1. Жалпы бµлім Ана тілін ардаќтай біл



бет1/11
Дата03.08.2018
өлшемі2.13 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
МАЗМ¦НЫ

Алѓысµз  
1. Жалпы бµлім
1. Ана тілін ардаќтай біл
2. Єдеби тіл туралы т‰сінік
3. Єдеби тілдіц тарихы туралы
4. Ќєзіргі єдеби тілідіњ даму арналары
II. Єдеби тілдіњ нормалары  
1. Тілдік норма туралы т‰сінік
2. Лексикалыќ норада
3. Орфоэпиялыќ жєне орфографиялыќ норма
4. Грамматикалыќ норма
III. Ж±рт алдында сµйлеу мєдениеті  
1. Лекторлар мен ‰гітшілерге ќойылатын талаптар
2. Сµзді сазына келтіріп сµйлеу
3. Жазѓанды д±рыо оќу шеберлігі
4 Таза еµйлеу — ой айќындылыѓынын, белгісі
IV. Сµз ќолдану мєдениеті
1. Сµз ќолданудыњ негізгі принциптері
2. Сµз жєне шеберлік
3.Сµз ќолданудаѓы стильдік ќателер
4.Т±раќты тіркестердіњ ќолданылуы
5. Коќырсыќ жєне былапьп сµз туралы бірнеше сµз
V. Грамматикалыќ тэсілдерді пайдалану µрнегі
1. Грамматикалыќ ќ±рылыстыњ стильдік ќызметі туралы
2. Морфологиялыќ т±лѓаларды талѓай біл
3. Сµлекет тіркестер — сµв ±сќынын ќашырады
4. Сµйлем к±раудаѓы оѓцштыќтар туралы
Ќосымша № 1 Мєндес фразеологиялнќ тіркестердіњ ќысќаша тізімі
Ќосымша № 2 Т‰рліше айтылатын сµздердіњ жазылуы
Ќосымша № 3 Орыс тілінен енген сµздердіњ айтылуы мен жазылуы
Тіл µнері туралы макал-мєтелдер мен ќанатты сµздер

 

АЛЃЫ С¤З.



КПСС XXII съезі ќабылдаѓан коммунистік ќ±рылыс-тыњ ±лы программасын ж‰зеге асыруда совет халыќта-рынын, ќажырлы ењбектерініњ ќаркыны к‰н сайын арту-мен ќатар, олардыњ мєдени тілегі де артып отыр. Соѓан орай социалистік мєдениетті жедел дамыта беру ж±ыысы да жылдан-жылѓа кењ µрістеп келеді.

Осы т±ста идеология майданы ќызметкерлеріне койы-латын талаптардыњ бірі — тіл мєдениетініњ жоѓары бо-луы. ‡гіт-насихат ж±мыстарында болсын, халыќќа єде-биет, µнер арќылы эстетикалыќ тєрбие беру ж±мысында болсын, ‰гітшініњ жєне басќа мєдениет ќызметкерлерініњ айтќандары мен жазѓандары тіл жагынан да м‰лтіксіз болуѓа тиіс. Сонда ѓана олардыњ игілікті іс-єрекеті нєти-желі болмаќ.

Тіл — адамдардыњ µзара ќарым-катынас жасауыныњ, мєдени дамуыныњ ќ±ралы. Б‰л к‰рал коѓам µміріндс адамдардыњ µзара пікірін білдіру, т‰сінісу ќызметін ат-ќарады. Марксизм классиктері — тіл оймен тыѓыз бай-ланысты,— дейді. Сондыќтан тілді оймен байланысты µт-кір ќ±рал ретінде ж±мсай білу ‰шін оныњ даму зањдылы-ѓына, ќазіргі жаѓдайына, байлыѓына, негізгі ќаѓидала-рына ќаныќ болу керек.

Єдеби тіліміздіњ байлыѓы µскелењ µміріміздіњ ќарым-ќатынас жасау м‰ддесін µтеп келеді. Ќоммунизм орнату-ѓа ж±мыла кіріскен б‰кіл совет халќыныњ ерлік ќимылы барысында, басќа тілдер сияќты, ќазаќ тілі де нєрлене, корлана т‰сіп отыр, тіл мєдениеті артыи отыр.

Ќазаќ тілін дамыта т‰су маќсатында оныњ ішкі м‰м-кіншіліктеріне жол ашылды, ±лы орыс халќыныњ тілімен ќарым-ќатынасы к‰шейді: Сµйтіп, ќазаќ тілі де кемеліне

3.

келген бай, барынша икемділік ќасиетке ие болѓан орам-ды, белгілі ж‰йеге т‰скен кµркем тіл болды.



Халыќтыњ тіл ќазынасын мењгеру, тілді байытып ±с-тарта білу — ‰лкен µнер. Єрбір мєдениетті кісі сол µнерді ‰йренуге, тіл мєдениетін арттыруѓа талпынады.

“Тіл мєдениеті дегеніміз — сµйлеудегі, жазудаѓы сыпа-йылыќ, ізеттілік ќана емес, сонымен ќатар айќыи ойлы-лыќ, сµзді дєл айту шеберлігі, сµйлеу µнеріне шыныќќан-дыќ, сауаттылыќ.

Тіл мєдениеті ‰шін к‰рес, сайып келгенде,— тіл таза-лыѓы, ой дєлдігі ‰шін к‰рес. Ал “тіл тазалыѓы ‰шін, маѓына дєлдігі ‰шін, тіл µткірлігі ‰шін к‰рес — мєдениет ќ±ралы ‰шін к‰рес”,— деген болатын А. М. Горький.— Б±л ќ±рал неѓ±рлым µткір болса, ол солѓ‰рлым нысана-ѓа дєл тиіп, ол солѓ‰рлым жењімпаз болмаќ”1.

Осы талаптар т±рѓысынан ќараѓанда, халыќты тіл мєдениетіне де ‰йрететін баспасµзге2 аса жауапты міндет-тер ж‰ктеледі. Баспасµздіњ б±л міндеттерді абыроймен орындап, єдеби тілді дамытуѓа, тіл мєдениетін арттыруѓа елеулі ‰лес ќосќанын жаќсы білеміз.)

Єсіресе халыќпен к‰н сайын, саѓат сайын тілдесіп отырѓан республикалыќ, µлкелік, облыстыќ газеттердіњ осы т±стаѓы ќызметі де ерекше.

Алайда, кейде баспасµзде, жеке кісілердіњ сµзінде, жазуында тіл м‰кістігі, тіл мєдениетініњ аќауы байќалып ж‰р. Тіл орашолаќтыѓы бара-бара “тіл ауруына” айна-луы м‰мкін. Сондыќтан сµйлеуде, жазуда кездесетін кемшіліктерді дер кезінде ќоѓам тезіне салып отыру керек.

Мєдениетті кісілер тосырќап ќарайтын, єдеби тілдіњ ќалыптаса т‰суіне, тіл мєдениетіне н±ќсан келтіретін кемшіліктер аз емес. Олардыњ бастылары мыналар:

1. Орфографиялыќ ќателер. Ќазаќ халќы-ныњ жазу мєдениетін жаќсарту маќсатында алфавит пен орфографияѓа бірнеше рет (1929 жылы латын алфавиті-не, 1940 жылы орыс графикасына негізделген алфавит-ке кµшу жµнінде) реформа жасалды. 1957 жылы єріптер-діњ алфавит тєртібГжµнделіп, орфография ережелеріне

1 А. М. Горький. Собр. соч., т. 27, 1953, стр. 170.

2 Республикамызда 1965 жылы 9540 баспа табаќ кµлемінде 1237 ытап шыќпаќ, оныњ 70 проценті ќазаќ тіліндегі єдебиеттер. Республика бойынша ќазаќ тілінде шыѓатын газет саны — 80. Оныњ 6-ы республикалыќ, 1-і µдкелік, 10-ы облыстыќ, 63-і аудандыќ газет.

4

біраз µзгерістер енгізілді. Соньщ нєтижесінде жазуымыз єлдеќайда жµнге келіп, халыќтыњ сауаттылыры артты*



Алайда кітаптарда, газет-журналдарда сµздерді ќате жазу жиі кездеседі. Єсіресе біріккен, дублет сµздерді жа-зуда бірізділік жоќ. Ондайды жµнге салатын орфогра-фиялыќ сµздіктердіњ де кемшіліктері аз емес.

Мєдениетті елдердіњ жазуьшда, ќандай болса да, же-ке сµздіњ жазылу н±сќасы барлыќ єдебиетте, к‰ллі халыќ жазуында бір т‰рлі болады. Егер бір сµзді, мысалы, орыс тілінде шыќќан бір газетте ќате жазып ќойса, оќушылар ондайѓа туксие ќарайды. Біздіњ баспасµзде, мысалы, ќа-дірлі, ќадырлы, кєдірлі деп, аќиќат, ахиќат, аќихат деп, педагогтік, педагогтыќ деп т‰рлендіріп жаза береді. Біріккен сµздерді жазудаѓы ала-ќ±лалыќтан аяќ алып ж‰-ре алмайсыњ. М±ндайѓа. тыйым салатын уаќыт жетті.

2. Орфоэпиялыќ ќателер. Єдеби тіл сµйлеу тілінен нєр алып дами келе, сµйлеу тіліне ыќпалын тигі-зеді. Мєдениетті кісілер елдегі ќарапайым кісілерше сµй-легенде де, єдеби тілдіњ нормаларына бой ±ра, єдеби тіл-діњ ќалпын б±збай сµйлеуге тырысады. Осы баѓыт жалпы халыќтыќ дєст‰рге айналып, ж‰рт єдеби тілде сµйлейтін болады. Ќазаќ тілінде ќазір осы процесс ж‰ріп жатыр. Жалпыѓа міндетті бастауыш жєне орта мектептерді бі-тірген сауатты, мєдениетті, кітап,-газет-журналды ‰збей оќитын кісілер ќалада ѓана емес, єрбір ауданда, єрбір колхоз-совхоздарда ж‰здеп-мыњдап саналады.

Біраќ сµздердіњ айтылу нормасы жєне сол норманы саќтап сµйлеу мєселесі ескерілмей, елеусіз ќалып келеді. Сондыќтан да бізде б±л мєселе жµнінде к‰ні б‰гінге де-йін ала-ќ±лалыќ байќалады. Мына сµз былай айтылмай-ды, былай айтылады, мынасы д‰рыс, мынасы теріс деген-ді кµп есітпейміз. Кдм ќай сµзді ќалай айтады, ќалай есітеді — бєрі бір, єйтеуір нобайы келсе болѓаны. Б±л кемшіліктен арылу ‰шін єрбір сµздіњ д±рыс айтылу нормасын саќтап сµйлеуді тіл мєдениетініњ басты талап-тарыныњ бірі етіп ќою керек.

3. Стильдік ќателер. Сµйлеуде де, жазуда да нысанамыз — ой дєлдігі болмаќ. Ќолына ќалам ±стаѓан кісі басына келген ойды ќаѓазѓа т‰сіргісі келсе, соны ќа-лай жазсам екен деп ойланады. Б±л — оныњ µз ойына лайыќ сµз іздеп, сµйлем ќ±рудыњ жолын ќарастырраны. Тілде бар мыњдаѓан сµздерден дєл сол ,ойѓа лайыќ сµз талѓап, оны басќа сµздермен тіркестіріп, сµйлемді д±рыс

5

ќ±ру оњай ж±мыс емес. Кдсі оќу, ‰йрену, жаттыѓу арќылы ойын емін-еркін, єрі д±рыс жазуѓа тµселеді. Соныњ µзінде ќ±нтты, ±ќыпты болу керек.



Жарыќќа шыќќан кейбір кітаптар мен газет-журнал-дардан кейде білместіктен, кейде ±ќыпсыздыќтан жібе-рілген стильдік ќателерді кµзіміз шалып ќалады: сµздерді орынсыз ќолдану, д±рыс тіркестірмеу, сµйлем-дерді ќ±растыра алмау сияќты ќателер жиі кездеседі.

Сµздегі ала-ќ±лалыќ жергілікті ерекшелікті (диалек-тизмді) кµп ќолданудан болады. Ќазаќ халќыныњ єдеби тілі белгілі диалект негізінде емес, жалпы халыќ тілініњ т‰рлі говорлары ќатысуымен жасалѓандыќтан, єне жер-діњ сµзі неѓып ж‰р, мьша жердіњ сµзі кімге керек? деуге болмайды. Біраќ соларды тањдап, талѓап керекті жерінде ќолданудыњ орнына оларды беталды ќаптата беру бай-ќалады. М±ндай жергілікті ерекшеліктерге єуестенущі-лік єсіресе, жазушылар ќауымындаѓы жолдастар ара-сында к‰шті.

Б±л да стильдік ќатеге жатады.

Баспасµз бетінде, жиналыстарда, оќта-текте болса да, тіл мєдениетіне ќатысты пікірлер айтылыгг жатады. Жа-зушылар мен єдебиет сыншыларыныњ, журналистер мен кейбір тіл мамандарыныњ єдеби тілдіњ µмірлік мєселеле-ріне арналѓан маќалалары жарияланады. Єрине, олар — ќазаќ тілін дамыта т‰су ісіне, тіл мєдениетіне ќосылѓан ‰лес.

Б±л кітапта тіл мєдениетіне ќатысты біраз мєселелер ж‰йеге т‰сіріліп баяндалды. Тіл мєдениетіне арналѓан кітаптарѓа ањсап отырѓан ‰гітшілерге, лекторларѓа, єде-биетшілерге, баспасµз ќызметкерлеріне, студенттерге б±л ењбектіњ азды-кµпті кµмегі тисе,— автордыњ алѓа ќойѓан маќсаты орындалѓаны.

 

6



I. ЖАЛПЫ Б¤ЛІМ

1. Ана тілін ардаќтай біл

Ана тілі — мэдени µрлеудщ аса зор рьмагі

(Н. МАРР)

Буыны бекімеген икемсіз саусаќтарын ананыњ жылы тµсіне ж‰гіртіп, ана с‰тін ќылќ-ќылќ ж±тып жатќан нєрестеніњ ќ±лаѓына алдымен ана сµзі естіледі. Ана с‰ті баланыњ ќанына тарап, ана сµзі баланыњ сезімін оятады. Бара-бара баланьщ тілі шыѓып, ата-ананыњ, семьяныњ, б‰кіл халыќтыњ дєст‰рімен емін-еркін сµйлейтін болады. С‰тпен еніп, миѓа сіњген сол тіл есейген адамныњ саналы µмірініњ аса керекті рухани байлыѓы, адамныњ адамдыќ белгілерініњ бірі болып табылады.

Адам тєлім-тєрбиесіз, µнер-білімсіз, іс-єрекетсіз µмір с‰рмек емес. Сол µмірінде ол µзін когамнан тыс ж‰рген жанмын демей, ата-ананыњ ±лы-ќызы болѓандыќтан, ха-лыќтыњ, Отаныныњ ±лы-ќызымын деп есептейді. Ќісіні сондай саналы ойѓа баулитын, ењбек процесіне белсене ќатысуѓа м‰мкіншілік тудыратын ќарым-ќа_тынас ќ±ра-лы — ±лы мєртебелі сол ана тілі.

Ќісі білімді, тєлім-тєрбиені тіл арќылы алады, мєде-ниетті, µнерді, ѓылымды, техниканы тіл арќылы ‰йренеді. Тіл — ±лт ерекшеліктерініњ бірі, ±лт мєдениетініњ бір формасы. Сондыќтан онда єрбір халыќтыњ ±лттыќ сана-сезімініњ, ойлау тєсілініњ, мінез-ќ±лќыныњ нысаналары саќталады. Халыќтыњ сондай ерекшеліктері, мєдениеті, єдет-ѓ±рпы, єдеби м±ралары, оныњ психикалыќ ќалпы тіл арќылы ±рпаќтан-±рпаќќа ауысып отырады.

Біздіњ жастар — коммунизм орнатушылар, болашаќ коммунистік ќоѓам м‰шелері. Олар білімді, мєдениетті болып, Отанына пайдалы, мемлекет ісіне, ќоѓам ж±мы-сына белсене ќатысатын сегіз ќырлы патриот болып µсу-лері керек. Ол ‰шін кµп оќып, кµп біл! “Білімнен ќуатты

7

к‰ш жоќ; біліммен каруланѓан адам жењілмейді”,— дей-ді М. Горышй. Сол білім кілті — тіл. Ќµп тіл білу єрбір ќоѓам м‰шесініњ білімділігініњ, мєдениеттілігініњ белгісі болып табылады.



Тілді жаќсы білу оњай ж±мыс емес. ¤йткені оныњ шегі жоќ. Тіл адамдардыњ ењбек ету процесінде, ќарым-каты-нас жасау тєжірибесінде мыњдаѓан жылдар бойы жасал-ѓан. Оныњ орасан кµп байлыќтары сол тілде сµйлейтін халыќтыњ бастан кешірген ±заќ µміріндегі ойлау ж±мы-сыныњ нєтижесі ретінде ‰немі дамып отырады. Тілді сі-ресіп ќатып калѓан ќалпында емес, сол даму, жетілу про-цесінде ‰йренеміз. Сондыќтан тіл байлыќтарын т‰гел мењгердім, мен білмейтін ештење ќалѓан жоќ, тіл µнері-ніњ шыњына шыќтым, болды деп ешкім айта алмайды.

Ќазаќ халќы да ежелден шешендікке єуес, тіл µнеріне жетік халыќ, тіл µнерін басќа µнерден кем санамайды. Сондыќтан ќазаќта: “¤нер алды — ќызыл тіл”, “Айтыл-ѓан сµз атылѓан оќпен тењ”, “Сµз с‰йектен µтеді, таяќ еттен µтеді”, “Сµйлей білмес жамандар сµзді µзіне келті-рер”, “Сµзі мірдіњ оѓындай”, “Ќаћарлы сµз — ќамал б‰зар”, “Тіл тас жарады, тас жармаса, бас жарады”, “Тіл — ќылыштан µткір” тєрізді маќал-мєтелдер бар1. Осыѓан орай ќазаќ халќы тіл µнерініњ небір єсем кесте-лерін, орасан кµп тіл байлыќтарын тудырды. Соларды игеру, халыќтыњ тіл байлыѓына м±рагер болу — ана тілін ардаќтайтын азаматтыњ ісі.

Ќазаќ тілі єсіресе ¦лы Октябрь революциясынан ке-йін ерекше к‰ш алды, оныњ байлыѓы артты. Ќазаќ халќы К. Маркстіњ, Ф. Энгельстіњ, В. И. Ленинніњ данышпан-дыќ. ењбектерін, єдебиеттіњ, µнер-білім ќайраткерлерініњ талантты тамаша шыѓармаларын µз ана тілінде оќитыя болды.

Ќазаќ тілі де, партия программасында кµрсетілген-дей, µзге тілдермен, єсіресе ±лы орыс халќыныњ тілімен, ќарым-ќатынас жасау негізінде ілгері дамып келеді жєне дами бермек.

Орыс тілі — ќазаќ халќыныњ екінші ана тілі. Ол тіл-де марксизм классиктерініњ, алдыњѓы ќатардаѓы орыс єдебиеті классиктері мен ѓылым кайраткерлерініњ ењбек-тері жазылѓан. Орыс тілі — µнер-білімге кенелудіњ, мєде-ниеттіњ, ѓылымныњ ењ мыќты ќ±ралы. Оны жаќсы білген

1 Тіл µнері туралы маќал-мєтелдер мен ќанатты сµздердіњ біразы осы кітаптыњ соњында берілді.

8

кісі таудай талабына жетеді, білімді, мєдениетті кісілер ќатарына ќосылады.



Ќазаќ халќы б‰гінгі ана тілі — ќазаќ тілі мен орыс тілін жанындай жаќсы кµреді; екеуін де кадір т±тып, екеуін де жаќсы білу, тіл мєдениетіне жетік болу — хал-ќына, ¦лы Отанына ќызмет етемін дейтін азаматтыњ. ардаќты борышы.

Біз білетін ќадірмен, дањќты кµп азаматтыњ µзгелер-ге жаќсы ќасиеттерініњ бірі басќаѓа ќар*ап сµйлеу мєде-ниетінде болатын. Осыны айтќанда, ќазаќ интеллигент-терініњ µнегелі кісілері, алдымен Ќ. И. Сєтпаев, М. О. Єуезов, Т. Т. Тєжібаев марќ±мдар, кµз алдыма елестейді. Олар єрќашан жайдары, жайсањ, жылы лебізбен сµйлейтін адамдар еді. Ќ. И. Сєтпаев ќарамаѓында істеген, µзі-мен істес болѓан кісініњ бірде-біреуіне “сен” деп сµйле-мейтін. “¦лыќ болсањ, кішік бол” дегенді сол кісініњ сµзі-нен, µзгелермен карым-ќатынасынан байќайтынбыз. Ол µзін ±лыќ санап, µзгеге єкірењдеуді білмейтін, кісі кµњлін ќалдыратындай дµкір сµзді аузына аямайтын, ‰лкенніњ де, кішініњ де аты-жµнін біліп, сыпайы т‰рде “Сіз” деп сµйлейтін.

Жазушы, академик М. О. Єуезов µте сµзшењ, майтал-ман шешен болумен ќатар, ол да барынша єдепті, сы-пайы, кісініњ іші-бауырына кіре сµйлейтін-ді. М. О. Єуе-зов біреуге ќабаќ шытып ќатты кейігенде, бар болѓаны “пєлі!” деп ќойып... сєлден соњ ашуы тарќап, жылы шы-раймен єрі ќарай сµйлеп ала жµнелетін еді.

‡лкен педагог єрі дипломат, академик Т. Т. Тєжібаев-тіњ ж‰зі ќандай жарќын болса, ойы да сондай айќын, сµзі де сондай сыныќ, сыпайы єрі салмаќты болатын, біреумен сµйлесе кеткенде, оныњ сµзінен білімді, мєде-ниетті адам екені бірден сезілетін. Бірќатар кісініњ єдеп-тілігі бойына біткен ќасиет болмай, жасанды, бірде олай, бірде б±лай болатыны да бар. Ал, Т. Т. Тєжібаевтіњ ізетті екендігі оныњ єбден ќанына сіњген табиѓи ќасиеті бо-латын.

Тіл мєдениетіне*єуес кісілер осылардай µнегелі игі адамдардан ‰лгі алу керек.

Ана тілініњ ќайнар б±лаѓынан сусындайын деген кісі сол тілде жазылѓан єдебиетті ќ±марта оќиды. Єр салалы сол єдебиеттен µзіне, µзініњ ќоѓамдыќ ж‰мысына рухани азыќ табады, біліміне білім ќосады, тіл байлыѓын молайтады.

9

2. Єдеби тіл туралы т‰сінік



В. И. Ленин “Тіл — адамдардыњ ќарым-ќатынас жа-сауыныњ мыќты ќ±ралы” дейді. Тілді сол тілде сµйлеуші халыќ жасайды. Халыќ тілініњ ењ жоѓарѓы формасы —

-єдеби тіл. Єдеби тіл єдетте халыќ тілі негізінде жасала-тындыќтан, оны сµйлеу тілінен м‰лде оќшау т±рѓан µзге-ше тіл деп тану д±рыс емес. Сонда да оньщ елеулі ерек-шеліктері болады.

Єдеби тіл — жазба тіл. Жазба єдебиет арќылы тіл

•байлыќтары, оныњ ќ±рылысы сымбатты ќалыпќа т‰сіп ек-шеледі. Жазуы болмаѓан халыќтыњ тілі єдеби тіл дєре-жесіне кµтеріле алмайды. Ќазаќ халќыныњ жазуы бол-май т±рѓан кезде бай ауыз єдебиеті болды. Ауыз єдебиеті єдеби тілді ќалыптастырудыњ алѓашќы -Лабораториясы, єдеби тілді шыњдаудыњ єдепкі д‰кені болѓаны рас, бірак оныњ тілі шын мєнінде єдеби тіл деп есептелмейді. Оныњ себебі — фольклор тілінде жалпыѓа ортаќ тілдік норма-ныњ болуы м‰мкін емес, ауызекі сµйлеу тілінен оныњ айырмашылыѓы шамалы-аќ.

Сµйтіп, “єдеби тіл” деген.±ѓым халыќтыњ жазу мєде-лиетімен тыѓыз байланысты екен. Єдеби тіл жазу арќы-лы, єдеби м±раларды баспаѓа басып ж±ртќа тарату арќылы, ауызекі тілдіњ байлыќтарын екшеп саралау арќылы ќалыптасады. Онда да ќаѓазѓа, тасќа жазылѓан-ныњ бєрін, баспаѓа басылѓанньщ-бєрін єдеби тілдіњ ‰лгісі деуге болмайды. Мысалы, VII ѓасырларда-ќ±лпы таска жазылѓан Орхон-Енесей ескерткіштерініњ тілі — єдеби тіл емес.

Єдеби тіл — ж‰йелі тіл. Жазба тілдіњ ілгері даму ба-рысында халыќ тілініњ сµз байлыѓы, грамматикалыќ ќ±-рылысы ыќшамдалады, с±рыпталады, нормаланады; жа-зу мєдениеті арту арќылы халыќтыњ тіл мєдениеті ар_та-ды. Сµйлеу тілінде, мысалы, кµптеген сµзді єркім єр т‰рлі айтатын болса, т‰рліше ќолданатын болса, эдеби тілде олар ж±рттыњ бєріне бірдей, бір ќалыпты ж±мса-лады. Ондай бірізділік орфографияда да, орфоэпияда да, терминологияда да, грамматикада да — єйтеуір тілдіњ, "тіл мєдениетініњ барлыќ тарамдарында белгілі ж‰йе — н о р м а болуѓа тиіс. Нормаѓа т‰спеген єрі-сєрі тіл єдеби тіл деп есептелмейді.

Єдеби тілдіњ жауы — анархия. Тілдіњ нормалану дє-

10

ежесі неѓ±рлым айќын болса, тілдіњ єдебиеттік ќасиеті солѓ±рлым жоѓары болады.



Єдеби тіл — стильдік тармаќтары бар тіл. Єдеби тіл ќоѓамдыќ ќ±былысќа жатады. Ол ќоѓамныњ ресми мем-лекет тілі болатындыќтан, оныњ ќызметі де барынша кењ болады. Сол орайда т‰рлі-т‰рлі тілдік стильдер пайда болады. Мысалы, XVIII ѓасырдыњ екінші жартысында хандар жарлыѓы, іс ќаѓаздар стилі, діни єдебиет стилі, µлењ-жырлар стилі болды. Бірен-саран газет шыќќан-мен, ол кезде публицистикалыќ стиль ќалыптаспаѓан болатын. Ќазіргі ќазаќ єдеби тілініњ ж±мсалу аясы ке-њейді. ¤міріміздіњ ќилы-ќилы салаларында ж±мсалатын єдеби тіліміз т‰рлі-т‰рлі стильдік µњ алып дамып келеді. Ќазір оныњ мынандай стильдік тармаќтары бар:

  1. Ресми іс-ќаѓаздар — кењсе тілініњ стилі;

  2. Публицистикалыќ стиль (газет-журнал тілініњ стилі);

  3. Ѓылми-техникалыќ єдебиеттіњ стилі;

4. Кµркем єдебиет тілініњ стилі.

М±ндай стильдік тармаќтар єдеби тіл ќызметініњ ар-туы, тілдіњ дамуы нєтижесінде жасалады. Ендеше, тілдіњ стильдік ж‰йелерініњ саралануы — тіл-діњ єдебиеттік басты белгілерініњ бірі. Тіл ^іњ стиль-дік тарамдары неѓ±рлым сараланѓан болса, єдгби тілдіњ солѓ‰рлым буыны ќатып, б‰ѓанасы бекігендегісі.

Єдеби тіл — ќогамдыќ ќызметі мол тіл. Сµйлеу тілі беттесіп ќарым-ќатынас жасаудыњ к±ралы болса, єдеби тіл, сонымен ќатар, µнердіњ, мєдениеттіњ, ѓылымныњ, оќу-аѓарту, тєрбие ж±мыстарыныњ, саясаттыњ, кењсеніњ, бас-ласµздіњ... тілі. Єдеби тілдіњ біркелкі, єрі жаппай, ќоѓам-ныњ барлыќ µміріне ќатысты бола ж±мсалуы — оныњ єрі ‰ л т т і л і болуыныњ белгісі.

'Сµйтіп, єдеби тіл дегеніміз — жазба єдебиет арќылы ж‰йелі ќалыпќа т‰скен, стильдік тармаќтары бар, ќоѓам-дыќ ќызметі єр алуан тіл.

3. Єдеби тілдіњ тарихы туралы

Д‰ниедегі тілдердіњ тарихы єдеби тілдіњ єр т‰рлі дє-режеде, єр т‰рлі жолдармен ќалыптасатынын кµрсетеді: кейде АДеби тіл сол халыќтыњ бір ѓана тобы сµйлейтін бір диалект негізінде ќалыптасады. М±ндайда єдеби тіл-діњ негізі болѓан диалект басќа дгіалектілерден белгілі бір артыкшылыќтарымен ерекшеленеді. Мысалы, оныњ сµздік ќоры басќалармен салыстырѓанда бай больщ келе-

11

ді жєне ол диалектіде сол халыќтыњ барлыѓына бірдей кењ танылѓан єдебиет шыѓар,малары т. б. болады. Сµйтіп* сол єдеби тілдіњ негіздері жалпы халыќтыќ болып, сол диалектініњ аясында ќалыптасатын болады. Орыс єдеби тілініњ тарихшылары орыс єдеби тілі Москва диалекті-сініњ негізінде ќалыптасты дегенде, осы жайларды баса айтады.



Єдеби тіл бір ѓана диалектініњ негізінде ќалыптао пауы да м‰мкін. Кейбір халыќтардыњ єдеби тілдері жал-пы халыќ тілініњ негізінде, яѓни оныњ барлыќ говорлары-ныњ негізінде ќалыптасады. Олардыњ бірінде зкономика-лыќ ерекшелігіне байланысты кєсіби сµздер мол болса, бірінде негізгі сµздік ќоры бай болады, ал ‰шінші бір-говорда грамматикалыќ ќ±рылысы басќаларѓа ќараѓан-да бір ізге т‰скен, ќалыптасќан болып келеді. Бірќатар єдеби тіл осылардыњ барлыѓыныњ да жаќсы жаќтарын бойына жинау процесінде ќалыптасады. М±ндай єдеби тілдер кейбір жекелеген говор не диалектілерге бµлінген-мен, жалпы алѓанда бір т±тас, ерекшеліктері елеусі” болады.

Єдеби тілдіњ ќалыптасу жолдары тарихи жаѓдайлар-ѓа байланысты б±лардан µзгеше болатынын кµреміз. Кей-бір халыќтар тарихыныњ белгілі бір кезењдерінде єдеби тіл есебінде оныњ µз ана тілі емес, басќа тілдіњ, яѓни экономикалыќ жєне саяси ‰стемдігін ж‰ргізген елдіњ тілі ќолданылады. Б±ѓан мысалѓа ќазіргі Африка мен Азия мемлекеттерініњ бірсыпырасында ќолданылатын аѓыл-шын, испан жєне француз тілдерін алуѓа болады. ¦заќ, ѓасырлар империалистердіњ тепкісінде болып, саяси-эко-номикалыќ бостандыѓы болмаѓан,, отаршылардыњ б±ѓа-уында болѓан халыќтарѓа аѓылшын, испан, француз тіл-дері к‰штеп тањылды. Ол елдерде барлыќ іс ќаѓаздары,, сауда мен сот істері, мектептердегі сабаќ — барлыѓы да сол тілдерде ж‰рді. Соныњ салдарынан олардыњ ±лттык, тілдерініњ єдеби тілге айналу процесі к‰шпен тоќ-татылды.

Єдеби тілдіњ тарихында белді аќын-жазушылардыњ орны ерекше. Олардыњ шыѓармаларыныњ тілдік матери-алдары негізінде єдеби тілдіњ даму, ќалыптасу, процесік айќындауѓа болады. Єдеби тілдіњ тарихы халыќ аѓарту ж±мыстарыныњ, мєдениеттіњ, ѓылымньщ тарихымен, ќо-ѓамдыќ ой-сананьщ даму тарихымен байланысты. Осы-

12

лардыњ жарќын сєулесі, айќын кµрінісі ±лы аќын-жазу-шылардыњ шыѓармаларынан байќалады. Абай, Ыбырай, Сєкен, М±ќтар, Сєбит сияќты ењсесі биік µнегелі жазу-шылардыњ жања реалистік єдебиет ‰шін к‰ресі єдеби тіл ‰шін де к‰ресі болып табылады. Біраќ єдеби тілді жеке жазушы жасамайды. Орыс єдеби тілін Пушкин жасады, µзбек єдеби тілін Навои жасады, ќазаќ єдеби тілін Абай жасады деу — нанымсыз ±шќары кµзќарастар. К‰ллі ќоѓамѓа ќызмет ететін, жалпы халыќтыќ ќасиеті бар тілді, ќарым-ќатынас жасаудыњ ењ жоѓарѓы формасы — єдеби тілді, ќанша данышпан болѓанмен бір кісі жаса-майды. Біраќ халыќ тілін, ауызекі сµйлеу тілін с±рыптап, шыњдап таратуда, оны ж‰йеге салуда, тіл шеберлігі-ніњ єдебиеттік ±тымды жања ‰лгілерін -тудыруда жеке классик аќын-жазушылардыњ ролі ерекше болады.



Міне осындай ќабілетіне, тіл шеберлігініњ, тіл мєде-ниетініњ µзгелерге µнегелі ‰лгілеріне ќарап, мысалы, Пушкинді, Колосты, Навоиды, Абайды µз халыќтарыныњ єдеби тілдерін халыќ тілі негізінде дамытуѓа жања жол салды, жања баѓыт берді деп танып, оларды жања єдеби тілдіњ негізін салушылар деуге болады.

Профессор С. Аманжолов айтќандай, “Абай µз шы-ѓармаларын шыѓыс диалектісінде жазды” деу д±рыс емес. Ондай диалектіні біз білмейміз, екіншіден, Абай сияќты ±лы адамды диалектіде жазды деу маќтау бол-майды, м‰ќату, кеміту болады. Д±рысында Абай мен Ыбырайлар жалпы ќазаќ халќына єйгілі ардагер болѓан себептерініњ бірі — олар жалпы халыќ тілініњ байлыќ-тарын жаксы біліп, д±рыс ±штап, жарата білді. Егер олар µз шыѓармаларын бір тайпа елдіњ, µз елініњ ѓана, “диалектісінде” жазѓан болса, м±ншалыќты шарапатты, дањќты кісілер болмас еді. Олар алдымен ќазаќ тілініњ тазалыѓы ‰шін к‰ресті. Б‰рынѓы єдебиеттіњ тілі бµтен сµзбен былѓанѓанын кµре білді. Абай:

“Бµтен сµзбен былѓанса, сµз арасы, Ол — аќынныњ білімсіз бишарасы”—

деп сынады. Солай ете т±рып ол халыќ тілін (диалектіні “мес), оныњ байлыќтарын екшеп, µњдеп пайдаланѓан, сµз-дердіњ б±рын болмаѓан тењін тауып тіркестірген, тыњ орамдар, жања тењеулер, кµркем сµз кестелерін тауып, оларды жањаша ‰ндеткен.

13

Єдеби тілдіњ тарихын бір ѓана аќын, не жазушыньщ творчествосымен, сµз µнерімен байланыстыруѓа болмай-ды. ¤йткені, М. Єуезов айтќандай, “єдеби тіл бір дєуірдіњ бір-аќ жазушысымен бірге туып ќана ќоймайды ѓой. Б±л ретте орыс єдеби тілініњ негізі туралы айтќан орыс ѓа-лымдарыныњ пікірін алсаќ, олардыњ да еш ќайсысы орыстыњ єдебиет тілі тек Пушкиннен басталды деп айт-ќан емес”1. Рас, орыс єдеби тілін жасаудаѓы, байытудаѓы Пушкин сµздігініњ ерекше єсері болѓандыѓын, А. М. Горький де атап кµрсетеді. А. М. Горький Пушкин бізге халыќ тілін ќалай ќорытып пайдалануды кµрсетіп кетті деген болатын. Осы тєрізді Абай да жалпы халыќтыќ тілге с‰йене отырып, єдеби тілімізді жања сапаѓа, жања биікке кµтергендігі рас. Біраќ ќазаќтыњ єдеби тілініњ басын Абай мен Ыбырайдыњ тілінен бастайтын болсак, Абайѓа дейінгі ѓасырдан ѓасырѓа жетіп, ел аузында саќталѓан халыктыќ асыл казынамыз ауыз єдебиетініњ сµз µнерін былай ќойѓанда, Абай мен Ыбырай алдындаѓы XVIII— XIX ѓасыр ішінде µмір сурген, µлењ, жырлары кейін хат-ќа т‰скен акындардыњ ‰лкен тобы таѓы бар ѓой. Осы орайда профессор М. Єуезовтіњ мына бір пікірін еске алу орынды: “Абайдыњ алдындаѓы казаќ халќыныњ кµп ѓа-сырдан келе жатќан мол эпостардаѓы, ±зынды-ќысќалы салттыќ, тарихтыќ жырларындаѓы шебер кµркем µлењ ‰лгілерін ‰мытуѓа бола ма? Оларда, немесе XVIII ѓасыр-да кµпке жайылѓан жырлар тудырѓан Б±ќарда, XIX ѓа-сыр басында асыл-єсем бай тілмен халыќтыќ асќаќ, кесек жырлар тудырѓан Махамбетте ќазаќтьщ єлеуметтік тілі-ніњ ‰лгі µрнектері жоќ деуге бола ма? Єсіресе, Октябрь революциясынан б±рын ќазаќ^ыњ барлыќ µлењдеріндегі тіл байлыќтары т±тасып, біркелкі мол ќазына болмай т±рѓан кезінде ењбек еткен Абайдыњ шыѓармалары єде-биет тілініњ т‰гел негізін ќ±ра ќойды деуге сия ма?” Олардыњ да сµз ќолдану ‰лгілерін єдеби тіліміздіњ жал-пы даму, жетілу, ќалыптасу барысынан бµліп алып ќа-рау ќаншалыќты орынды болмак? Демек, єдеби тіліміз, жоѓарыда кµрсеткеніміздей, бір аќынныњ т±сында, не белгілі бір облыс т±рѓындарыныњ тілі негізінде пайда болмай, ±заќ жылдар бойы жалпы халыќ тілі негізінде пайда болды.


Каталог: Книги
Книги -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Книги -> Практикумы (цитология, эмбриология және гистология негіздері)
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> Қазақ әдебиетінің
Книги -> П. наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> КАзАқстан республикасы білім, мәдениеТ және денсаулық сақтау министрліп сәкем сейфуллин атындағы
Книги -> Қазақстан республикасы білім және ғылым
Книги -> М. С. Байтенов Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігінің
Книги -> Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет