен астасқан қабатында заттектер, жылу, ылғал және энергия ағындарын, оның химиялық құрамын реттеу), биосферада тұтас алғанда жануарлар мен өсімдіктердің мекен ортасы, қүрлык организмдерінің заттектері мен энергия-сының қайнар көзі жоне қорғаиыш бегесін міндетін атқарады. Накты бір ландшафта бүйір беттік жоне бет астындағы топырақ ішіндегі заттектер, энергия мен ақпарат ағындарының ерекшелігіне едоуір ықпалы болатын топырақтардың ғана ланшафт сақтайтын экологиялық функциялары болады. Мұндай топырақ- тардың ұтымсыз пайдаланылу салдарынан өз функцияларын атқаруы бұзылғандай өрді соғады. Топырақтың экологиялықфункцияларын талдау жерді экологиялық тұрғыдан қауіпсіз пайдалану жоспарларын жасауда басшылыққа алынатын топырақтық-экологиялық аудандастыру теориясының негізі болып табылады.

Топырақбиосфераның компоненттерінің бірі ретінде адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін биохимиялық орта болып саналады, ол энергетикалық симдылығы жоғары, топырақ биотасы мен адамдар арасындағы тікелей және жанама әсерлерді тепе – теңдікте сақтап түра алатын өздігінен тазару процестерінің механизмдерінің аса маңызды резерві болып табылады.

Адамдарға азық – түлік пен жануарларға қоректі өндіру үшін қажетті жағыдай тек топырақ арқылы ғана жасалыныды.
Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі В.В.Докучаев ХХ ғ басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары, тіршілік ету заңдылықтары мен өзін - өзі реттеуге қаблиетті табиғи – тарихи дене деп қарастырады, топырақтың планетаның тарихы мен тау жыныстармен, климатымен, өсімдіктерімен, тығыз байланысты болатындығын атап көрсеткен.
Топырақ ешнәрсеге айрбастамайтын табиғи ресурс. Қазіргі таңда, ғылми әлі күнге дейін топырақтың орнын баса алатын жасанды материал таба алған жоқ. өсімдіктерді топырақсыз өсірудің кез келген әдісі топырақтың рөлін дәл өз мәнінде орындай алмайды . сондықтан адамзат қоғамы алдында тұрған және әлі де маңызды болып қала беретін аса маңыздаы проблема топырақтың топырақ түзілу процесіндегі өздігінен қалпына келу сақтап қалуға барынша жағыдай жасау.Тақырыптың өзектілігіне қарай жұмыстың мақсаты айқындалды: топырақты ластау көздерін қарастырып сипаттау.
Топырақтың қорғау мен бақылау обьектісі ретінде қоршаған ортаның басқа обьектілерімен салыстырғанда бірқатар өз ерекшеліктері бар. Ең алдымен топырақ атмосфералық ауа менжер бетілік суларға қарағанда әлде қайда қозғалссыз орта, соған байланысты басқа орталарға тән аса қуатты табиғи өздігінен тазару қасиеті жоқ. Топыраққа түскен атропогендік ластаушылар онда жинақталып, көбеие береді.

Топырақ биосфераның компоненттерінің бірі ретінде адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін биохимиялық орта болып саналады, ол энергетикалық симдылығы жоғары, топырақ биотасы мен адамдар арасындағы тікелей және жанама әсерлерді тепе – теңдікте сақтап түра алатын өздігінен тазару процестерінің механизмдерінің аса маңызды резерві болып табылады. Адамдарға азық – түлік пен жануарларға қоректі өндіру үшін қажетті жағыдай тек топырақ арқылы ғана жасалыныды.


2.Топырақ экологиясы

Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км?. Жер қорымыздың көлемі өте үлкен болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика жерінің 180 млн . га жазық жерлер, 185 млн. га жайылым және 34 млн. га құнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн. га топырақ эрозиясы 60 млн. га тұздану, 10 млн. га химиялық және радиактивті заттармен ластанған.


Республиканың 30 млн. га жерлерін өнеркәсіп, көлік, байланыс, елді мекендер алып жатыр. Солтүстік облыстарды тың игеру науқанына байланысты және бірегей бидай дақылын егу топырақ қарашірігінің 25-30%-ын жоғалтты.Батыс Қазақстан аймағында мұнай-газ өнеркәсібінің қарқындап дамуы 1000 га астам жерді қамтыса, топырақтың техногенді бүлінуі 2,5 млн. га, ал тозған жайылым 3 млн. га жерді алып жатыр. Сол сияқты Азғыр мен Тайсойған сынақ полигондарының игілігіне 1,4 млн. га жер бұйырған. Оның үстіне Каспий теңізінің көтерілуі болашақта осы аймақтың шамамен 2,8 млн. га жерін су басады деп болжам жасалуда[3].
Экологиялық қиын жағдай Орталық Қазақстан жерлерін де қамтып отыр. Мұнда жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптік қалдықтарымен ластану, ауыр металдардың жинақталуы, радиактивті элементтердің және ракета-ғарыштық қоқыстардың (Бетпақ дала) шоғырлануы тұрақты жағдайға айналған.Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс, Әмудария мен Сырдария өзендерінің су бассейнінің азаюы, Арал теңізінің тартылуымен тікелей байланысты болып отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының экологиясына байланысты 2 млн. га жер шөлейттеніп кеткен және Жаңадария өңіріндегі 3 мың га қара сексеуіл орманы біржола жойылу үстінде. Арал өңірі мен Сырдария өзенінің аңғары бойынша топырақтың химиялық улы заттармен және радионуклидпен ластануы жылдам жүруде[3].
Балқаш-Алакөл және Шу-Мойынқұм аймақтарындағы өзгерістер, Іле өзеніне Қапшағай су қоймасының салынып, судың жасанды реттелуі табиғатқа көп зардаптар әкелді. Су деңгейінің 1,5-2,0 метрге төмендеуі Іле атырабы бойынша топырақтың құрғап, бүлініп, сорланып, тозып кетуіне жол берді. Әсіресе, Іле-Балқаш бассейіні жер жаннаты аталған Жетісу өңіріне экологиялық апатты да ала келді. Іле бойындағы ит тұмсығы өтпейтін тоғай, тораңғы орманы, Шарын өзенінің қайталанбас сұлу табиғаты мен каньондары тозып, жағалаудағы шұрайлы жайылымдар құлазыған сары далаға, шөлге айналып бара жатыр. Ендігі жерде Іле суының 10-15 процентін Қытай халық республикасының алуы бұл өңірдің табиғатын тұл етері анық.
Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы нашар. Ол республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жатыр.Соңғы жылдары байқалып отырған әлемдік климаттың өзгеруі Қазақстанның шөл, шөлейтті белдемдеріне әсерін тигізіп, ондағы егіс алқаптарының сапасын төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың құнарсыздануы, бүлінуі және шөлге айналуы прогрессивті түрде жүруде. Оның үстіне топырақты қорғаудың агротехникалық шаралары, қар тоқтату, органикалық және минералды тыңайтқыштар беру, гербицидтер мен пестицидтерді қолданбаудан арам шөптердің қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің шексіз көбеюіне жолберіліп, жердің сапасын төмендетті. Мәселен, 1996 жылы егістіктерге 1 млн. т минералдық және 33,2 млн. т органикалық тыңайтқыш берілсе, бұл көрсеткіштер 1998-2001 жылдары 16 мың тоннаға қысқарған. Топырақтану институтының мәліметі бойынша Қазақстанның құнарлы топырағы өзінің қарашірігінің 19-22 % жоғалтқан. Мұның өзі болашақта жер ресурстарының сапасы жақсармайтынын аңғартады.
Топырақтың ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы барлық аймақтарды қамтып отыр. Әсіресе, Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен орындары, қазба байлықтарды өндіру, соғыс - өндірістік қалдықтарды сақтау және оларды көму аймағында ерекше жылдам жүруде. Республика жерінде химиялық қалдықтар 2,3 млрд. т. жетсе, ал 529 обьектіде радиактивті қалдықтар сақталған. Өнеркәсіптерден шығарылған химиялық заттар Шығыс Қазақстан бойынша жылына 5 млн. т. жетіп отырғаны тіркелген. Республика бойынша ластану деңгейі Бетпақ дала, Балқаш өңірі, Мұғаджар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында тым жоғары. Сырдария, Шу, Талас, Жайық өзендеріндегі жерлер қорғасын, фтор, бор,мыс, пестицидтер және нитраттармен ластанған.

Бар деректер бойынша Өскемен, Риддер, Зырян қалалары маңындағы жерлерде қорғасынның мөлшері 100 РЗШ, кадмий, мырыш 8-14 РЗШ, мыс 10 РЗШ-ға жеткен. Павлодар, Екібастұз, Қаратау, Тараз т.б. өнеркәсіп орындары аймағы геохимиялық ауытқуларға және уытты заттармен ластануға ұшырағын. Семей өңірінің радиактивті заттармен ластануы өте жоғары. Осы жерлерде шоғырланған 154 өнеркәсіп орындарынан жылына 294 мың т. улы зат қоршаған ортаға шығарылады. Мәселен, мыс 100 РЗШ, қорғасын 100 РЗШ, мырыш 300 РЗШ, хром 100 РЗШ, кобальт 50 РЗШ, никель 50 РЗШ, т.б. ауыр металдардың шекті мөлшерінің тіркелгені Семей қаласы бойынша жарияланған әдебиеттерде келтіріледі[1].


Соңғы мәліметтер бойынша Қазақстан аумағында ядролық қарулар сыналған жерлердің көлемі Ақтөбе облысында – 4207,5; Атырау – 1635,3; Шығыс Қазақстан – 11,1; Жамбыл – 2576,1; Жезқазған – 4900; Батыс Қазақстан – 1558,8; Орталық Қазақстан – 19,6; Маңғыстау – 21,4; павлодар – 717,1; Оңтүстік Қазақстан – 8,1; Семей – 941,2 мың га жерлерді қамтыған. Осы жерлерде 50 жыл бойы (1949-1996) бұрынғы Кеңес үкіметі соғыс ведомстволары 503 ядролық сынақ жасап, Қазақстанның шұрайлы жерінің 20 млн. га жарамсыз етті. Батыс Қазақстан аймағында 1966-1979 жылдары аралығында 24 ядролық қару сыналған, олар Маңғыстау облысында – 3, Батыс Қазақстанда – 4 және Атырауда – 17 рет жасалған. Соның ішінде ең ірісі Азғыр полигоны ғана, 6,1 мың га жерді алып жатыр. Зерттеулер нәтижелері бойынша Нарын, Азғыр құмдарында радиактивті элементтер: кадмий – 80-120, стронций – 150, қорғасын – 80 және нитрат – 8,8 есе шекті мөлшерден көбейіп кеткен.
  Үстірт платасында1968-1970 жылдары жер асты ядролық сынағы жасалған. Осы жерлердің бәрінде де суға, топырақ пен өсімдік жіне жан-жануарлар дүниесіне бұрын соңды болмаған залалдар келді.Республика аумағында ірі ракеталық полигондар Атырау облысының «Тайсойған», Балқаш көл маңында «Ташкен-4» және «Байқоңыр» ғарыш айлағында орналасқан. Бұл жерлерде топырақ беті өте қауіпті улы гептил жанармайымен және ракета «қоқыстарымен» ластанған. Гептил өте улы зат болғандықтан адамдардың өкпе-тыныс жолдарына, жүйке-жүйесіне әсер етіп, бүйрек, бауыр, мүшелерін зақымдайтыны анықталған. Сол сияқты ракета, космос корабльдерінің ұшуы «қышқыл жауындар» жаудырып қоршаған ортаның тірі комплексінің 3-50 % биомассасын жойып жіберді. Мәселен, 1988-1991 жылдар аралығында тек қана Тайсойған полигонында 24000 ракета барлығы 30 мың тонна жанармай жаққан. 1994 ж. 5 шілде мен 27 қазанда патқа ұшырағын «Протен» ракета тасығышы Қарағанды облысының жеріне гептилен уын шашып орасан зор қауіп төндірді. Оныңзардабыәлібелгісізболыпотыр.

5-6 дәріс. (2 сағат)



Каталог: ebook -> umkd
umkd -> «Орта ғасырдағы Азия және Африка тарихы»
umkd -> ПӘннің ОҚУ – Әдістемелік кешені «Орта ғасырдағы Азия және Африка тарихы»
umkd -> Азақстан республикасының білім және ғЫЛ
umkd -> ПӘндердің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
umkd -> 123 -беттің сі казақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
umkd -> ПӘндердің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Экотоксикология» пәнінің оқу-әдістемелік кешені №1 басылым 050608-«Экология» мамандығына арналған
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет