С. С. Карибаев, Г. М. Ушкемпирова, Қ.Үсен



жүктеу 428.59 Kb.
Дата06.07.2017
өлшемі428.59 Kb.
УДК 574:633/635(574)
С.С.Карибаев, Г.М.Ушкемпирова, Қ.Үсен
Қазақ ұлттық аграрлық университеті, Алматы қаласы
АҚЖАЙЫҚ ҰЛТТЫҚ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ТАБИҒИ ӨСІМДІКЖАБЫНЫНЫҢ АЛЬФА-АЛУАНДЫҒЫН БАҒАЛАУ
Аннотация Мақалада далалық зерттеулер нәтижесінде жинақталған материалдарға сүйене отырып, Ақжайық ұлттық резерваты аумағындағы табиғи өсімдікжабынның альфа-алуандығын талдау нәтижелері баяндалған.

Кілт сөздер: Биологиялық алуандық, табиғи өсімдікжабын, альфа-алуандық, түр алуандығы, түр молдығы, өсімдік қауымдастығы, геоботаникалық сипаттау, фитоценоз.

Кіріспе Биологиялық алуандықты бақылау оның өлшемдерін жүргізуді қажет етеді, ал өлшемдер жүргізу сапалық қасиеттерін салыстыруға болатын сандық көрсеткіштер арқылы берілгенде ғана мүмкін болады. Алуандықты бағалау жолы қарапайым болып көрінгенімен, алуандығы көптеу немесе аздау деген сияқты сапалық көрсеткіштерді салыстырудан қанағаттанарлық нәтижеге ие бола алмайды. Экология мен математикада алуандықты өлшеудің көптеген моделдері мен индекстері құрастырылған.

Биологиялық алуандықты бағалаудың қолданбалық маңызды зор, себебі:

1) генетикалық потенциалды сақтауды бақылауға мүмкіндік береді;

2) белгілі бір территория экожүйелерінің жағдайы туралы ақпарат береді;

3) жеке түрлер менеджментті жүйесін құрастыруға негіз болады.

Кезкелген қауымдастық – қалыптастыратын түрлердің жай ғана жиынтығы емес, сонымен қатар, олардың арақатынасының да жиынтығы. Қауымдастықтың күрделілігі мен құрылымдылығын сипаттайтын басты қасиеттерінің бірі оның алуандығы деп есептеледі. «Биоалуандық» түсінігі қүрделі әрі санқырлы болғанымен екі компонент арқылы сипатталады. Биоалуандық компоненттері: түрлер саны мен түрлер молдығы.

Алуандықты бағалауды не түрлер санын есептеу, немесе салыстырмалы түрдегі молдықты өлшеу, немесе осы екі компонентті біріктіру арқылы жүргізу қалыптасқан. Дегенмен, алуандықты жай ғана түрлерді есептеу арқылы бағалағанда мәліметтер жеткіліксіз болады, себебі кезкелген қауымдастық сандары бірдей түрлерден тұрмайды. Алуан түрлерден тұратын қауымдастықтағы көптеген түрлердің саны мүлде аз болса, ал кейбірінің саны шамалы ғана болады, солардың ішіндегі біраз түрлердің ғана саны көп болады.

Материалдар мен әдістер Зерттеу жұмыстары Ақжайық ұлттық резерваты аумағында таралған өсімдік қауымдастықтарын жалпы қабылданған геоботаникалық, картографиялық әдістер бойынша жүргізілді [1, 2]. Табиғи өсімдікжабынның альфа-алуандығы жеке қауымдастықтардың түрлерге байлығын сипаттайды. Альфа-алуандықтың негізгі көрсеткіштері: түр байлығы (species richness) – қауымдастықтағы түрлердің жалпы саны және түр қанықтығы (species density) – аудан бірлігіндегі түрлер санының орташа мәні [3, 4]. Түр байлығы мен түр қанықтығын бір мезгілде есепке алған кезде әртүрлі қауымдастықтарды талдау арқылы түр алуандығын салыстыра бағалау мүмкін болады. Қауымдастықтағы түр қанықтығын есептеу кезінде бөлінген фитоценозға жататын әр геоботаникалық алаңшадағы түрлер саны анықталады; сосын қанықтық түрлер санының орташа арифметикалық мәні (немесе медиана) ретінде есептеледі де орташаның стандарттық қатесі анықталады. Қауымдастықтың түр байлығы маршрут бойында және сипатталған алаңшалардағы түрлердің жалпы саны арқылы анықталады.

Зерттеу нәтижелері және оны талқылау Далалық зерттеулер нәтижелері, ғылыми флоралық зерттеулер және флора анықтағыштарын пайдалана отырып «Ақжайық» ұлттық резерваты мен оған іргелес территориялардың кең таралған өсімдіктерінің тізімі жасалды.

Табиғи өсімдікжабынның альфа-алуандығын бағалау үшін біз жеке қауымдастықтар бойынша геоботаникалық сипаттама бланктерін пайдаландық. Қарастырылған кең таралған қауымдастықтар:эфемерлі-сораңды-галофитбұта, арамшөп араласқан астықтұқымдастарлы-алуаншөп және бұталар мен арамшөптер араласқан алуаншөпті-астықтұқымдастар қауымдастықтар (Alhagi pseudоalhagi, Carelinia caspica, Glicirrhiza glabra, Glycyrrhiza uralensis, Cynanchum sibiricum, Tamarix ramosissima, Сalidium capsicum, Sophora alopecuroides, Xanthium strumarium).

«Ақжайық» ұлттық резерваты мен оған іргелес территориялардың альфа-алуандығын сипаттау бланктері алынды. Ең жоғары деңгейдегі альфа-алуандығы арамшөп араласқан астықтұқымдастарлы-алуаншөп қауымдастығында тіркелді – 41 өсімдік түрі. Түр байлығының бұлайша жоғарылауы антропогендік әсерлер нәтижесінде қауымдастықтарға көптеген рудерал түрлердің енуіне байланысты болған жағдай.

Ылғал сүйгіш шөптесін өсімдіктер басымдығындағы шалғын қауымдастықтары шалғын топырақтарына тән. Алауаншөп қауымдастығындағы 6 өсімдік түрі сипаттаулардың 50%-дан артығында кездеседі, олардың ішіндегі 2 түр – жантақ (Alhagi pseudоalhagi) және шытырмақ (Lepidium perfoliatum) сипаттаулардың 50%-нан артығында кездесті. Жантақ барлық қауымдастық құрамында доминант ретінде кездессе, шытырмақ проекциялық жабынның бар болғаны 1-ден 5%-ға дейін қамтиды. Субдоминант ретінде Каспий ақбасшөбі (Carelinia caspia), Орал миясы (Glycyrrhiza uralensis), бытыраңқы ақмамық (Puccinella distans), түйеқарын ажырық (Aeluropus littoralis) және аз мөлшерде София сармаласы кездеседі. Топырақтар әр дәрежеде тұзданғандығына байланысты шөпқұрамда сораңдар – тарбақ торғайоты (Climacoptera brachiata), шашыраңқы сораңша (Petrosimonia brachiata) және галофит астықтұқымдастар өседі. Шөпқұрамда София сармаласы, кәдімгі ақмия (Vexibia alopecuroides), бүрметікен сарысояу (Xanthium strumarium), алабұта (Atriplex tatarica), тесікжапырақ шытырмақ (Lepidium perfoliatum), имек кәріқыз (Lapulla patula), шөл жауылшасы (Alyssum desertorum) және шөл ебелегі сынды бұзылу индикаторларының болуы қандай да бір кері экологиялық факторлардың әсері болғандығын көрсетеді. Henopodium және Suaeda туыстарына жататын кейбір түрлер кішігірім аумақтарда – парцеллаларда таралып, өсімдік жамылғысын түрлендіреді, яғни аумақтың галофитизациялану үдерісі жүреді.

Эфемерлі-сораңды-галофитбұта қауымдастықтарын түр алуандығын 37 түр құрайды ( кесте 1). Аталған қауымдастықтар құрамында эфемеретумның, оның ішінде Lepidium және Eremopyrum туыстары өкілдерінің біршама мөлшерде болуы тән, солармен қатар сармала да кездеседі. Олар экожүйелер бұзылуының бастапқы кезеңдерінің индикаторларына жатады.

Шөпқұрамда галофит бұталар басым болады, олар – төбесораң қарабарақ (Halostachys belangeriana), шытыр сорқаңбақ (Сalidium capsicum) және қызыл жыңғыл (Tamarix ramosissima). 37 түрдің ішіндегі 13 түр бір ғана тіршілік ортасында кездеседі.

Зерттеу нысанына бұталар мен арамшөптер араласқан астықтұқымдастарлы-алуаншөп қауымдастықтары да тән. Қауымдастық доминанттарына алуаншөптер (Alhagi pseudalhagi, Atriplex tatarica, Karelinia caspica.Limonium gmelinii), ал субдоминанттарына астықтұқымдастар – қамыс, суоты, қияқ, ақмамық және ажырық жатады (кесте 2).

Сонымен қатар зерттеу нысанына бұталар мен арамшөптер араласқан алуаншөпті-астықтұқымдастар қауымдастықтары да кең таралған. Қауымдастық доминанттары астықтұқымдастар – кәдімгі қамыс (Phragmites australis), ақ суоты (Agrostis gigantean), сары қияқ (Leymus multicaulis), ақмамық, кей жерлерде ажырық, ал субдоминанттары –алуаншөптер (Alhagi pseudalhagi, Atri,Kareliniacaspica,Limoniumgmelinii)болады (кесте 3).



Кесте 1 - Эфемерлі-сораңды-галофитбұта қауымдастықтарының альфа-алуандығы

Рет №

Өсімдік атаулары

Геоботаникалық сипаттау нөмірі

1

14

17

27

20

Өсімдіктердің қауымдастық шөпқұрамына араласуы (жабындағы молдығы, %)

1

Halostachys belangeriana

30

10

15

10

-

2

Tamarix ramosissima

-

20 

-

15

40

3

Сalidium capsicum

˃1

5

3-

5

˃1 

4

Climacoptera brachiata

10

˃1 

10 

10

 -

5

Climacoptera lanata

5



 -

˃1 

 -

6

Petrosimonia brachiata

10

-

-

 5

 -

7

Suaeda foliosa

˃1 



 -

-

-

8

Сhenopodium album

˃1

˃1

5

-

-

9

Descurainia sophia

˃1





 -

-

10

Lepidium perfoliatum

˃1



 -

-

-




Lepidium latifolium

-

-

2

-

-

11

Eremopyrum triticeum

˃1 

3

-

 -

-

12

Eremopyrum orientalis

˃1 

-



 -

 -

13

Malkolmia sp

˃1



 -

 -

 -

14

Suaeda prostata

˃1

ед.



-

-

15

Aeluropus littoralis



15 

 -

10

10

16

Anisantha tectorum

-

5

-

 -

-

17

Lappula sp

 -

1

-

 -

 -

18

Alhagi pseudalhagi

 -

˃1 

˃1 

 -

3

19

Salsola paulsenii

 -

˃1 

 -

 -

-

20

Limonium gmelinii

-

˃1 

-

˃1 

3

21

Saussurea salsa

-

˃1 

˃1 

˃1 

-

22

Atriplex tatarica

-

˃1 

˃1 

-

˃1 

23

Vexibia alopecuroides

-

˃1 

-

-

1

24

Salicornia europea

-

˃1 

˃1 

-

-

25

Atriplex micrantha

-

-

˃1 

-

-

26

Cynanchum sibiricum

-

-

˃1 

-

-

27

Limonium gmelinii

-

-

˃1 

˃1 

-

28

Polygonum aviculare

-

-

˃1 

-

-

29

Seneciono eanus

-

-

˃1 

-

-

30

Puccinelladistans

-

-

-

10

15

31

Leymus multicaulis

-

-

-

-

15

32

Artemisia nitrosa

-

-

-

˃1 

1

33

Phragmites australis

-

-

-

˃1 

˃1 

34

Suaeda acuminata

-

-

-

˃1 

-

35

Climacoptera crassa

-

-

-

˃1 

-

36

Juncus gerardii

-

-

-

˃1 

-

37

Karelinia caspica

-

-

-

-

2

Кесте 2 – Бұталар мен арамшөптер араласқан астықтұқымдастарлы-алуаншөп қауымдас-тарлы альфа-алуандығы



Рет №

Өсімдік атаулары

Геоботаникалық сипаттау нөмірі

3

10

12

15

19

22

Өсімдіктердің қауымдастық шөпқұрамына араласуы (жабындағы молдығы, %)

1

Alhagipseudоalhagi

35

10

˃1 

15

˃1

10

2

Aeluropuslitoralis

20

20 




-

-

-

3

Atriplexaucherii

15

-

-

-

-

-

4

Careliniacaspiсa

10

˃1 

˃1

-

35

-

5

Cynanchumsibiricum

3



˃1

˃1

˃1

˃1

6

Glicirrhizaglabra

2

-

-

-

-

-

7

Descurainiasophia

˃1 



˃1

˃1

-

-

8

Calamagrostisepigeios

˃1

˃1

15

-

-

-

9

Lepidiumperfoliatum

˃1



˃1

˃1

˃1

˃1

10

Limoniumgmelinii

˃1



-

-

˃1

-




Malkolmiasp

-

-

-

-

-

-

11

Petrosimoniabrachiata

˃1 

˃1 

-

-

25

-

12

Climacopterabrachiata

˃1 

-

-

15

-

-

13

Saussurea salsa

˃1

˃1

-

-

-

-

14

Senecionoeanus

˃1

ед.

-

-

-

-

15

Henopodiumsp



20 

 -

-

-

-

16

Henopodium album

-

20

-

10

-

-

17

Suaedafoliosa

 -

15

-

-

-

-

18

Suaedaaltissima

 -

10

˃1 

˃1

-

-

19

Lactucatatarica







˃1 

-

-

-

20

Eremopyrumorientalis

-

˃1 

-

-

-

-

21

Eremopyrumtriticeum

-

˃1 

˃1 

-

-

˃1

22

Aeluropuslittoralis

-

˃1 

-

-

-

15

23

Puccinelladistans

˃1

˃1 

˃1

4

15

10

24

Calamagrostispseudophragmites

-




15

-

-

-

25

Elytrigiarepens

-

-

10 

3

-

˃1

26

Phragmitesaustralis

-

-

10

3

-

-

27

Vexibiaalopecuroides

-

-

15

-

-

-

28

Glycyrrhizauralensis

-

5

10

3

˃1

-

29

Eleagnusoxycarpa

-

-



-

-

-

30

Asparagus officinalis

-

-

˃1

˃1

-

-

31

Atriplexmicrantha

-

-

˃1

˃1

-

˃1

32

Suaedaacuminata

-

-




10

-

-

33

Althaeaofficinalis

-

-




˃1 

-

-

34

Cirsiumarvense

-

-




˃1 

-

˃1

35

Crepistectorum

-

-




˃1 

-

-

36

Lepidiumlatifolium

-

-




˃1 

-

-

37

Taraxacumofficinalis

-

-




˃1

-

˃1

38

Leymusmulticaulis













5

10

39

Atriplextatarica













˃1

˃1

40

Artemisia nitrosa













˃1

-

41

Xanthium strumarium
















40

Кесте 3 - Бұталар мен арамшөптер араласқан алуаншөптік-астықтұқымдастар қауымдас-тықтарының альфа-алуандығы

Рет №

Өсімдік атаулары

Геоботаникалық сипаттау нөмірі

6

4

23

24

25

Өсімдіктердің қауымдастық шөпқұрамына араласуы (жабындағы молдығы, %)

1

2

3

4

5

6

7

1

Phragmitesaustralis

-

25

5

5

55

2

Limoniumgmelinii

20

-

˃1

10

10

3

Poligonumsp

15

-

-

-




4

Senecionoeanus

5

-

-

-

˃1

5

Agrostisgigantea

10

10

-

-

˃1

6

Aeluropuslitoralis

10

5

15

-




7

Halostachisbelangeriana

10

-

-

-




8

Lepidiumperfoliatum

˃1

-

-

-




9

Malkolmiasp

˃1

-

-

-




10

Alhagipseudalhagi

˃1

20

˃1

10




11

Limoniumgmelinii

˃1

˃1

-

-




12

Saussurea salsa

˃1

-

-

-

˃1

13

Atriplextatarica

˃1

-

-

-




14

Atriplexmicrantha

˃1

˃1

˃1

-




15

Polygonumaviculare

˃1

-

-

-




16

Juncusgerardii

˃1

-

15

-

3

17

Vexibiaalopecuroides

˃1

-

-

-




18

Salicorniaeuropea

˃1

-

-

-

˃1

19

Kareliniacaspica

˃1

˃1

-

-




20

Cynanchumsibiricum

˃1

˃1

˃1

˃1




21

Bolboschoenusmaritimus




-

30

-




22

Leymusmulticaulis




20

-

10

10

23

Tamarixramosissima




10

-

5




24

Glycyrrhizauralensis

-

˃1

-

-




25

Climacopterabrachiata

-

˃1

-

˃1

˃1

26

Tripoliumpannonicum

-

˃1

-

-

˃1

27

Puccinelladistans

˃1

-

20

15

15

28

Tamarixlaxa

-

-

5

-




29

Gypsophila sp

-

-

˃1

-




30

Pycreusnilagiricus

-

-

˃1

˃1




31

Suaedalinifolia

-

-

˃1

˃1

˃1

32

Triglochinmaritima







˃1

˃1




33

Xanthium strumarium







˃1

-




34

Sophoraalopecuroides










35




35

Lycopuseuropaeus

˃1




˃1

-




36

Artemisia schrenkiana













10

Кесте 4 - «Ақжайық» Ұлттық резерватының әртүрлі қауымдастықтарындағы альфа-алу-

андығы көрсеткіштері



Альфа-алуандық көрсеткіштері

Қауымдастық атауы

Эфемерлі-сораңды-галофитбұта

Арамшөп араласқан астықтұқымдастарлы-алуаншөп

Бұталар мен арамшөп араласқан алуаншөпті-астықтұқымдастар

Түр байлығы

37

41

36

Түр қанықтығы

15

21

13


Қорытынды Аумақ қауымдастықтарының ішіндегі арамшөптік араласқан астықтұ-қымдастарлы-алуаншөптік қауымдастықтарының альфа-алуандығы басқа сипатталған қа-уымдастықтарға қарағанда жоғары екені анықталды, ондағы түр байлығы 41 түрді құрай-ды. Сипатталған қауымдастықтардағы түр қанықтығы 21 түрден тұрады.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1 Быков Б.А. Геоботаника. – Алма-Ата: Наука, 1978. – 288 с.

2 Сочава В.Б. Геоботаническое картографирование // Классификация растительности как иерархия динамических систем. – Л., 2009. – С. 3-38.

3 Гусев М.В.и др. Сохранение и восстановление биоразнообразия // Москва: НУМЦ, 2002.-296 с.

4 Р. Примак. Основы сохранения биоразнообразия. М.: Издательство Научного и учебно-методического центра, 2002. 256 с.
С.С.Карибаев, Г.М.Ушкемпирова, К.Усен

Казахский национальный аграрный университет
ОЦЕНКА АЛЬФА-РАЗНОВИДНОСТЕЙ ПРИРОДНО РАСТИТЕЛЬНОГО ПОКРОВА НАЦИОНАЛЬНОГО РЕЗЕРВАТА АКЖАЙЫК

Резюме

В статье, опираясь на материалы полевых исследований, накопленных в результате, на территории национального природного резервата Акжайык, растительного покрова альфа-разнообразие изложены результаты анализа.



Ключевые слова: Биоразновидность,растительный покров,альфа-разновидность, видо-изобилие, растительная ассоциация, геоботаническое описание.

S.S.Karibaev, G.M.Ushkempirovа,K.Ussen

1Kazakh National Agrarian University

ASSESSMENT OF ALPHA-KIND OF NATURAL VEGETATION COVER OF NATIONAL RESERVE "AKZHAIYK "

Summary  In article are stated consequences of the analysis of alpha-kind of natural vegetation cover of the national reserve "Akzhaiyk" leaning on the accumulated materials as a result of field rese-arches.

Keywords: Biodiversity, national vegetation cover, alpha-kind, species - abundance, vegetable association, geobotanical description, phytocenosis.

ФИО - Карибаев Сабит

Жұмыс орны – Қазақ ұлттық аграрлық университеті

Дәрежесі – ж.ғ. магистранты.

Мекен-жайыАлматы қаласы, Акбулак ықшам ауданы, Чуланов, 121/36

Телефон номері. – 87071931093


c:\users\пк\desktop\dsc_7868.jpg



ФИО - Үшкемпирова Гулназ

Жұмыс орны – Қазақ ұлттық аграрлық университеті

Дәрежесі – ж.ғ. магистранты.

Мекен-жайы – Алматы қаласы , Ұлжан ықшам ауданы, Екпінді көшесі, 138

Телефон номері номері. – 87471508604






ФИО - Усен Капар.

Жұмыс орны – Қазақ ұлттық аграрлық университеті

Дәрежесі – б.ғ. кандидаты.

Мекен-жайы – Алматы қаласы, Қайрат ықшам ауданы 58

Телефон номері. – 87013576868





: sites -> default -> files -> publications
publications -> Қазақстан республикасының денсаулық сақтау әЛЕУМЕТТІК денсаулық сақтау министрлігі
publications -> Қазақ тіліндегі физикалық ЖӘне техникалық терминологиялық СӨздіктердегі үйлесімсіздік
publications -> Реферат тақырыбы: Сыртқы және ішкі сәулелену әсерінен пайда болатын аурулар Орындаған: Медеубек М. А. Тобы: 103 фк
publications -> Ас қорыту жүйесі
publications -> Тіл – ел байлығы
publications -> В медицинской практике остеомиелитом называют воспаление всех слоев кости от костного мозга до надкостницы
publications -> Делимитация и демаркация государственной границы рк как фактор национальной безопасности
publications -> Морфологические изменения миокарда предсердий при внезапной сердечной смерти у пожилых людей
publications -> Патриоттық тәрбие Аннотация




©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет