Сабақ №11 Пәні: Экологиялық проблемалар Сыныбы: Күні: Тақырыбы: Жануарлар экологиясы Сабақтың мақсаты



жүктеу 0.57 Mb.
бет1/3
Дата03.07.2017
өлшемі0.57 Mb.
түріСабақ
  1   2   3
Сабақ № 11

Пәні: Экологиялық проблемалар

Сыныбы:

Күні:


Тақырыбы: Жануарлар экологиясы

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Өсімдік туралы білімдерін кеңейту. Өсімдік топтарын, мүшелерін ажырата білуге үйрету.

Дамытушылық : Оқушылардың өз ойларын жүйелі түрде баяндау, түсініп оқу, ойлау, есте сақтау қабілеттерін дамыту

Тәрбиелік : Өсімдіктердің пайдасын біліп, оларды өсіруге, күтіп баптауға, қорғауға тәрбиелеу

Сабақ типі: жаңа сабақ



Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.
I. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.
IV. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.
V. Жаңа сабақты түсіндіру. Дүниежүзілік денсаулық сақтау үжымының мэліметі бойынша алдағы он жыл ішінде халықты дәрімен қамтамасыз етуде өсімдіктерден алынған препараттардың үлесі 60 пайыздан астам болуы мүмкін.Қазақстан Республикасы территориясында алты мыңнан астам өсімдіктер түрлері кездеседі, олардың көпшілігінен қажетті дэрілер өндіруге болады. Осы уақытқа дейін олардың тек 130 түрі ғана дэрілер өндіру үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Дэрілік өсімдіктің вегетативтік мүшелерінің анатомиялық диагностикалық белгілерін анықтау шикізатты фармакологияда пайдалануға іріктеп алу сапасын жоғарылатады.Қазақстан флорасы пайдалы өсімдіктерге, оның ішінде ерекше маңызды болып саналатын дәрілік өсімдіктерге өте бай. Бүлардан жасалатын препараттардың тиімділікке айналғаны белгілі. Соның нэтижесінде бүл күнде фитотерапия айтарлықтай дамып отыр. Соңғы кезде кейбір дэрілік өсімдіктер ысыраппен пайдаланудың нэтижесінде жойылудың шегінде немесе мүлдем жойылған. Осыған байланысты біз тек дэрілік өсімдіктерді пайдаланып қана қоймай, оларды қорғауды да насихаттауымыз керек. Дәрілік өсімдіктер — қазіргі кезге дейін әртүрлі дэрілік препараттар алатын шикізаттың негізгі көзі болып табылады. Қазіргі кезде олардан 40 %-ға жуық дэрілік заттар жэне препараттар алынады. Адам ағзасындағы ауыр, қатерлі ауруларын емдеуде өсімдіктерден жасалған препараттар кеңінен қолданылуда.Жүрек-қантамырларының ауруларын емдеуде, олар 80 %-ға дейін, ал бауыр жэне асқазан-ішек ауруларында шамамен 70 % құрайды.Сондықтан мамандар көптеген ауруларға сондай-ақ қатерлі ісік ауруына қарсы препараттар алуда жаңа дәрілік өсімдіктер түрлерін қарастыруда.Дэрілік өсімдіктердің емдік қасиеті өте ерте кезден белгілі болған. Атақты ойшыл, шығыс дәрігері Ибн-Сина (Авиценна). «Медициналық ғылымның Каноны» деген еңбегінде: «Дәрігердің 3 қаруы бар — сөз, өсімдік, пышақ,» деп жазады. Қазіргі кезде дэрілік өсімдіктерді зерттеумен көптеген ғалымдар айналысуда. Олардың қүрамында: алкалоидтар, гликозидтер, сапониндер, илік заттар, эфир майы жэне т.б. заттар бар. Биологиялық белсенді заттардың көпшілігі мысалы, алкалоидтар жэне гликозидтердің көп дозасы улы, бірақ организмге қолданылатын аз мөлшерінің (0,01 жэне одан да аз ) емдік қасиеті бар.Академик Н.В. Павловтың басқаруымен Қазақстанда пайдалы өсімдіктер тексеріліп еңбектері жарыққа шықты, онда өсімдіктердің қасиеттері туралы жан-жақты айтылған.Дэрілік өсімдіктердің емдік қасиеті ондағы белсенді заттар немесе химиялық құрамы мөлшерінде жэне олардың дам организміне тигізетін физиологиялық эсеріне байланысты. Биологиялық белсенді заттар өсімдіктердің барлық бөліктерінде немесе оның кейбір бөліктерінде болуы ықтимал. Одан басқа, түрлі белсенді заттардың саны мен сапасы өсімдіктердің өсіп-өну кезеңіне байланысты. Сол себепті, дэрілік өсімдіктердің шикіатын дайындауда оларда қай уақытта жэне қай өсу кезеңінде жинауды білу керек.Өсімдіктерде болатын биологиялық белсенді заттар эртүрлі органикалық қосылыстарға енеді. Олар — алколоидтар, гликозидтер, сапониндер, эфир жэне шыны майлары, органикалық қышқылдар, витаминдер, фитонциндер, т.б.Эфир майлары — күрделі әртүрлі үшпамай қосылыстары, өткір иісті зат. Шыны майлардан ерекшелігі матада және қағазда майдың іздері қалмайды. Дүние жүзінде 2500 эфир майлы өсімдіктер бар. Олар өсімдіктің эртүрлі мүшелерінде: гүлінде, жапырағында, жемісінде, кейде жерасты мүшелерінде болады. Өсімдіктің вегетациялық дамуы барысында эфир майларының қасиеті мен иісі өзгеріп отырады. Мысалы, кориандрдың піспеген жемісіне жағымсыз иіс тэн болса, піскеннен кейін иісі өте жағымды болады, сондықтан тамақ өнеркэсібінде кең қолданады. Өсімдіктегі оның мөлшері 0,001%-тен 20%-ке дейін өзгеріп отырады. Оны су буымен айдау немесе экстракция эдісімен бөліп алады. Олар спиртте, шыны майда жэне басқа органикалық еріткіштерде ериді. Эфир майының химиялық қүрамы әртүрлі болғандықтан, адам организміне түрлі-түрлі эсерін тигізеді. Микробтарға жэне түйілуге қарсы дэрі, жүрек жүмысын жақсартады, қызуды басады, ас қорыту жолдарында шырын бөлінуін күшейтеді.
VI. Түсінік тексеру.

1. Өсімдіктер неше топқа бөлінеді?

А) 2 В) 3 С) 4

2. Ағаштар тобына жататын өсімдікті белгіле.

А) Терек В) Түймедағы. Д) Селеу.

3. Бұта тобына жататын өсімдікті белгіле.

А) Итмұрын В) Қайың С) Бақбақ

4. Бұталардың ағашқа қарағанда қандай мүшесі жоқ?

А) Гүлі В) Жапырағы С) Діңі.

5. Өсімдіктер қандай табиғатқа жатады?

А) Өлі табиғат В) Тірі табиғат С) Табиғатқа жатпайды.
VII. Жаңа сабақты бекіту.

Шығармашылық тапсырма. Табиғат туралы өлең құрастыру

Тексерілді____________

Сабақ № 11

Пәні: Аймақтық экология

Сыныбы:


Күні:

Тақырыбы: Қалалар экологиясы

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Өсімдік туралы білімдерін кеңейту. Өсімдік топтарын, мүшелерін ажырата білуге үйрету.

Дамытушылық : Оқушылардың өз ойларын жүйелі түрде баяндау, түсініп оқу, ойлау, есте сақтау қабілеттерін дамыту

Тәрбиелік : Өсімдіктердің пайдасын біліп, оларды өсіруге, күтіп баптауға, қорғауға тәрбиелеу

Сабақ типі: жаңа сабақ

Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.


I. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.
IV. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.
V. Жаңа сабақты түсіндіру. Дүниежүзілік денсаулық сақтау үжымының мэліметі бойынша алдағы он жыл ішінде халықты дәрімен қамтамасыз етуде өсімдіктерден алынған препараттардың үлесі 60 пайыздан астам болуы мүмкін.Қазақстан Республикасы территориясында алты мыңнан астам өсімдіктер түрлері кездеседі, олардың көпшілігінен қажетті дэрілер өндіруге болады. Осы уақытқа дейін олардың тек 130 түрі ғана дэрілер өндіру үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Дэрілік өсімдіктің вегетативтік мүшелерінің анатомиялық диагностикалық белгілерін анықтау шикізатты фармакологияда пайдалануға іріктеп алу сапасын жоғарылатады.Қазақстан флорасы пайдалы өсімдіктерге, оның ішінде ерекше маңызды болып саналатын дәрілік өсімдіктерге өте бай. Бүлардан жасалатын препараттардың тиімділікке айналғаны белгілі. Соның нэтижесінде бүл күнде фитотерапия айтарлықтай дамып отыр. Соңғы кезде кейбір дэрілік өсімдіктер ысыраппен пайдаланудың нэтижесінде жойылудың шегінде немесе мүлдем жойылған. Осыған байланысты біз тек дэрілік өсімдіктерді пайдаланып қана қоймай, оларды қорғауды да насихаттауымыз керек. Дәрілік өсімдіктер — қазіргі кезге дейін әртүрлі дэрілік препараттар алатын шикізаттың негізгі көзі болып табылады. Қазіргі кезде олардан 40 %-ға жуық дэрілік заттар жэне препараттар алынады. Адам ағзасындағы ауыр, қатерлі ауруларын емдеуде өсімдіктерден жасалған препараттар кеңінен қолданылуда.Жүрек-қантамырларының ауруларын емдеуде, олар 80 %-ға дейін, ал бауыр жэне асқазан-ішек ауруларында шамамен 70 % құрайды.Сондықтан мамандар көптеген ауруларға сондай-ақ қатерлі ісік ауруына қарсы препараттар алуда жаңа дәрілік өсімдіктер түрлерін қарастыруда.Дэрілік өсімдіктердің емдік қасиеті өте ерте кезден белгілі болған. Атақты ойшыл, шығыс дәрігері Ибн-Сина (Авиценна). «Медициналық ғылымның Каноны» деген еңбегінде: «Дәрігердің 3 қаруы бар — сөз, өсімдік, пышақ,» деп жазады. Қазіргі кезде дэрілік өсімдіктерді зерттеумен көптеген ғалымдар айналысуда. Олардың қүрамында: алкалоидтар, гликозидтер, сапониндер, илік заттар, эфир майы жэне т.б. заттар бар. Биологиялық белсенді заттардың көпшілігі мысалы, алкалоидтар жэне гликозидтердің көп дозасы улы, бірақ организмге қолданылатын аз мөлшерінің (0,01 жэне одан да аз ) емдік қасиеті бар.Академик Н.В. Павловтың басқаруымен Қазақстанда пайдалы өсімдіктер тексеріліп еңбектері жарыққа шықты, онда өсімдіктердің қасиеттері туралы жан-жақты айтылған.Дэрілік өсімдіктердің емдік қасиеті ондағы белсенді заттар немесе химиялық құрамы мөлшерінде жэне олардың дам организміне тигізетін физиологиялық эсеріне байланысты. Биологиялық белсенді заттар өсімдіктердің барлық бөліктерінде немесе оның кейбір бөліктерінде болуы ықтимал. Одан басқа, түрлі белсенді заттардың саны мен сапасы өсімдіктердің өсіп-өну кезеңіне байланысты. Сол себепті, дэрілік өсімдіктердің шикіатын дайындауда оларда қай уақытта жэне қай өсу кезеңінде жинауды білу керек.Өсімдіктерде болатын биологиялық белсенді заттар эртүрлі органикалық қосылыстарға енеді. Олар — алколоидтар, гликозидтер, сапониндер, эфир жэне шыны майлары, органикалық қышқылдар, витаминдер, фитонциндер, т.б.Эфир майлары — күрделі әртүрлі үшпамай қосылыстары, өткір иісті зат. Шыны майлардан ерекшелігі матада және қағазда майдың іздері қалмайды. Дүние жүзінде 2500 эфир майлы өсімдіктер бар. Олар өсімдіктің эртүрлі мүшелерінде: гүлінде, жапырағында, жемісінде, кейде жерасты мүшелерінде болады. Өсімдіктің вегетациялық дамуы барысында эфир майларының қасиеті мен иісі өзгеріп отырады. Мысалы, кориандрдың піспеген жемісіне жағымсыз иіс тэн болса, піскеннен кейін иісі өте жағымды болады, сондықтан тамақ өнеркэсібінде кең қолданады. Өсімдіктегі оның мөлшері 0,001%-тен 20%-ке дейін өзгеріп отырады. Оны су буымен айдау немесе экстракция эдісімен бөліп алады. Олар спиртте, шыны майда жэне басқа органикалық еріткіштерде ериді. Эфир майының химиялық қүрамы әртүрлі болғандықтан, адам организміне түрлі-түрлі эсерін тигізеді. Микробтарға жэне түйілуге қарсы дэрі, жүрек жүмысын жақсартады, қызуды басады, ас қорыту жолдарында шырын бөлінуін күшейтеді.
VI. Түсінік тексеру.

1. Өсімдіктер неше топқа бөлінеді?

А) 2 В) 3 С) 4

2. Ағаштар тобына жататын өсімдікті белгіле.

А) Терек В) Түймедағы. Д) Селеу.

3. Бұта тобына жататын өсімдікті белгіле.

А) Итмұрын В) Қайың С) Бақбақ

4. Бұталардың ағашқа қарағанда қандай мүшесі жоқ?

А) Гүлі В) Жапырағы С) Діңі.

5. Өсімдіктер қандай табиғатқа жатады?

А) Өлі табиғат В) Тірі табиғат С) Табиғатқа жатпайды.
VII. Жаңа сабақты бекіту.

Шығармашылық тапсырма. Табиғат туралы өлең құрастыру

Тексерілді____________

Сабақ № 11

Пәні: Экологиялық проблемалар

Сыныбы:


Күні:

Тақырыбы: Пайдалы өсімдіктер экологиясы

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Өсімдік туралы білімдерін кеңейту. Өсімдік топтарын, мүшелерін ажырата білуге үйрету.

Дамытушылық : Оқушылардың өз ойларын жүйелі түрде баяндау, түсініп оқу, ойлау, есте сақтау қабілеттерін дамыту

Тәрбиелік : Өсімдіктердің пайдасын біліп, оларды өсіруге, күтіп баптауға, қорғауға тәрбиелеу

Сабақ типі: жаңа сабақ

Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.


I. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.
IV. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.
V. Жаңа сабақты түсіндіру. Дүниежүзілік денсаулық сақтау үжымының мэліметі бойынша алдағы он жыл ішінде халықты дәрімен қамтамасыз етуде өсімдіктерден алынған препараттардың үлесі 60 пайыздан астам болуы мүмкін.Қазақстан Республикасы территориясында алты мыңнан астам өсімдіктер түрлері кездеседі, олардың көпшілігінен қажетті дэрілер өндіруге болады. Осы уақытқа дейін олардың тек 130 түрі ғана дэрілер өндіру үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Дэрілік өсімдіктің вегетативтік мүшелерінің анатомиялық диагностикалық белгілерін анықтау шикізатты фармакологияда пайдалануға іріктеп алу сапасын жоғарылатады.Қазақстан флорасы пайдалы өсімдіктерге, оның ішінде ерекше маңызды болып саналатын дәрілік өсімдіктерге өте бай. Бүлардан жасалатын препараттардың тиімділікке айналғаны белгілі. Соның нэтижесінде бүл күнде фитотерапия айтарлықтай дамып отыр. Соңғы кезде кейбір дэрілік өсімдіктер ысыраппен пайдаланудың нэтижесінде жойылудың шегінде немесе мүлдем жойылған. Осыған байланысты біз тек дэрілік өсімдіктерді пайдаланып қана қоймай, оларды қорғауды да насихаттауымыз керек. Дәрілік өсімдіктер — қазіргі кезге дейін әртүрлі дэрілік препараттар алатын шикізаттың негізгі көзі болып табылады. Қазіргі кезде олардан 40 %-ға жуық дэрілік заттар жэне препараттар алынады. Адам ағзасындағы ауыр, қатерлі ауруларын емдеуде өсімдіктерден жасалған препараттар кеңінен қолданылуда.Жүрек-қантамырларының ауруларын емдеуде, олар 80 %-ға дейін, ал бауыр жэне асқазан-ішек ауруларында шамамен 70 % құрайды.Сондықтан мамандар көптеген ауруларға сондай-ақ қатерлі ісік ауруына қарсы препараттар алуда жаңа дәрілік өсімдіктер түрлерін қарастыруда.Дэрілік өсімдіктердің емдік қасиеті өте ерте кезден белгілі болған. Атақты ойшыл, шығыс дәрігері Ибн-Сина (Авиценна). «Медициналық ғылымның Каноны» деген еңбегінде: «Дәрігердің 3 қаруы бар — сөз, өсімдік, пышақ,» деп жазады. Қазіргі кезде дэрілік өсімдіктерді зерттеумен көптеген ғалымдар айналысуда. Олардың қүрамында: алкалоидтар, гликозидтер, сапониндер, илік заттар, эфир майы жэне т.б. заттар бар. Биологиялық белсенді заттардың көпшілігі мысалы, алкалоидтар жэне гликозидтердің көп дозасы улы, бірақ организмге қолданылатын аз мөлшерінің (0,01 жэне одан да аз ) емдік қасиеті бар.Академик Н.В. Павловтың басқаруымен Қазақстанда пайдалы өсімдіктер тексеріліп еңбектері жарыққа шықты, онда өсімдіктердің қасиеттері туралы жан-жақты айтылған.Дэрілік өсімдіктердің емдік қасиеті ондағы белсенді заттар немесе химиялық құрамы мөлшерінде жэне олардың дам организміне тигізетін физиологиялық эсеріне байланысты. Биологиялық белсенді заттар өсімдіктердің барлық бөліктерінде немесе оның кейбір бөліктерінде болуы ықтимал. Одан басқа, түрлі белсенді заттардың саны мен сапасы өсімдіктердің өсіп-өну кезеңіне байланысты. Сол себепті, дэрілік өсімдіктердің шикіатын дайындауда оларда қай уақытта жэне қай өсу кезеңінде жинауды білу керек.Өсімдіктерде болатын биологиялық белсенді заттар эртүрлі органикалық қосылыстарға енеді. Олар — алколоидтар, гликозидтер, сапониндер, эфир жэне шыны майлары, органикалық қышқылдар, витаминдер, фитонциндер, т.б.Эфир майлары — күрделі әртүрлі үшпамай қосылыстары, өткір иісті зат. Шыны майлардан ерекшелігі матада және қағазда майдың іздері қалмайды. Дүние жүзінде 2500 эфир майлы өсімдіктер бар. Олар өсімдіктің эртүрлі мүшелерінде: гүлінде, жапырағында, жемісінде, кейде жерасты мүшелерінде болады. Өсімдіктің вегетациялық дамуы барысында эфир майларының қасиеті мен иісі өзгеріп отырады. Мысалы, кориандрдың піспеген жемісіне жағымсыз иіс тэн болса, піскеннен кейін иісі өте жағымды болады, сондықтан тамақ өнеркэсібінде кең қолданады. Өсімдіктегі оның мөлшері 0,001%-тен 20%-ке дейін өзгеріп отырады. Оны су буымен айдау немесе экстракция эдісімен бөліп алады. Олар спиртте, шыны майда жэне басқа органикалық еріткіштерде ериді. Эфир майының химиялық қүрамы әртүрлі болғандықтан, адам организміне түрлі-түрлі эсерін тигізеді. Микробтарға жэне түйілуге қарсы дэрі, жүрек жүмысын жақсартады, қызуды басады, ас қорыту жолдарында шырын бөлінуін күшейтеді.
VI. Түсінік тексеру.

1. Өсімдіктер неше топқа бөлінеді?

А) 2 В) 3 С) 4

2. Ағаштар тобына жататын өсімдікті белгіле.

А) Терек В) Түймедағы. Д) Селеу.

3. Бұта тобына жататын өсімдікті белгіле.

А) Итмұрын В) Қайың С) Бақбақ

4. Бұталардың ағашқа қарағанда қандай мүшесі жоқ?

А) Гүлі В) Жапырағы С) Діңі.

5. Өсімдіктер қандай табиғатқа жатады?

А) Өлі табиғат В) Тірі табиғат С) Табиғатқа жатпайды.
VII. Жаңа сабақты бекіту.

Шығармашылық тапсырма. Табиғат туралы өлең құрастыру

Тексерілді____________

Сабақ № 11

Пәні: Экология әлеміне саяхат

Сыныбы:


Күні:

Тақырыбы: Қорықтардың қорғаудағы маңызы

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Оқушыларға Қ.Р-ның мелекеттік табиғи қоры туралы жалпы мағлұмат беру. Мелекеттік табиғи қорық - қоршаған ортаның табиғи эталондар, реликтілері, ғылыми зерттеулерге, ағарту,білім беру ісіне, туризмге және рекреацияға арналған нысандар ретінде экологиялық жағынан ерекше құндымемлекет тарапынан қорғауға алынған аумақ екендігін түсіндіру.

Дамытушылық : Оқушылардың танымдық білімін арттыруға және оқушылардың ой - өрісін естесақтауға, шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік : қоршаған ортаға деген көзқарастарын қалыптастыра отырып,қоршаған ортаны қорғауға табиғатты қорғауға, аялауға, сүюге тәрбиелеу. Сабақ типі: жаңа сабақ

Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.

I. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.

IV. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.

V. Жаңа сабақты түсіндіру. Қорықтар – толық қорғаудың жетілдірілген түрі, себебі, оған табиғи комплекс кіреді де, табиғат ресурстарын шаруашылықта пайдалануға рұқсат берілмейді.

Белгілі бір шаруашылық жұмыстарын жүргізе отырып, табиғаттың ерекше объектілерін қорғауға алынған жүйені ұйымдастыру түрі – қорғалымдар болып табылады. Табиғи тіршілік орталарын қорғаудың әр түрлі формаларының ішінен қорықтардың орны ерекше.Себебі, қорықтар алуантүрлілікті қамтамасыз ететін маңызды звено болып табылады. Бірақ, ХХ ғасырдың екінші жартысында «қорық - өзгермеген табиғаттың эталоны» деген принцип бұзылып отыр.Атмосфераның өндірістік улы қосылыстармен,радиациялық ластану, олардың тасымалдануы – біздің планетамыздың кез келген бөлігіне міндетті түрде әсер етеді.Қазақстан қорықтары. Қазір Қазақстан территориясында төмендегі қорықтар жұмыс істейді.Осы кезде Қазақстан Республикасы жерінде 531

Қорықтардың маңызы және қоршаған ортаға әсері

Қорықтар нағыз күрделі лаборатория болып табылады.

Бұл салада Қазақстан Республикасында соңғы жылдар

Қазақстан Республикасындағы қорықтардың жұмысын жақсартуына көңіл

Қазақстанда жаңа қорықтар ұйымдастыру

Жер көлемі 2754 мың шаршы километр

Қазақстан Республика территорияларының кейбір жерлеріне қорық

Жер құнарын, орманның әсем келбетін, езендердер

Қалалар мен өндіріс орындарының айналасындағы, курорттық

Осы кезде Қазақстан Республикасы жерінде (1980

Бұл отырыста Қазақстанның ірі ғалым-биологтары қорықтар

Республикамыздың табиғи ресурстарын қорғайтын жаңа қорықтарды

Бетпақ дала қорығы территориясында Шу өзенінің

Екінші - далалы аймақ. Оған Жезқазған

Үшінші - шөлейтті аймақ қорықтары. Бұл

Шөлейтті аймақтық қорық, оған торғай өзенінің

Алматы облысы, Балқаш ауданындағы күрті өзенінің

Балқаш ауданының территориясында тағы бір қорық

Шөлейтті аймақта тағы да бірнеше жерде

Қазақстан Республикасында алдағы уақытта ұйымдастырылатын қорықтардың

Ал Шыңғыстау, Тарбағатай (Шығыс Қазақстан облысы)

Зайсан ойпатында да қорық ұйымдастыруға болатынын

Биосфераны қорғаудың қызыл кітабы

Әсіресе экономикалық жағдайына, географиялық орналасуына, тарихи

Биология ғылъмдарының біздің заманымыздағы табыстары орасан

Жер шарында егін егетін, мал жаятын

Жапонияда арнаулы жерлерде (гидропоника да) балдыр

Ал құстарға балдыр бергенде олар жұмыртқаны

Табиғатты қорғаудың осы халықаралық қоғамы 1948

1971 жылға дейін "Қызыл кітапқа сүт

Халықаралық "Қызыл кітапқа" Қазақстан жерінде өсіп-өнетін

Бұл құжатқа тіркелген аңдар, қүстар және

Қорытынды

Қорықтар – биосфера эталоны деу себебіміз,

Қорықтар нағыз күрделі лаборатория болып табылады.

VI. Түсінік тексеру.

1. Қорықтар қандай мақсатпен құрылады?

2. Алматы мемлекеттік қорығы қай өңірде орналасқан?

3. Барсакелмес мемлекеттік қорығы қай жерде орналасқан?

4. Қостанай далалы аймағындағы орналасқан қандай қорық?

5. Табиғат қазынасы сарқылмас қор ме екен?

6. Арал теңізіндегі Барсакелмес аралындағы шөлді қорықтың негізгі мақсаты қандай?

VII. Жаңа сабақты бекіту.

1. Табиғатты қорғауда қорықтардың маңызы.

2. Ұлттық саябақ пен қорықтардың қандай айырмашылығы бар?

3. Тұрған жерінде қандай қорғауға алынған аумақтар бар?

4. Олар қандай жұмыстарды атқаруда?

Тексерілді____________


Сабақ № 11

Пәні: Экологиялық проблемалар

Сыныбы:

Күні:


Тақырыбы: Пайдалы өсімдіктер экологиясы

Сабақтың мақсаты:



Білімділік : Өсімдік туралы білімдерін кеңейту. Өсімдік топтарын, мүшелерін ажырата білуге үйрету.

Дамытушылық : Оқушылардың өз ойларын жүйелі түрде баяндау, түсініп оқу, ойлау, есте сақтау қабілеттерін дамыту

Тәрбиелік : Өсімдіктердің пайдасын біліп, оларды өсіруге, күтіп баптауға, қорғауға тәрбиелеу

Сабақ типі: жаңа сабақ



Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.

  1. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.

  1. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.

  2. Жаңа сабақты түсіндіру.

Ащы мия. Оны ақ мия деп те атайды. Көп жылдық шөп тектес өсімдік. Бүкіл шөбі мен тұқымы дәрі. Басты ем болатын аурулары: жедел және созылмалы дизентерияға; асқазан ауырып, аздап запыран құсқанда; шиқан, сыздауық және басқа жарақаттың іріңдеуіне, жара-ларға; қышыма, бөріткен, ескілікті теміреткіге; ақ кір көп келуге. Улы дәрі. Абайлап қолдану қажет.
Шашыратқы халықтық емшара ретінде тамырының қайнатындысы мен шөбінің тұнбасын күш-қуат кеміп әлсірегенде, гепатит пен сары ауру кезінде, өт жолдарына тас байланғанда, асқазан және тоқішек жараларына(язваларына), аллергияға, экземаға, фурункулезға, көп бауыр ісінгенде, нефритке және шыжыңдыққа қарсы ем ретінде қолданады. Гүлдерінен жасалған тұнба орталық нерв жүйесн тыныштандырып, жүрек қызыметін күшейтеді, соғу жиілігін ретке келтіреді. Адамзат қоғамының дамуының ең алғашқы дәуірлері кезінде адам баласының негізгі қорегі өсімдік болған. Алуан түрлі жемістерді, өсімдік тамырларын, түрлі-түрлі гүлдерді, шөптерді жинай жүріп, адам тамағын тойғызып қана қоймай, сонымен қатар әртүрлі аурулар азабының құтылу жолдарын іздестіре бастаған. Сөйтіп, өсімдіктің шипалық қасиетін зерттеп білуге адамды өмірдің өзі жетектейді. Оның алғашқы аптекасы орман мен дала болды. Біздің Қазақстанда дәрілік өсімдік түрі өте көп. Олар: адыраспан, арша, қалақай, жолжелкен, шайқурай, асқабақ, сәбіз, пияз т.б. осыларды адам ауруларына тиімді пайдалану қажет. Солардың көп пайдаланылатын жолжелкен. Алматы облысының барлық жрлерінде өседі, оның құрамында адам ағзасына қажетті көптеген заттар бар. Дәрі мақсатында жолжелкеннің жапырақтары, сабақтары, ұрығы және тамырлары пайдаланылады. Жапырақтарды көлеңкелі ашық ауада , желдеткіші бар үйде жайып кептіреді.

Пайдалану жолдары:

1.Жуылған жас жапырағын жараға, іріңді ісікке пайдаланылады.

2.Жапырақтан сығылып алынған шырынды жәндіктер шыққан жерге және іріңді жараға жағады.

3.Жолжелкен ұрығы дизентерия болғанда, іш өту кезінде тиімді.

4.Қытай халық медицинасында қан тоқтататын дәрі ретінде қолданады.

5Ұрығынан жасалған қайнатындыны көз ауырғанда сыртына жағады.

6.Ұрығын қан диабетінде, жотелге қолданады.

7.Жолжелкен шырыны туберкулез, қатерлі ісікті емдеугеайтарлықтай нәтиже береді. Ғалымдардың зерттеуі бойынша өсімдік жас уақытында түгел улы болады. Аңшылар құшала тұқымдарын етпен араластырып қасқыр, түлкілерді аулау үшін қолданған. Құшаланың жапырақтарын жеген қойлар уланады, ал тасбақаларға бұл жапырақтар әсер етпейді деген пікір бар. Халық кұшала гүлдеген кезде оның жанына қазық қағып белгілеп қояды да қазан айларында тамырын қазып алып, оны жауып тізіп көлеңкеде кептіреді. Сөйтіп емге қолданады. Өкінішке орай, медицина бұл емдік қасиеті өте күшті, сирек кездесетін шөп әлі күнге дейін қолданылмай келеді. Ал халық емшілері кұшаланы өкпе және бел омыртқа сыздап, буындар сырқырағанда қолданады. Өкпе туберкулезін емдегенде кұшаланы қымызға салып ерітіп, бір кесе тұнбасын күніне 2 рет ішетін. Ал омыртқа мен буын ауырғанда дәрілік шөптің тұнбасына теріге әбден сіңгенше сылап жаққан. Одан кейін науқас адамды жылы орап тастаған. Бұл шөп ұлы болғандықтан, оны аса ұқыптылықпен пайдаланып отырған.


  1. Түсінік тексеру.

  1. Өсімдіктер неше топқа бөлінеді?
    А) 2 В) 3 С) 4
    2. Ағаштар тобына жататын өсімдікті белгіле.
    А) Терек В) Түймедағы. Д) Селеу.
    3. Бұта тобына жататын өсімдікті белгіле.
    А) Итмұрын В) Қайың С) Бақбақ
    4. Бұталардың ағашқа қарағанда қандай мүшесі жоқ?
    А) Гүлі В) Жапырағы С) Діңі.
    5. Өсімдіктер қандай табиғатқа жатады?
    А) Өлі табиғат В) Тірі табиғат С) Табиғатқа жатпайды.

  1. Жаңа сабақты бекіту.

 Шығармашылық тапсырма. Табиғат туралы өлең құрастыру

Тексерілді____________

Сабақ № 11

Пәні: Аймақтық экология

Сыныбы:


Күні:

Тақырыбы: Әскери- өнеркәсіптік кешен нысандарының экожүйелерге әсері.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Әскери- өнеркәсіп нысандары туралы білімін тереңдету. Әскери- өнеркәсіп нысандарыдың адамдарға тигізер зардабы туралы айта отырып ой - өрісін кеңейту.

Дамытушылық : Оқушылардың шығармашылық жұмыс істеу қабілетін дамыту. Өз ойларын еркін айтуға үйрету.

Тәрбиелік : Елін, жерін, сүюге, аялауға, экология - лық тәрбие беру.

Сабақ типі: жаңа сабақ



Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.

  1. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.

  1. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.

  2. Жаңа сабақты түсіндіру.

Қазақстанда қазіргі уақытта төрт әскери сынақ полигоны және «Байқоңыр» ғарыш кешені жұмыс істейді. Ядролық қауіпсіздік - халықаралық және ұлттық қауіпсіздік жүйесінің аса маңызды бөлігі; адам өміріне, қоғам дамуына қауіп төндіретін, биосфера мен экожүйе жағдайына орны толмас зардап тигізетін ядролық апаттарды болдырмауды көздейтін әскери және азаматтық белгідегі ядролық нысандардың жай-күйімен байланысты. Ядролық қауіпсіздікке қол жеткізудің жол дары: жоғары ядролық технологиялар мен ядролық қаруды таратпау; ядролық сынақтарға тыйым салу; ядролық құрал-жабдықтарды сақтау, өңдеу және тасымалдауға халықаралық бақылау орнату. Әскери және азаматтық нысандағы жоғары ядролық технологиялар ұлттық қауіпсіздікке ғана емес, сондай-ақ халықаралық қауіпсіздікке қатер төндіретін ғаламдық апаттардың негізгі көзі болып табылады. Байқоңыр - Қызылорда облысы Қармақшы ауданының аумағында орналасқан ғарыш алаңы. Іргесі 1955 ж. қаланған. Ғарыш алаңын салу үшін Байқоңырды таңдап алу кезінде бұл жердің елді мекендерден қашық болуы, экватор жазықтығына жақындығы, ракета ұшырудың қауіпсіздігі, қайтып оралатын ғарыштық объектілер үшін қолайлы қону аймақтарының болуы, т.б. факторлар ескерілді. Байқоңырдың басты және көмекші объектілері мен қызмет ету орындары кең аймаққа орналасқан, олар бір-бірімен автомобиль жолдары және теміржол аркылы байланысқан. Байқоңырдың негізгі объектілеріне: техникалық тұғырлар, старттық кешендер мен ұшу трассасының бойындағы өлшеу бекеттері (олардың әрқайсысы жалпы техника және арнаулы технология кұрал-жабдықтары бар ірі құрылыстар), ғарыш алаңына әр түрлі жүктерді жеткізетін кірме жолдар, т.б.; көмекші және қызмет көрсету объектілеріне: отын (жанармай) сақтайтын алаң, сұйық оттегі мен азот өндіретін заттар, энергия және сумен қамтамасыз ететін жүйелер, байланыс жүйесі, телевизия, т.б. жатады. Байқоңырда ракета тасығыштың (РТ) әрбір түріне сәйкес бір не бірнеше техникалық тұғырлар және олардың әрқайсысына арналып бір не бірнеше старттық кешендер салынған.

Байқоңырдан Протон зымыраны ұшу сәті.Байқоңырдың ұшу трасса сы  Арал теңізінен Камчатка түбегіне дейін созылып жатыр. 1957 ж. 4 қазанда Байқоңыр ғарыш алаңынан тұңғыш ғарыш ракетасы сәтті ұшырылды. Ол - дүние жүзіндегі ең бірінші Жердің жасанды серігін (ЖЖС) орбитаға шығарды. Байқоңыр әлемдегі ең ірі жер беті ғылыми ғарыш полигоны болып табылады, оның басты және көмекші нысандарының жалпы ауданы 6717 шаршы шақырым. Байқоңырдан 1961 ж. 12 сәуірде адамзат тарихында тұңғыш рет Гагарин Юрий Алексеевич"Восток" ғарыш кемесімен ғарышқа аттанды. Байқоңыр одан кейін де ғарыш кеңістігін игеруде көптеген жаңашыл бастамалардың старттық орнына айналды. Байқоңыр дан  Күннің, Айдың, Шолпанның алғашқы жасанды серіктері, "Восток", "Восход", "Союз", "Прогресс" ғарыш кемелері, "Салют", "Мир" орбиталық станциялары, жұмыстар жүргізуге арналған "Протон", "Зонд", "Прогноз", байланыс мақсаты үшін пайдаланылатын және метеорологиялық бақылаулар жүргізуге арналған "Молния", "Экран", "Горизонт", "Радуга", "Метеор", т.б. ЖЖС-тері ұшырылды. Айды, Марсты және Шолпанды зерттеуге арналған ғарыш аппараттары бар РТ-лар да Байқоңырдан аттандырылды. 1991 ж. 2 қазанда тұңғыш қазақ ғарышкері Т. Әубәкіров "Союз Т-13" ғарыш кемесімен Байқоңырдан ғарышқа көтерілді. Ресеймен бірлескен бағдарлама бойынша қазақ ғарышкері Т.А. Мұсабаев ғарышта 3 рет (1994, 1998, 2001) болды. Байқоңыр ғарыш алаңын салуға әр жылдары түрлі мамандықтағы көптеген қазақстандықтар қатысты. Олардың арасында Байқоңыр ғарыш алаңының қызметкерлері Қ. Тоқмұхамедов, Б. Межіғұлов, Т. Уәшев, К.Әбілғазин, полковник Ә. Исмаилов, М. Құлымгереев, Қ. Нұрмағамбетов, С. Мұхаметқалиев, Б. Ешімов, Қ. Нұрмұқанов, Р. Құлмырзаев, М. Мұқанов, т.б. болды. Қазақстан азаматы, ұшқыш-сынақшы, майор М.З. Рафиков алғашқы ғарышкерлер тобында Ю.А. Гагаринмен бірге дайындықтан өтті. Байқоңыр ғарыш алаңы 1991 ж. Қазақстан Республикасының иелігіне өтіп, 1993 ж. Ресей Федерациясына 20 жылға берілді. Байқоңыр кешенін пайдаланудың экологиялық зардаптары байқалды. Байқоңыр кешенінен Қазақстан Республикасы аумағына жылына 30 — 35 мың т. улы заттар таралады. Ракеталардан түскен қалдықтар ҚарағандыПавлодар және Шығыс Қазақстан облыстарына зиян келтірді. Қазіргі кездегі қоғамның дамуы айналадағы қоршаған ортаны пайдаланумен тікелей байланысты, яғни адамзат тіршілігіне қадетінің барлығын табиғаттан алады. Бұл жағынан алғанда табиғат – табиғи қажеттілікті қамтамасыз ететін таңғажайып құбылыс. Ғылым мен техниканың жетілуі, өндірістің қарқындап дамуы, жерасты қазба байлықтарын кеңінен пайдалану, транспорт түрлерінің көбеюі қоршаған ортаны түрлі химиялық қосылыстармен ластауда.Мұндай химиялық қосылыстардың көбінің токсиндік және концерогендік қасиеттері биосфералық тепе-теңдіктің бұзылуына, климаттың өзгеруіне, ауылшаруашылық өнімдер өнімділігінің төмендеуіне және халықтың денсаулығының нашарлауына әсерін тигізеді.Токсиндік және концерогендік қосылыстар клетка құрамына еніп, ДНК молекуласына әсер етеді, хромосомаларын бұзып, нәтижесінде ағзалардың тіршілік ету қабілеттігін төмендетеді.Адамзат баласы қазіргі кезде шамамен 70 мыңға жуық химиялық қосылыстарды пайдалануда, осы көрсеткішке жылына 500-1000-ға жуық химиялық қосылыстар қосылып отырады.Әрине, бұл қосылыстар атмосфералық ауа, топырақ, су, өсімдік арқылы адам ағзасына қайта жинақталып, белгілі бір мөлшерде әсір ететіні белгілі.Табиғи ортаны зиянды заттармен ластайтын орындардың бірі – ғарышқа зымырандар ұшыратын әскери-өндіріс кешендерінің жұмысы.

  1. Түсінік тексеру.

 «Ара ұясы» техникасын пайдаланып, «Байқоңыр» ғарыш айлағы туралы оқушыларға екі сұрақтан дайындауларын сұрайды. Оқушылар «Байқоңыр» ғарыш айлағы туралы кезектесіп сұрақ қояды, сұраққа басқа топ мүшелері жауап береді.

  1. Жаңа сабақты бекіту.

Шығармашылық жұмыс:Әр топ өз ойларын ортаға салады. 

1-топ.Сен, президент болсаң, Қазақстанның бейбіт ел болып қалуына не істер едің? 

2-топ. Ядролық қару- адам өміріне қаншалықты зиян? 

3 топ. Болашақ Қазақстанды көз алдыңа қалай елестетесің? 

4 топ Маңғыстау өлкесінің экологиясы туралы не айтар едің? 


Тексерілді____________

Сабақ № 10

Пәні: Аймақтық экология

Сыныбы:


Күні:

Тақырыбы: Семей полигоны және оның зардаптары

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Семей полигоны туралы білімін тереңдету. Ядролық қарудың адамдарға тигізер зардабы туралы айта отырып ой - өрісін кеңейту.

Дамытушылық : Оқушылардың шығармашылық жұмыс істеу қабілетін дамыту. Өз ойларын еркін айтуға үйрету.

Тәрбиелік : Елін, жерін, сүюге, аялауға, экология - лық тәрбие беру.

Сабақ типі: жаңа сабақ



Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.

  1. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.

  1. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.

  2. Жаңа сабақты түсіндіру.

Семей тарих таңбасы қалған қалаларға жатады – Ол әдебиет, өнер мен ғылым қайраткерлерінің тұған жері болып табылады. Бұл ұлы ақын, Қазақстанның ұлттық мақтанышы Абай Құнанбаев, көрнекті философ Шәкәрім Құдайбердиев, әлемдік әдебиеттің корифейі Мұхтар Әуезов, халық әншісі Бибигүл Төлегенова және т. б. туған жер.
Атом бомбасы адамзатқа келер қайғы мен қасірет. 1949 жылы 29 тамызда таңертеңгі сағат 7 - 00 де алғашқы атом бомбасы күші 20 килотонна осы полигонда сыналды. Бұл Семей облысының Солтүстік Батыс аумағында Дегелен жотасының түбіне атом бомбасын сынау полигонын орналастыру туралы шешім қабылданды. Семей ядролық сынақ полигоны ядролық сынақ жасайтын әлемдегі ірі полигондардың бірі болған.
1949 бен 1962 жылдар арасында онда 30 жер беті сынағы жасалды және 88 ядролық қондырғы ауада сыналды, олардың арасында бірінші термоядролық қондырғы (1953 жылы 12 тамызда) мен алғашқы сутегі бомбасы (1955 жылы 22 қарашада) бар, 6 қондырғы үлкен биіктікте, ғарышта сыналды. Жер бетіндегі сынақтан басқа полигонда 340 - тан астам жерасты сынағы: тік ұңғылар мен көлбеу туннельдерде жасалды.Сондай – ақ полигонды, Семей - 21 деп аталған. Оған аса дарынды, ғалым, физик атом сынағына үлес қосқан Сергей Курчатов 1974ж жасырын қалаға Курчатов есімі берілді.1963 жылға дейін атом бомбалары жер бетінде және ашық ауада сыналды.
Аймақтағы Шаған және Ащысу деп аталатын екі өзеннің түйісер тұсында, 1965 жылдың 15 
қаңтарында жер асты жарылысы болды. Осының салдарынан атақты Атом көлі пайда болды.
Ал Антиядролық қозғалыс тарихы 1989 жылы 25 ақпанда басталды. Осы күні КСРО Жоғарғы Кеңесіне депутаттыққа үміткер Олжас Сүлейменовтың сайлауалды сөзі жоспарланған болатын. 28 ақпанда Қазақстан жазушылар үйінің ғимаратына жүздеген адам жиналды. Осылайша жалпыхалықтық антиядролық «Невада - Семей» қозғалысы пайда болды.
Ол Семей ядролық полигонындағы сынаққа жаппай наразылық білдірді. 1989 жылы қозғалыс Семей полигонында жоспарланған 18 ядролық сынақтың 11 - ін тоқтатты. Тек 7 жарылыс болды, соңғысы 19 - шы қазанда болды.
1991 жылы 29 тамызда полигон ҚР президенті Н. Назарбаевтың жарлығымен жабылды. Семей ядролық полигонындағы сынақтардың жалпы саны 456 ядролық және термоядролық жарылысты құрады. Олардың 116-сы ашық болды, яғни жер бетіндегі немесе әуе кеңістігінде жасалды. Семей полигонында әуеде және жер бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатынан 2,5 мың есе көп болды. 1949 жылғы 29 тамызда тұп-тура таңғы сағат жетіде көз ілеспес жылдамдықпен ұлғайып бара жатқан отты доп кенеттен Жер денесіне қадалып, оны шарпып өтіп, аспанға көтерілген. Отты шардан соң, сұрапыл қуат пен көз қарастырар сәуле бас айналдырып жібергендей бір сәтте жер қабығының ыстық күлі мен иісі көкке көтерілген. Жер лыпасының өртең иісі қолқа атар түтіннің ащы иісін қолдан жасалған жел әп-сәтте жан жаққа таратты. Таяу жерлердегі сирек ауылдарда тұратын адамдар дір ете түскен жер мен жарты аспанды алып кеткен от-жалынға таңырқап, үйлерінен қарап тұрған. Жалғыз түп шөп қалмаған, түтігіп қарайып кеткен даланың тұл жамылғысы. Жан-тәсілім алдында жанталасқан тышқандардың, қарсақтардың кесірткелердің өлі денесі табылған. Жаңадан келгендер бұл тозақты Семей ядролық сынақ полигоны ретінде белгілі № 2 оқу полигонында РДС-1 (зымырандық көрсеткіш снаряды) плутоний зарядан жер бетінде сынақтан өткізу жарылысы деп атады. Бұл КСРО-да тұңғыш атом бомбасының жарылуы еді. Полигонда жаңа таталды жұлдыздың тууын Лаврентий Берия, Сергей Курчатов, әскери бастықтар мен атақты ғалымдар, Кеңестік атом бомбасының толып жатқан идеологиялық, идеялық және техникалық аталары тасадан бақылап тұрды. Тұңғыш атомдық жарылыстың радиоактивті өнімдері аймақтың барлық елді мекендерін жауып қалды. Көрші қонған әскери объектіде не болып жатқаны туралы титімдей түсінігі жоқ жақындағы ауылдардың тұрғындары радиациялық сәуленің сұмдық дозасын алды. Халыққа сынақ туралы ескертілмеген де еді. Ядролық жарылыстар туралы халыққа 1953 жылдан бастап қана ескертіле бастады. Онда адамдар мен малды радиоактивті заттардың таралу аймағынан уақытша көшіру, оларды қарабайыр қорғаныш объектілеріне, орларға немесе кепелерге жасыру көзделді. Алайда жарылыстан кейін адамдар радиациядан былғанған жерлердегі өз үйлеріне оралып отырды. Жарылыс толқыны көптеген үйлер терезесінің шынысын ұшырып жіберген, кейбір үйлердің қабырғалары қирады. Кейінірек сынақ алдында уақытша көшірілген адамдар полигон жанындағы туған жерлеріне қайтып орала бастағанда, олардың көбісі үйінің орнын сипап қалды, не қақырап кеткен қабырғаларды көрді. Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері туралы алғашқы шын да жүйелі деректер Қазақ КСР Ғылым академиясыжүргізген кең ауқымды медициналық-экологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынды. Зерттеулерді, ғылыми экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқарды. Радиацияның адамға ықпалының механизмі қазіргі кезде едәуір жақсы парықталған. Бұл орайда ең қауіптісі – иондалатын радиацияның ықпалы гендік кодты дауасыз өзгерістерге соқтыруға мүмкін екендігі. 1949 жылғы алғашқы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей және Павлодар облыстарының радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған басқа аумақтардың тұрғындарының арасында сырқат санының ұдайы өсіп келе жатқаны байқалады. Бұлар өкпе мен сүт бездерінің рагы, лимфогемобластоз және басқа да қатерлі ісікті патологиялары. Жалпы алғанда рак ісігі сынақтар басталғалы бері үш есе өсті. Семей полигонына жақын нақ сол аудандарда жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, тәндік және естік кемшіліктер әрқилы сәбилер дүниеге ерекше көп келеді. Мамангдардың айтуынша, соны бәрі нақ қысқа мерзімді және қалдықты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты. Адамдар ғана емес, жер де азап шегеді. Жылма-жыл радионуклидтердің жинала беруі жердің құнарлығын азайтады. Жерде орасан зор микроэлементтер: темір, мыс, магний және басқа металдар әрттүрлі дәнді дақылдар адам организміне сіңеді. 1989 жылдың ақпанында Семейдегі атом полигонын табу үшін күресті бастауға ұйғарған «Невада - Семей» қозғалысының алғашқы митингісі өткізілді. Оны басқарған – белгілі қоғам қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов. Сол жылдың 6 тамызында Семей облысының Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға мораторий жариялау жөніндегі ұсынысты КСРО және АҚШ Президенттеріне үндеу қабылданды. Онда былай делінген болатын: «Сайын даламыз ядролық жарылыстардан қалтырап бітті, сондықтан да онда ары қарай үнсіз қалу мүмкін емес. 40 жыл ішінде бұл арада мыңдаған Хиросималар жарылды. Біз келешекті қауіппен күтудеміз. Уайымсыз отырып, су мен тамақ ішу, өмірге нәресте әкелу мүмкін емес болып барады. Қазақстандағы ядролық қаруды тоқтату үшін, өз үйімізде бейбітшілік пен тыныштық орнату үшін, өз құқықтарымыз үшін күресу мақсатында біз «Невада - Семей» қозғалысын құрдық». Осы уақытқа дейін үнсіз тығылып келген халық бір дауыстан «ядролық қаруға жол жоқ!», «Сынақтар тоқтатылсын» деп мәлімдеді. Ядролық сынақтардың қатері жөнінде барлық бұқаралық ақпараттары құралдарында, телевидение мен газеттерде әңгіме бола бастады. Түрлі елдердің парламенттері өз сессияларында қозғалыс ұрандарын талқылап жатты. Радиациялық сәулелердің зардаптары жайлы дәрігерлер мен ғалымдардың ашық әңгіме қозғауға батылдары жетті. Бұқараның қысымымен Семей полигонындағы сынақтар саны азая бастаған еді. Халықтың бастамасымен тұңғыш ретКСРО Үкіметі ядролық қаруды сынауға тыйым салу – мораторий жасау туралы шешім шығарды. Қазақстан Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел ауағы ядросыз аймақ деп жарияланды. Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы Жарлық шығарған күні – 1991 жылдың 28 тамызы. Сөйтіп тиянақтылық пен елімталдық көрсеткен қазақ халқы өз мақсатына жетті: ең үлкен полигон жабылып, атом қаруынан бас тарту әрекеті жасала бастады. Семей полигоны жабылғаннан кейін РесейдіңАҚШ пен Францияның полигондарында ядролық қаруды сынауға мораторий жарияланды. 1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық полигоны жабылып, 1992 жылдың мамырында оның базасында Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталық құрылды.

  1. Түсінік тексеру.

 «Ара ұясы» техникасын пайдаланып, «Семей полигоны» туралы оқушыларға екі сұрақтан дайындауларын сұрайды. Оқушылар «Семей полигоны» туралы кезектесіп сұрақ қояды, сұраққа басқа топ мүшелері жауап береді.

  1. Жаңа сабақты бекіту.

Шығармашылық жұмыс:Әр топ өз ойларын ортаға салады. 

1-топ.Сен, президент болсаң, Қазақстанның бейбіт ел болып қалуына не істер едің? 

2-топ. Ядролық қару- адам өміріне қаншалықты зиян? 

3 топ. Болашақ Қазақстанды көз алдыңа қалай елестетесің? 

4 топ Маңғыстау өлкесінің экологиясы туралы не айтар едің? 

Тексерілді____________

Сабақ № 9

Пәні: Аймақтық экология

Сыныбы:


Күні:

Тақырыбы: Қазақстан шекаралары арқылы өтетін өзендердің экологиялық проблемалары

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Қазақстанның ішкі сулары туралы білімдерін дамыту. 

Дамытушылық : Өзен жүйелері және өзен алаптары ,өзен жүйесінің ерекшелігі, су шығыны мен жылдық ағын , қоректенуі  туралы түсінік қалыптастыру.

Тәрбиелік : Суды қорғауға тәрбиелеу.

Сабақ типі: жаңа сабақ



Сабақ көрнекілігі: кестелер, экологиялық суреттер.

  1. Ұйымдастыру кезеңі. Оқу-құралдарын түгелдеу, реттеу. Олардың назарын аудару.

IV. Жаңа сабаққа дайындық кезеңі. Жаңа сабақ тақырыбын тақтаға жазу. Сабақ мақсатын түсіндіру.

  1. Жаңа сабақты түсіндіру.

: uploads -> doc -> 1322
doc -> Сабақтың тақырыбы: Бөлу Сабақтың мақсаты: Білімділік: Рационал сандарды бөлу ережесін есептер шығаруда тиімді
doc -> Сыныптан тыс сағат Тақырыбы : «Наурыз тойы» Ұлттық ойындар №3 9-10-11-сынып
doc -> Сабақтың тақырыбы Ішкі, сыртқы және аралас бездер Жалпы мақсаттары
doc -> Сабақ жоспары Мұғалім: Сабыргалиева Гулсім Сәлімқызы Сынып: 8 " а "
doc -> 1. Хлоропластары көп ұлпа a фотосинтездеуші ұлпа
doc -> ДСҰ- ның Саудадағы техникалық кедергілер жөніндегі комитеті 2015 жылдың 1-30 қараша аралығында жарияланған хабарламалар тізімі
1322 -> Шко. Көкпекті ауданы. Қарамойыл ауылы Ю. Гагарин атындағы бастауыш мектебі. Бастауыш сынып мұғалімі Зияданова Сара Нурахмановна Тақырыбы


  1   2   3


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет