ҚР ҰҒА академигі А. М. Ғазалиевтың редакциясымен



жүктеу 1.29 Mb.
бет1/7
Дата17.07.2017
өлшемі1.29 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ТАНЫМАЛ ҒАЛЫМДАР МЕН ПЕДАГОГТАРДЫҢ ҚАРМТУ ДАМУЫНА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
Студенттік топтар кураторларына көмек ретінде
5-жинақ
2-ші басылым, өңдел. және толық.

Қарағанды 2015
ӘОЖ 355.341.1. (574)

КБЖ 74.58 (5 Каз-4 Ка)

Т 18
ҚР ҰҒА академигі А.М. Ғазалиевтың редакциясымен

Құрастырушы-авторлар: Т.И. Сүлейменов, К.З. Сарекенов, А.К. Мубаракова, А.Е. Даниярова, М.Ж. Сулейменова, А.Т. Оралова, Т.К. Исабеков,

С.К. Тутанов, И.В. Брейдо, Ф.К. Низаметдинов, Н.Х. Шәріпов,

М.В. Пономарева, Н.Б. Давлетбаева, Л.С. Кипнис, З.А. Молдағалиев.

Т 18 Танымал ғалымдар мен педагогтардың ҚарМТУ дамуына қосқан үлесі. Студенттік топтар кураторларына көмек ретінде. 5 - жинақ / ҚР ҰҒА академигі А.М. Ғазалиевтың редакциясымен. – 2-ші басылым, өңдел. және толық. – Қарағанды: Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің баспасы, 2015. – 84 б.


Жинақта ҚарМТУ дамуының негізгі кезеңдеріне, университеттің дамуына үлкен үлес қосқан және оның мақтанышы болып табылатын ғалымдарға, педагогтарға арналған мақалалар бар.

Жинақ материалдары кураторларға «Жаңа Қазақстандық Патриотизмді қалыптастыру» атты патриоттық тәрбие беру Тұжырымдамасын жүзеге асыру шеңберінде кураторлық сағаттар дайындау және басқа іс-шаралар өткізу үшін ұсынылады.

ӘОЖ 355.341.1. (574)

КБЖ 74.58 (5 Каз-4 Ка)
© Қарағанды мемелкеттік

техникалық университеті, 2015

А.М. Ғазалиев,описание: c:\users\user\desktop\газалиев а.jpg

Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің ректоры,

ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты,

ҚР ҰҒА академигі

ЕЛІМІЗДІҢ ДАМУЫНА ҮЛКЕН ҮЛЕС
Құрметті әріптестер!
Орталық Қазақстан индустриясын қарқынды арттыру жылдары 60 жыл бұрын Орталық Қазақстанда бірінші және Қазақстан екінші техникалық ЖОО – Қарағанды тау-кен институты құрылды. Біз бұл ҚР Тұңғыш Президентінің ЖОО екенін ерекше мақтанышпен айтамыз, себебі Нұрсұлтан Назарбаев жоғары техникалық білім негіздерін нақ осы жерде алған. 2012 жылы 1 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Күні Нұрсұлтан Әбішұлы ҚарМТУ-ға келді, бұл туралы Құрметті қонақтар кітабында өз қолымен жазылған жазбасы куәландырады: «Мен осы оқу орнында – барлық Қазақстан үшін инженерлік кадрлар шеберханасында оқығанымды мақтан етемін».

Қарағанды тау-кен институтына бірінші қабылдау 1953 жылы жүзеге асырылды. 200 студент «Пайдалы қазбалар кен орындарын әзірлеу» және «Тау-кен кәсіпорындарының құрылысы және тау-кен электр механикасы» мамандықтар бойынша оқуға түсті. 1958 жылы ЖОО политехникалық институт болып түрленді және кейіннен индустриялық Орталық Қазақстан өңірінің өнеркәсіптік дамуын қамтамасыз етеді.

Уақыт өте ҚарПТИ еліміздің жоғары техникалық білімін дамытуға үлкен үлес қосты. Нақ ҚарПТИ филиалдарының негізінде Қарағанды индустриялық университеті, Балқаш гуманитарлық-техникалық институты, О. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті құрылды. ҚарПТИ Көкшетау филиалы Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті құрамына, ал Петропавлдікі – М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті құрамына енді.

Халық шаруашылығы үшін мамандар даярлаудағы табыстары және ғылыми зерттеулер орындағаны үшін КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының Қаулысымен 1976 жылы Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Ал 1980 жылы ҚарПТИ социалисттік жарыста көшбасшы болды. Онда 870 ЖОО қатысты, жеңімпаздар тек екеуі: М. Ломоносов атындағы ММУ және ҚарПТИ мойындалды. 1996 жылы институт Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті болып қайта ұйымдастырылды.

ЖОО түрлі кезеңдерде қалыптасуы мен дамуына ректорлар: Жүніс Нұрмұхамедов, Әбілқас Сағынов, Александр Лазуткин, Геннадий Пивень ықпал етті. Олардың әрқайсысы өз буынының өкілі болды, мамандарды даярлау сапасын арттыруға көп істер жасады. Социалисттік Еңбек Ері, ҚР Мемлекеттік сыйлығының екі мәрте лауреаты, ҚР ҰҒА академигі, профессор Әбілқас Сағыновтың еңбегін артық бағаламауға болмайды, ол Қарағанды политехникалық университетін 33 жыл басқарды. Жоғары білім және тау-кен ғылымы патриархы еңбегінің құрметіне 2012 жылы 21 желтоқсанда ҚарМТУ-дың бас корпусы алдындағы алаңға ескерткіш орнатылды.

Біз шындығында түлектерімізді мақтан етеміз. Осы жылдар ішінде олардың 75 000 астамы – талантты мемлекеттік қайраткерлердің, ғалымдардың, ғылым, білім беру және өндіріс ұйымдастырушыларының тұтас топтамасы даярланды. Университет бұрынғы табыстарына массаттанбастан, үдемелі дамып келеді. ҚарМТУ-да ҚР Тұңғыш Президентінің өнегесінде студенттерге патриоттық тәрбие берудің бірегей моделі әзірленді, ол жан-жақты сыналды және ҚР БҒМ республиканың ЖОО-да жүзеге асыруға ұсынды. 2008 жылы Қазақстанда алғашқы Корпоративті Университет құрылды, оған 87 ірі өнеркәсіптік кәсіпорын, ғылыми ұйымдар және Қазақстан, Ресей, Қытай, Беларусь және Өзбекстанның ЖОО енеді. Қазіргі Корпоративті Университет қажетті құзіреттілікті игеру үшін теория мен практиканың тығыз өзара байланысы принципін жүзеге асыратын дуалды оқыту локомотиві болды. Кәсіпорын білім беру стандарттарын, оқу жоспарлары мен бағдарламаларын әзірлеуде белсенді араласады.

Білім беру процесінің халықаралық стандарттарға бағдарлануы «білім – ғылым - инновациялар» үштігінің терең ықпалдасуын және бірігуін қарастырады. ЖОО-да, 50-ден астам ҒЗИ, ғылыми зертханалар мен орталықтар, шағын ендіру кәсіпорындары енетін инновациялық ғылыми-техникалық кешен жұмыс істейді. Осы инновациялық бөлімшелер орындаған ҒЗЖ көлемі 2012 жылы 1,4 млрд теңгені құрады. 26 мамандық бойынша мамандарды мақсатты даярлау Қазақстанның Қарағанды облысын индустрияландыру Картасына енетін 66 кәсіпорнында жүргізіледі. Білім, ғылым және өндірістің тығыз ықпалдасуы негізінде бес ғылыми-оқу-өндірістік бірлестігі құрылды: «Құрылысты және ТКШ түрлендіру», «Металлургия», «Көлік», «Дуалды техникалық білім» және «Дуалды әскери оқыту». Олардың құрамына ғылыми-зерттеу институттары, жұмысшы мамандағы орталықтары, шығарушы кафедралардың филиалдары, Корпоративті университет кәсіпорындары, қорғаныс, төтенше жағдайлар және ҚР ішкі істер министрліктерінің бөлімшелері енеді.

Оқу процесін қарқындату және мамандарды даярлау сапасын арттыру үшін университет оқу процесіне әлемдік өндірушілердің, құны 450 млн теңгеден астам ғылыми-зертханалық және ақпараттық-коммуникациялық жабдығының бірегей кешенін енгізді, техника бюджеттен тыс қаражатқа алынды және Корпоративтік Университет кәсіпорындары сыйға тартты. Кәсіптік практика кезеңінде студенттерге жалақы төленетін жерлерде жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін біз анағұрлым қажет етілетін тау-кен, машина жасау, құрылыс және дәнекерлеу бейінді мамандықтары бойынша төрт жұмысшы мамандығы орталығын құрдық. Өз кезегінде Корпоративтік Университет кәсіпорындарында шығарушы кафедралардың 55 филиалы қызмет етеді, онда студенттер жаңа заманғы деңгейде кәсіптік практикадан өтеді. Жеке алғанда, ағымдағы жылдың маусым айының басында ҚарМТУ-дың екінші курсының 25 студенті Минск трактор зауытының кәсіпорындарына, Беларусьта БелАЗ және «Амкодора» шықты. Кедендік одақ шеңберінде автоөнеркәсібі алыптары біздің студенттерімізге төленетін жұмыс орындарын береді, одан кейін Қазақстанда өздерінің өндірістік учаскелеріне жұмысқа тұрғызады.

ҚарМТУ жанында Қазақстандық дәнекерлеу институты базасында бір жыл бұрын әлемнің 56 елінде мойындалатын халықаралық үлгідегі дәнекерлеуші-инженерлер дипломдары берілетін мамандардың алғашқы ағынын даярлау басталды. Осыған байланысты тау-кен металлургиялық саласы кәсіпорындарының барлық деңгейдегі дәнекерлеу мамандарын даярлауға тапсырыс портфелі артып келеді. ҚарМТУ-да студенттер мен қызметкерлердің шығармашылық қызметі мен толыққанды демалысы үшін барлық жағдайлар жасалған. 882 орынға жаңа студентік жатақхана құрылысы аяқталады. Денсаулық сақтау пункті тамаша жабдықталған, Қарқаралыда 500 орындық спорттық-сауықтыру лагері, әлемдік деңгейдегі жаңа заманғы залдары мен ашық алаңдары бар спорт кешені, «Жастар Әлемі» сыйымды жастар сарайы қызмет етеді. Қарағанды «Политехының», қазіргі техникалық университетінің дипломы баяғыдан сапалы білім және мансаптық жетістіктер кепілі болды: ҚарМТУ-дың 98 % түлегі ЖОО аяқтасымен бірден жұмысқа тұрады.

Университет 60 жылдығын айтарлықтай жетістіктермен қарсы алады. Сан мыңдаған ұжым Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына «Қазақстан-2050» Стратегиясы»: Қалыптасқан мемлекеттің жаңа стратегиялық бағыты» Жолдауында белгіленген міндеттерді жүзеге асыруды көздейді.


Н. Рыжкова,

«Казахстанская правда» газетінің корреспонденті


ӨЗАРА ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҚ ПАЙДАСЫН ТИГІЗЕДІ
Бәсекеге қабілетті инженерлер даярлау халықаралық стандарттар негізінде кәсіптік құзыретін қалыптастырмай мүмкін емес.

«Еурорейтинг-2013» әлемнің 2 678, қазақстандық 23 қоса ЖОО қатарында отандық оқу орындары арасында үшінші орынды Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті алды. Бұл салмақты табыс. Еуроодақ критерийінде рейтингті анықтау кезінде: ғылыми қызмет, халықаралық ынтымақтастық, түлектердің қажеттілігі, ақпараттандыру, біліктілігін арттыру деңгейі және оқытушылар мен қызметкерлерді халықаралық мойындау, еуропалық ғылым академияларына мүшелік, Еуропалық сауда-өнеркәсіп палатасы мен Еурокомиссия бөлімшелері берген марапаттар енеді.

Жеңіп алған бекіністерін бермеуге міндеттейтін жағымды жаңалықты ҚарМТУ ұжымы, белгілі болғандай, Ресейдің 15 көшбасшы ЖОО құрамына енген және әлемдік рейтингтегі топ-100 орны үшін күресетін Томск Ұлттық зерттеу политехникалық университетімен (ТПУ) ынтымақтастықтың жаңа кезеңінде алды. ҚарМТУ-дың алдыңғы қатарлы ғалымдарының Сайланған делегациясы осы уақытта Ресейде, Томскіде ТПУ ректоратының шақыруымен жұмыс сапарымен болды. Екі политех та қос дипломды білім және академиялық алмасу бағдарламасында жемісі қызмет етеді.

Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті бізде білім беру бағдарламасының төрттен бір бөлігін жүзеге асырады. Біз қарым-қатынастардың дамуына қызығушылық тудырамыз. Бірлескен жұмыс біздің жалпы алға жылжуымыз үшін өте маңызды, - ТПУ ректоры Петр Чубик, қорытынды отырыста делегация дайындығының өте жақсы деңгейін атай отырып, осылай деді.

Біздің Сібірге сапарымыз бірлескен ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелер орындау, геологиялық барлау, дәстүрлі және ядролық энергетика, нанотехнологиялар саласында шағын ендіру кәсіпорындарын құру бойынша бір қатар келісім-шарттарға қол қоюмен аяқталды. Біз қос дипломды және элиталық білім беру бағдарламалары, академиялық алмасу, ғылыми машықтандыру, сонымен қатар ғылыми-педагогикалық кадрлар даярлау және олардың біліктілігін арттыру бойынша мамандар даярлауда ынтымақтастықты жалғастырамыз, - дейді, ҚарМТУ ректоры, ҚР ҰҒА академигі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Арстан Ғазалиев. - ТПУ «Космогеология» орталығы ҚарМТУ ғалымдарының «Жерді қашықтықтан барлап білу негізінде пайдалы қазбаларды әзірлеу болжамы» проблемасы бойынша зерттеулерге қызығушылық танытты және осы жобаға қатысуға дайын. ҚарМТУ базасында Нанотехнологиялар орталығын бірлесіп құру туралы келісушілікке қол жеткізілді. ҚарМТУ магистранттарын Томскіде энергетиканың маңызды бағыттары бойынша мақсатты даярлау механизмі және көлемдері туралы мәселе қарастырылуда: атомдық – «Казатомпром» және жаңартылатын шығу көздері Ұлттық атомдық компания» АҚ басқармасымен келісім бойынша.

Халықаралық деңгейдегі құзыреттерге ие инженерлік және техникалық кадрларға қажеттілікті қамтамасыз ету керек. Бұны бизнеспен бірлесіп жасау керек, - деп атап өтті Мемлекет Басшысы 2013 жылы 22 мамырда Шетел инвесторлары кеңесінің 26-отырысында.

Нұрсұлтан Әбішұлы әлемдік экономика көшбасшыларының қатысуымен табысты білім беру жобасының мысалы ретінде ТОТАЛЬ трансұлттық компаниясының қызметін келтірді, соның ықпалымен ҚарМТУ-да осы салада оқу орталықтарын халықаралық сертификаттаумен айналысатын Қазақстандық дәнекерлеу институты құрылды. Біздің газетіміз «Халықаралық дәнекерлеуші», «Дәнекерлеу бойынша халықаралық практик» және «Халықаралық дәнекерлеуші инженер» бағдарламалары бойынша әлемнің 56 елінде мойындалатын диплом бере отырып, 60-тан астам маман шығару туралы айтты. Мұнай-газ, кен-металлургиялық және құрылыс салалары бойынша кәсіпорындардан барлық деңгейдегі дәнекерлеу мамандарын даярлауға тапсырыстар портфелі босап келеді.

Жаңа заман жағдайында бәсекеге қабілетті мамандар даярлау халықаралық стандарттар негізінде кәсіптік құзыретті қалыптастырмай мүмкін емес. ҚарМТУ-дың халықаралық қызмет тәжірибесі жеткілікті: оны АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Германия, Австралия, Қытай, Ресей, Украина, Беларусь, әлемнің басқа елдерінің жетекші университеттерімен ынтымақтастық туралы 160 меморандум дамытады. Томскіде кездеу нәтижелері бойынша талқылағанда, серіктес ЖОО студенттері мен магистранттарының академиялық ұтқырлығы артып келеді. Қазір ТПУ мен ҚарМТУ қос диплом берілетін 4 білім беру бағдарламасын жүзеге асырады, олардың саны перспективада 3 есе артады.

Біз «ТПУ & ЗойНпе» оқу орталығымен стратегиялық серіктестік туралы келісім-шарт жасастық, бұл ҚарМТУ қызметкерлерінің біліктілігін арттыру және халықаралық сертификаттар алу мүмкіндігін береді, деп атап өтеді Арстан Мәуленұлы. – «жасыл химия» ғылыми бағытында техногендік шикізатты қайта өңдеу технологияларын әзірлеу, Орталық Қазақстан жағдайларына бейімделген органикалық ластандырғыш заттардың деструкторларын жасау қарастырылған. «Сибирь-тест» сынау орталығында біздің ғалымдарымыз АПК қажеттілігі үшін биологиялық белсенді қоспалардың теңгерімнен тыс көмір негізінде алынған сертификаттау жүргізеді.

Қарағандылықтар мен томскіліктердің ғылыми-білім беру серіктестігінің жетістіктері басты міндеті – ҮИИӘ мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру үшін бәсекеге қабілетті кадрлар даярлау жолында жұмыс істейді.


«Казахстанская правда», 2014, 29 наурыз




А.Е. Даниярова,

т.ғ.к., қауымдастырылған профессор,

Қарағанды мемлекеттік техникалық

университетінің Қазақстан тарихы

кафедрасының доценті,

e-mail: aina171173@mail.ru


Н.Ә. НАЗАРБАЕВТЫҢ БЕС ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ РЕФОРМА ЖАСАУДАҒЫ БАСТАМАСЫ. 100 НАҚТЫ ҚАДАМ –

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДАМУ БАҒЫТЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ
Қоғамдық-саяси жағдай өткенді шолып қарасақ та, қазіргі таңда да қоғамның дамуына әлеуметтік-экономикалық фактордың әсер ету заңдылығын негіздейді. Біздің Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың Бес институционалдық реформаны жүзеге асыру мақсатында ұсынған «100 нақты қадам» бағдарламасы – бұл Қазақстанның әлемдегі ең дамыған отыз мемлекет қатарына кіру жолындағы сенімді қадамдары, қазақстандық қоғамды өркениетті дамытуға, адам мәселелерін шешуге бағытталған әрі жаһандық және ішкі сын-қатерлерге жауап ретінде ұсынылатын мемлекетті жаңғыртудың кешенді бағдарламасы. Бүгінгі күні мемлекетіміздің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси негіздерін қарқынды дамытуға арналған кең ауқымды іс-шаралар жүргізіліп келеді.

5 институционалдық реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадам Қазақстанның юарлық салада ұзақ мерзімді өркендеуіне әкеледі. Ұлт жоспарын тиімді жүзеге асыру мемлекеттік органдардың, сараптама қауымдастығының және азаматтық сектордың белсенді өзара қарым-қатынасқа түсуін талап етеді.

Бағдарламалар – бұл мемлекеттік шешімдер өмірге келтірудегі негізгі тәсілдердің бірі. «Бағдарлама» сөзі «мақсаттар ағашы» ретінде реттелген, шаруашылықты дамытудағы бір немесе бірнеше мақсаттар мен мүдделерді жүзеге асыру жөніндегі іс-шаралар кешені дегенді білдіреді» [1].

«Ұлт жоспарының негізін құрайтын 100 қадам, бірінші кезекте, мемлекеттік құрылыс процесін нығайту деген сөз. Ұлт жоспарының ерекшелігі – оның тарихи маңызды кезеңде, мемлекет эволюциясының сапалы тұрғыда жаңа кезеңде қабылдануы. Қазақстандық қоғамның сенімі мен әлеуеті 100 қадамды сәтті жүзеге асырудың екінші құраушысы болып табылады, ол белсенді әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер үшін жасалған», - дейді тарих ғылымдарының докторы, профессор, «Интеллект Орда» Халықаралық әлеуметтік-гуманитарлық зерттеулерді біріктіру институтының бас директоры С. Мәжитов [2].

Бірінші реформа – кәсіби мемлекеттік аппарат құру, оған сәйкес мемлекеттік қызмет туралы жаңа заң қабылданады, мемлекеттік органдарда жұмыс істеуге үміткерлерді іріктеген кезде құзыреттілік тәсіл басты құраушы болып табылады және қызметтік саты бойынша өсу тек конкурстық негізде жүргізілетін болады.

Заңның ұлықтылығын қамтамасыз ету бес сатылы сот жүйесінен үш деңгейлі инстанцияға көшуден; соттардың есеп беру міндетін күшейтуден, судьялардың жаңа этикалық кодексін жасаудан; құзыреттілік тәсіл негізінде полиция қызметкерлерін іріктеу жүйесін жақсартудан; қоғамдық кеңестер мен ғаламтор порталы жүйесін жасау арқылы полиция ашықтығын қамтамасыз етуден тұрады.

Келесі реформа – индустрияландыру мен экономикалық өсу. Бұл мақсатқа қол жеткізудің негізгі құралдары – инвестициялық климатты жалпы жақсарту, сәйкес салаларға (қайта өңдеу секторы, туризм саласы, энергия үнемдеу, сүт және ет өндірісін дамыту) инвестициялар тарту, экспортты ынталандыру механизмдерін жасау, өмірге бейімді экспорттық өндірістер қалыптастыру. Білім беру саласында – орта білім беретін мектептерде 12 жылдың оқытуға бірте-бірте көшу, жоғары оқу орындарының академиялық және басқару дербестігін кеңейту. «Басты мақсат – шығатын кадрлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және білім беру секторының экспорттық әлеуетін өсіру» [3].

Бағдарламаның басты реформаларының ішіндегі «Мәңгілік Ел» атты жеті принцип дамудың негізгі құндылықтарын, Қазақстан халқынының мүдделері мен тарихи тағдырының ортақтығын көрсетеді. Мемлекет жас буынды төзімділікке, өзара құрметтеуге, отанға деген махаббатқа, оның өткені мен болашағына деген мақтанышқа тәрбиелеуге ұмтылады, бұл, өз кезегінде, патриоттық сезімді тудырып, қалыптастырады.

Жалпығы Ортақ Еңбек атты кең ауқымды идея одан әрі дами түсті, оның негізінде нақты өндірістік еңбек жатыр, бұл кезде әлеуметтік қорғаудан әлеуметтік прогреске көшу үшін жағдайлар жасалады. Идея Президентіміздің Жалпыға Ортақ Қоғам құру туралы идеясы мазмұны мен мағынасы жағынан мемлекеттік және қоғамдық құрылымдар үшін де, әр қазақстандық үшін де әрекет етуге арналған нұсқаулық болып табылады.

Қазақстан халықтарының ассамблеясы қоғамдық келісім мен ұлттық бірліктің бірегей үлгісі ретінде және Қазақстанның сәйкестігі мен азаматтық бірлігін нығайту үшін «Үлкен ел – үлкен отбасы» жобасын әзірлеп, жүзеге асыруы керек.

Әр ұлттың тарихы ұрпақтан ұрпаққа жетеді. Өткеннен келе жатқан рухани және мәдени құндылықтар заманауи қоғамның игілігіне айналады. Тарих адамдардың ойы мен сезіміне эмоционалдық әсер етеді, ол адамды үйлесімді тәрбиелеуге белсенді қатысады және патриотизмді қалыптастыруға ықпал етеді, Отанымыздың тарихын дәріптеу мақсатында «Қазақстан энциклопедиясы» ғаламторлық жоба жасалуда.

Есеп беретін мемлекет құру – бұл ауқымды құжаттың бесінші реформасы. На основе новых законов «Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы», «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» сияқты жаңа заңдар негізінде аудит және мемлекеттік аппаратты бағалаудың жаңа жүйесі енгізілетін болады әрі «Ашық үкімет» іске қосылады. Мемлекеттік органдардың басшылары жыл сайын стратегиялық жоспар мен аймақты дамыту бағдарламалары бойынша жұмыс нәтижелері бойынша тұрғындар алдында сөз сөйлейді. Мемлекеттік органдар жанындағы қоғамдық кеңестердің ролі күшейе түседі.

Разработка государственного Плана нации «100 нақты қадам» мемлекеттік Ұлт жоспарын әзірлеу мемлекеттік саясатты мемлекетті дамытудың басым бағыттары, экономиканың жеке салалары және әкімшілік-аймақты бірліктер бойынша жүзеге асыруға ықпал етеді. Бұл мақсатқа қол жеткізу қаржылық, материалдық-техникалық және еңбек ресурстарын ұлттық экономиканы дамытудың; орталық және жергілікті атқарушы билік органдарының, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың қызметін үйлестірудің басым бағыттарына шоғырландыру арқылы жүзеге асырылады. Ең басты мақсатқа қол жеткізу үшін – әр қазақстандықтың өмірін жақсарту, азаматтық сәйкестік пен патриотизмді нығайту, қазақстандықтарды біріктіру, қоғам мен экономиканы дамыту, мемлекетті гүлдендіру және барлығына ортақ заманауи мемлекет құру!
Әдебиеттер тізімі
1. Лапуста М. Г., Никольский П.С. Современный финансово-кредитный словарь. - М.: ИНФРА-М, 2009.

2. Турысбеков Е. Программа пяти институциональных реформ является конкретным шагом на пути реализации курса «Мәңгілік Ел» - С. Мажитов // КАЗИНФОРМ. – 2015, 8 мая.

3. План нации «Сто конкретных шагов» Президента Н.А. Назарбаева // Казахстанская правда. – 2015, 20 мая.

описание: описание: 8


М.Ж. Сүлейменова,

Қарағанды мемлекеттік

техникалық университетінің

Қазақстан тарихы кафедрасының

к.и.н., доценті

е-mail: smj_46@mail.ru

85-ҚАДАМ. «МӘҢГІЛІК ЕЛ» ПАТРИОТТЫҚ АКТІСІ ЖОБАСЫН ӘЗІРЛЕУ.

«МӘҢГІЛІК ЕЛ» ҰҒЫМЫНЫҢ ТАРИХИ АСПЕКТІЛЕРІ
Қазақстан Республикасы Президенті – Елбасы Н.Ә. Назарбаев бес институционалды реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадамның «Мәңгілік ел» патриоттық актісі жобасын әзірлеу», яғни 85-қадамында қазақстандық жекелікті одан әрi күшейту қажеттiлiгін көрсете отырып, «Мәңгілік ел» идеясының негiзiнде шоғырланатын құндылықтар - азаматтық теңдiк, зайырлы ел - толеранттықтың ел болып табылатынын көрсетеді [1].

Еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ұлттық идеясы Егемендік алған жылдары көп ұлтты Қазақстанда метаэтникалық қауымдастықтың - құндылықтары бір, тарихы бір, тағдыры бір және мақсаты бір Қазақстан халқының, қазақстандықтардың қалыптасуын мойындау Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев ұсынған ұлттық идеяның іргелі негізі болып табылатындығын айта кеткен жөн.

«Біз, қазақстандықтар, бір елміз! Барлығымызға ортақ тағдыр ол – біздің «Мәңгілік ел», біздің лайықты, құрметті, беделді және ұлы Қазақстан! Мәңгілік Ел – ол біздің ортақ қазақстандық үйіміздің ұлттық идеясы, ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы». Еліміздің Президентінің бұл сөздері оның жариялаған ұлттық идеясының тереңдігін, негізін толықтай көрсетеді және де бүгінгі таңда қазақстандықтарды біріктіретін бір мақсат бар екендігіне сендіруге мүмкіндік береді: молшылық, бірлі және достық орнаған ортақ үйінің - Қазақстан Республикасының құрылысы [2].

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы патриотизмнің, Отанымыз – Қазақстанның гүлденуі мен тәуелсiздiгінің күшеюінің терең мағынасын бейнелейді.

«Мәңгілік Ел» – ол, Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның, қазақстан халқының, қазақтардың тарихи тәжірибемен келген жолы.

Президент Қазақстанның болашағын «Мәңгілік ел» ретінде айтқанда, күн тәртiбiнде ұлттың тарихи санасы туралы мәселелерді алғашқы орындардың бiрiне қояды. Тарихи зерде тереңдеген сайын, мәдени-әлеуметтiк дәрежесі ретінде сипатталатын, тарихи танымның тамыры тереңдеген сайын, адамның өзі, жалпы қоғам рухани баи түседі.

Белгілі болғандай, тарих ғылымының ең басты ұстанымы – бүгінгі күнді түсіну мен болашақты болжау үшін тарихты білген жөн. Егер адамдар ата-бабамыздың жинаған әлеуметтік-мәдени тәжірибесінің мәнін терең түсінетін болса, оның өмірлік және азаматтық қағидасы айқын анықталады. Тарих ғылымы адамның ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға мүмкiндiк туғызады және гуманитарлық идеалдарды жетілдіруге әсер етедi. Отанға деген сүйіспеншілікке тәрбиелеп, оның тарихы мен болашағын мақтан тұтуға, патриотизм сезімін тудыра отырып, қалыптастырады.

Қазақстан Тәуелсiздiктің колониализм мен тоталитаризмнің орын алған жиырма жылында рухани құлдырау дәуірінің зардаптарын тұқыртып қана емес, өзінің мемлекеттiк қалыптасуының жаңа кезеңiне көшті. Алайда, Қазақстан бүгiнгi кезеңде, ұлттық сәйкестік пен мәдени тұтастықты қалыптастырып, толық, нағыз дербестiкке жетсе де, оның «Мәңгілік Ел» құру талпынысына жаhандану дәуiрiндегі қатал бәсекелестiк шарттарымен қатар, саяси, әлеуметтiк-экономикалық егемендiкті, рухани тәуелсiздiктi талап етедi. Ұлт сияқты осындай күрделi жүйенiң тiршiлiк әрекетiн қамтамасыз ету мақсатында, тарихи саналы қоғамға тән, төл мәдениеті пен тарихын құрайтын маңызды рухани бастаулары бар, ұлттық дүниетанымды қайта өркендету арқылы қалыптастыру керек. Тарих адамның жады мен әлеуметтік санасының өткенімен байланысты болғандықтан, төл тарихын зерттеп, зерделеу арқылы ғана, тарихи сананы жаңартуға болады.

Ұлт Көсбасшысының «Мәңгілік Ел» түсінігінде келтірілген философиялық - саяси негіздеріндегі бастауды сонау сақтардан, ғұндардан, ежелгi түркілерден, Шыңғыс империясынан, Алтын Орда мемлекетінен алады, ендеше Қазақстанға «Мәңгілік Ел» иядеясы ата-бабадан қалған мұра ретінде өтедi. Осы идеяға деген сенім бiздiң жерiмiзді барлық заманда басқыншылардан қорғады және бұл байланыс тарихқа да, уақытқа да қарамастан үзiлмеуi керек. Өйткенi, Президент айтқандай, бiздiң қаhарман ата-бабаларымыздың әрекеттері арасындағы, бүгiнгi жетiстiктеріміз бен жарқын болашақ арасындағы сабақтасты сақтасақ қана бiз «Мәңгілік Ел» бола аламыз.



Ежелгі түркілер өз мемлекеттерін құрып, оны «Мәңгілік Ел» деп атады. Елдің атауы үш ғасырлық қағанатта (V–VIII ғғ.), осы өңірге таңылғандығы соншалық, тіпті түркілердің Батысқа кетуіне қарамастан (қоныстану әлі де жалғасты), сол территорияда қалған маньчжурлік одақтастар, елдің атауын өздерінің этнонимі ретінде қабылдай бастаған. Сонымен, Ұлы түркі елінің мемлекеттік қайраткері – Күлтегіннің құрметіне орнатылған тас жазба ескерткіштерінде, әскери-саяси айбындылықты, экономикалық жетістікті, ұлттық құндылықтарға бейімделу мен адалдықты, айналадағы халыққа толеранттылық қарым-қатынасты, баяндылықты, түркі жұрты мен мемлекетінің аумақтық және саяси бірлігін көрсететін, жүздеген жылдар бойы өшпеген «Мәңгілік Ел» идеясы көрініс тапқан. Түрік элитасын басқарушыларының өздерінің көбеюіне, жалпы жақсы тұрмысқа қол жеткізуге, басқа мәдениетке және өркениетке құрмет танытуға, қауіп-қатерлер кезінде елдің бірлігі мен тұтастығын, қағандар мен қарапайым халық арасындағы өзаратүсіністікті қалыптастыруға, мемлекеттілікті сақтауға күші мен жігерін салуға үндеді, түптеп келгенде сол кездегі «Мәңгілік Ел» идеясының өзегін қалыптастырды. Мысалға, Күлтегіннің құрметіне жазылған кіші ескерткіште алғашқы рет қағанның кеңесшісі және әйгілі жырау Тоныкөктің мәңгі ел және мемлекет идеясы көрініс тапқан. Ал, Бумын қағанның құрметіне арналған Онғұн ескерткішінде түркі халқының мәңгі екендігіне шақыратын сенім мен үндеулер кездеседі. Осы ұлы идеяның арқасында ұлы түркілер мен түркі тілдес ата-бабаларымыз бен ұрпағымыз еуразия кеңістігінде алғашқы болып «скрипкада ойнаған». Мысалға, олар сол уақыттағы маневр жасайтын бірегей әскери өнердің негiзін қалады, өз кезегінде бұл тұрақты мал экономикасына, саясат пен дипломатияға, дипломатиялық құндылықтарға бейімделуге, салауатты өмір салтын ұстануға, гуманистік дәстүрлерге, көрші елмен белсенді қарым-қарым-қатынас орнатуға, еңбексүйгіштікке және өздерін сыртқы жау шапқыншылығынан қорғауға негiзделген тірек болды. ІХ ғасырдың араб шежірешісі аль-Джазих түркілердің орасан зор арынды жігері мен күшін, сонымен бірге сол уақыттағы қарсы күресе алатын қоғамдық-саяси топ екенін атап көрсеткен. Сол себепті, Мәңгі түркі елі – «Мәңгі ел» туралы Ұлы жазықтың ғұламалары мен ұлдары ойлауды тоқтатпады [3].

«Мәңгі ел» идеясы әлемдік өркениет пен айтулы тарихы бар ұлы көшпелі империясының арасындағы көпір болды. Ол ізгілік, адал ниетпен халық бірлігін сақтау сияқты адами қасиеттерді сипаттайтын Ұлы Жібек жолында, көшпелі өркениеттің жолында жүзеге асты.

Она претворялась в жизнь на Великом шелковом пути, на пути развития кочевой цивилизации, которую характеризуют такие общечеловеческие качества, как гуманизм, сохранение единства народа с присущими ему широтой души и добросердечностью.

Ежелгі түркілердің арманы мәңгі өмір мен сүйікті құлдарына жүгіну ұғымы арқылы мәңгі өмір мен Тәңірге жақын болу туралы ойлары болды.

Жаратушылар мәңгілік ұғымына айналды. Біздің ата-бабаларымыз үш маңызды ұғымды тамаша өмірдің белгісі ретінде өзара байланыстылықта қабылдаған – Тәңірін, адамды және жерді. Дереккөздерден «Мәңгілік Тәңірі» ұғымын адамдар ең жоғары және ең қасиетті дүние ретінде түсінгені мәлім. Сондықтан көне түркілердің ата-балалары – ғұндар, дінліндер, сақтар, және көптеген басқалары, өздерінің шығу тектерін «Мәңгілік Тәңірінен» бастап Жаратушының бейнесіне тәуелді болған.

Сонымен, «Мәңгілік Тәңірімен» таңдап алынған қағандар немесе хандар, сонымен қатар, Тәңірінің руласы деп санаған бектер «Мәңгілік елді» құру үшін күрескен. Барлық қағандар Ашина ұрпағының тұқымы, Түркі қағанатын, Түркеш қағанатын, Қарлұқ қағанатын, Батыс және Шығыс Түркі қағанаттарын, Қарахан қағанатын құра отырып, «Мәңгілік елді» құрдық деп ойлаған. Көшпенді моңғолдар да олардың мемлекеті «Мәңгілік Тәңір елі» (Вечным божественным эль) болды деп ойлаған.

Өздеріне көптеген түркі халықтарын бағындырған манчжур тілді көшпенді тайпалар (сяньби, жужандар, шивейлер, кидани немесе қарақытай) өз қағанаттарын құру кезінде олардың Мәңгілік елді құру арманы көзделді. Бұл мағынада олар отаршыл тәуелді автохтонды халықтардан шыққан беделді бектер мен билерді қолдап, ешқандай жаңа дүние ойлап тапқан жоқ, сонымен бірге көшпенді түркілердің бұрынғы дәстүрлері мен идеяларын дамытан келе, мықты мемлекеттік құратын болған. Бірақ, мұндай саясат стратегия мен тактиканы ру-тайпалардың құрылуының ықпалына түскен мақсат пен міндеттерді қанағаттандырған жоқ.

Мәңгілік елді қалыптастыру үшін түбі бір түркі тілдес және манчжур тілді тайпалардың тілдік бірлестігі ғана емес, сонымен бірге дәстүрлердің, салттардың, ділділіктің бірлігі қажет болды. Заттардың мұндай жағдайы ғұндарды манжур тілді сяньби тайпаларымен шығарылуының және түріктерді киданьдармен (Ляо мемлекеті) күл талқан етуінің нәтижесінде қалыптасты, ал одан әрі қарай саясатты Шыңғыс ханның басқаруымен моңғолдар жалғастырды. Азшылықта болған осы манчжур тілді тайпалардың әрқайсысы жоғары күштілікке ғана жетіп қоймай, үлкен Орта Азия аумағында мекендеген түркі тілдес тайпалардан сан жағынан басым басқа тілдерде сөйлейтіндерді белгілі бір тарихи кезеңде биледі, сонымен қатар осы билікті ұзақ кезеңге сақтап қала алды.

Мәңгілік елді (моңғол этносын) және Моңғол мемлекетін құру бойынша Шыңғысханның саясаты тариха терең із қалдырды. Осы сұраққа едәуір толық тоқталамыз. Кейбір зерттеушілер ресми тарих түркілермен құрылған ірі мемлекетті «Түркі қағанаты» деп атаса да, түріктердің өзі оны олай атаған емес екенін атап айтады. Олар өз мемлекеттерін «Ел» деп атаған, ал ол дала империясына оны «Мәңгі» сөзімен толықтырып айналған кезде «Мәңгі ел» деген атау орнатты. Сондықтан, түріктермен б.ғ.д 552 жылы Орта Азияда құрылған дала империясының ресми атауы Мәңгі ел екенін естен шығармаған жөн. Демек, Шыңғысханның түркі тайпаларымен әскери іс-қимылдары «ХІ ғасырдың көне моңғол-түркі имериясын қайта қалыптастыру ниеті» қағанның Мәңгі ел мемлекетін қайта құру тілегі болды. Және сондықтан, «бұл атаудың соншалықты жарқын болғаны, барлық ұлттық сезім иелерінің барлығы бізді мақтан тұтатын болды», себебі Шыңғысхан 1206 жылғы құрылтайда шығыс-түрік тайпаларды – Қият, Жалайыр, Керей, Найман, Қоңырат және т.б VІ-VІІІ ғасырларда ата-бабалары құрған мемлекетті, яғни Түркі қағанатын қайта жандандыруға шақырды. Бірақ, «Мәңгі ел» сөзі «моңғолға» айналғанға ұқсайды, себебі ол кезде қолданылатын әріптер дұрыс жеткізе алмады. Түркі және манчжур тілдерінің фонетикалық айырмашылығы айтылуға әсер етті: мөңгі ел - мнгл - монғол.

XV ғасырдың ортасында «Мәңгі ел» мемлекеттілігінің түркілік анықтамасының орнына Жәнібек хан мен Керей ханның басшылығымен Қазақ хандығын құрумен байланысты жаңа мемлекеттілік «Қазақ елі» - «азақ хандығының» синонимы құрыла бастады. Яғни, ол бір нәрсе, және егер біз «Қазақ елі» дейтін болсақ, онда «Қазақ хандығы» деп білеміз. Сонымен қатар, «Қазақ елі» қазақтармен «Мәңгі ел» болып қабылданады, яғни эволюциялық шығу тегі. Сонымен, бір мән, Қазақ хандығының басшылары, мәңгілік қазақ мемлекетін құрғысы келген. Қазақ хандығының пайда болуынан бастап қазақтар өздерін қазақ деп атаған және өз елін, өз мемлекетін «Мәңгі ел» емес, ал «Қазақ елі» және мәңгілік және берік «Ел» идеясын барлық өмір бойы көтеріп келді.

Шынында, берекелі Қазақстан аумағында бірінен кейін бірі өмір сүріп келе жатқан халықтардың этнонимдері «Мәңгі ел» идеясы біздің ерлікті және мықты ата-бабаларымызбен ғана көзделуі мүмкін болғанда өзі үшін айтады: «түркі» сөзі - «басшыны», ал қазақ – «еркін және әскери өмір салтын жүргізетін адамды» білдірген. Әлі күнге дейін барлық қазақстандықтарды қыпшақтар деп атайтын араптар бізден тек «сардарларды» (қолбасшыларды) көруді жалғастырады, біздің жерімізден шыққан сонау сұлтан Бейбарыс дәуірінен бастап, араптар әулилер халқы, парсылар – ақындар халқы, қыпшақтар – қолбасшылар халқы деп жалықбай қайталап келеді [4].

ХІХ-ХХ ғғ. тарихи күйзелістерге қарамастан, бүгінгі таңда қазақстандық тарихи ғылым дамып келе жатыр және қазіргі зерттеушілер үшін «қазақ» атауының астарында «Мәңгі ел» барлық күрделі тарихи өзгерістерді зерделеу үшін мүмкіндіктер ашылуда.

Көптеген қайғылы күйзелістер мен сынақтардан өткен, өз тарихын көне сақтар, ғұндар, үйсіндер, қангүй дәуірінен сақтап келе жатқан, төл Тәуелсіздігін бермеген және слоған қол жеткізген халықтың «Мәңгі ел» (Вечный эль) болуына лайық шығары сөзсіз [5].

Бүгінде Елбасы Н.Ә. Назарбаев қазақ халқының жарқын болашағын «Мәңгі елге» теңегені Тәуелсіздік жылдарының жетістіктерімен дәлілденген. Сондықтан, «Мәңгі ел» ұғымына көп ғасырлар бойы келген көп қайғы-қасырет көрген қазақ халқы осы идеологиялық концепцияны қабылдауға дайын. Арине, қазақ халқының болашағын Мәңгі ел деп түсу үшін, бұл идеологияның тарихи тамырын зерттеп, тарихи сабақтармен санасып, осылайша өткенде кеткен қателіктерді жібермеу. Біз сонда ғана қазақ халқының «Мәңгі ел» ұғымының негізін қалаушы екенін толығымен көрсетіп, түсіне аламыз. Егер біз «қазақ» атауын Қазақстан аумағындағы тұратын барлық этностарды айналдырсақ (қазақ украиндары, қазақ орыстары, қазақ ұйғырлары, қазақ корейлері), олар өздерін Мәңгі қазақ халқының бір бөлігі екенін түсінсе, онда, арине тұтас ел ретінде біздің болашағымыз жарқын.

Өз жолында кездескенді жалмаған және иесіздендірген бүгінгі жаһандану заманында «Мәңгілік ел» идеясы біздің ежелгі түркі дүниетанымыздың – тұрмысымыздың, көшпелі өркениет негіздерінің жаңаруының, алдыңғы қатарлы, қуатты мемлекеттің өркедеуінің кепілі [6].

Қазiргi заман шарттарымен Қазақстанның басшылығында жалпы ұлттық көшбасшы және ең күштi тұлға Н.Ә. Назарбаевпен бiрегей және бүкiл әлемге құрметтi мемлекет - Қазақстан Республикасын сәттi құрып, ежелгі де қасиетті жерде тәуелсiздiкті, елдің мәңгілігін ғасырлар бойы арман еткен ұрпаққа ғайыптан қайтарып, «Мәңгі ел» идеясын ең жоғары сапалық деңгейге көтерді. Қазақстанда қазіргі заманға сай барлық демократиялық, зайырлы және динамикалық мемлекеттің ерекшеліктері бар тәуелсіз және егеменді мемлекет құрылды. Қазақстан бар болғаны 17 миллион халқы бола тұрып, аумағы жағынан әлем бойынша 9-орынды иеленіп, ЖІӨ-нің жылдық орташа мөлшері 5-8 % құрайтын әлемнің жылдам дамушы экономикасының жетекші бестігіне зор жеңіспен еніп, көзді ашып жұмғанша экономикасы жағынан күшті мемлекетке айналды.

Қазақстан белсенді еуразиялық сыртқы саясаттың арқасында барлық ғаламға бірлік, жайдарлылық, татулық, ашықтық, қауіпсіздік және төзімділік танытатын жетекші эпицентрге айналды.

Қазақтардың және барлық қазақстандықтардың білімге, ғылымға деген ұмтылысынан және олардың білімді оңай игеретіндігінен хабардар, мемлекет басшысы, 1993 жылы өзінің «Болашақ» бағдарламасын ұсынып, шын мәнінде ғылым-білім төңкерісін жасады.

Ел Президенті қазақ халқының ұлт жасаушы айналасына біріккен әртүрлі ұлыстардың өкілдері арасындағы бірлік пен татулықты сақтай алды.

Қазақстанда әр түрлi конфессиялардың арасында мықты диалогтың қатар өмiр сүруiне негiз қаланған. Біздің барлық ұлтқа бірдей Көшбасымыз еуразиялық континетте алғашқылардың бірі болып жасампаз және әрдайым талап етілетін идеяны – «Мәңгілік ел» идеясымен үндес еуразиялық идеяны, тәжірбиеде оны алдында басты мемлекеттік идеология дәрежесіне көтеріп, одан кейін мемлекетаралық қатынастар дәрежесіне дейін көтеріп, іске асырды.

Осы идеяны іске асыру үшін өз тәуелсіздігін алған біздің мемлекетімізге бұл тарихи мүмкіндік. Бұл тәуелсiз Қазақстанның орасан зор және әлi де өз мәнiнде толық пайдаланылмаған әлеуеті бар, көршімен тату болуға ұмтылатын, ынтымақшыл мемлекет екені дүниежүзiлiк қоғамдастыққа танымалдылығын бiлдiредi. «Мәңгі Ел» идеясы – ол біздің ұлттық белгімізді білдіреді.

Қорыта келгенде, адамдардың рухани танымын оятатын ана тілімен қатар, дәстүрдің қайта өркендеуі, жан-жақты зерттеулер жолымен халықтың тарихын толық қалпына келтiру, тарихи сана-сезімді қалыптастыру – барлығы Тәуелсiздiктiң рухани тұғырын құрайды.


Әдебиеттер тізімі
1. 100 шагов по реализации пяти институциональных реформ Главы государства - Деловой портал. Капитал. кз

2. Послание Главы государства Н.А. Назарбаева народу Казахстана «Казахстанский путь – 2050: Единая цель, единые интересы, единое будущее» // Казахстанская правда, 2014, 18 января.

3. А. Куркчи, С. Примбетов. Великий Тюркский Эль. // Казахстанская правда, 1997, 28 февраля.

4. Из истории казахов: Алматы: ТОО «Жалын» баспасы», 1999. - с. 528.

5. Т. Омарбеков. Шедший много веков к понятию «Мәңгі ел» многострадальный казахский народ достоин им стать // Zakon.kz, 2014, 21 февраля.

6. З. Кабульдинов. Великой степи достояние. Международный научно-популярный исторический журнал «Мәңгілік Ел» № 1(3) 02.2014. - с. 32-34.



описание: фото оралова



А.т. оралова
А.е. даниярова,



  1   2   3   4   5   6   7


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет