Лекция: 30 сағат Практикалық: 30 сағат СӨЖ: 60 сағат обсөЖ: 60 сағат Барлық сағат саны: 180 сағат



жүктеу 3.41 Mb.
бет4/17
Дата25.06.2017
өлшемі3.41 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Катарсис ежелгі психотерапевтік тағы бір әдіс – бұл іштей тазалану. Бірнеше ғасырлар бойына шіркеу іштей тазалану әдісін пайдаланып келеді. Іштей тазалану адамға өзінің проблемаларын тыңдаушыға ашуға мүмкіндік береді. Тазаланушы адам белгілі бір нақты түсінуді және қабылдауды күтеді. Адамдардың өзі де, шіркеу де бұл әдісті аса ықпалды және игілікті деп есептейді.

Психоанализ катарсис туралы ілімді өзіне қабылдады да және оны неғұрлым ұтымды пайдаланудың жолын жасады. Біз катарсистің индевидті саналы қорқыныштар мен кінәлі сезімнен босатып қана қоймай, оның әрі қарай дамуыда адамп мінез-құлқына дәл осылай әсер ететін терең де жасырын жатқан бағдарларына жарық түсіре алуы мүмкін екнін білдік. Соңғы жылдары бұл ертеден келе жатқан әдісті қолданудың жаңа тәсілдермен таныстық . Ойын терапиясының барлық техникасы катарсистің іргелі принциптеріне негізделген; саусақтармен сурет салу; психодрама, сахнада ойнау - осының бәрі жаңалық емес, терең тамырын жайған психотерапияның әдісіне жоғалып кеткен жоқ, ол дамып отырды.



Кеңестер мен ұсыныстар. Психотерапияның неғұрлым кең тараған амалдарының бірі – бұл сендірулер мен кеңестер. Оны тағы да интервенция деп атауға болар еді.Осы амал шеңберінде кеңесші қажетті мақсатты таңдап, клиенттің берілген бағытта дамып келе жатқанына көз жеткізу үшін оның өміріне енеді. Бұл әдістің соңғы көрінуінің мысалы ретінде бізге таныс “сарапшыларды”атауға болады, бұл радиодан сөйлейтіндер адамның қандай да бір күрделі проблема жөнінде айтқандарын тыңдап, 3 – 4 минут ішінде оның алдағы әрекетіне қатысты нақты кеңестер береді.

Бұл әдістің қате екенін әрбір жақсы дайындалған кеңесші біле тұрса да, бүгінгі кеңес беру тәжірибесінде кеңес пен ұсыныстар беру жиі қолданылатыны таң қалдырады. Өкінішке орай, кеңесші өзіне қандай жауапкершілікті алып отырғанына есеп бермейді және клиент өміріне өзінің араласуының дәрежесін де ұғынбайды. Фонограммаға тұтастай жазылып алынған кез келген әңгімеде: “Егер мен сіздің орныңызда болсам ...”, “Мен ұсынар едім...”, “Менің ойымша, сіз былай етсеңіз ...” деген сияқты фрозаларн жиі кездеседі. Шамасы, әдісті осылайша пайдалану оқиғаларын мысал келтіру орынды болар. Келтірілген үзінді бір әңгіменің фонограммасынан алынған. Кеңесші сеанс процесінде пайдалы кеңес беру қажет деп есептейтін әдеттегі жағдай.

Психологияның “4” курсын ( оқыту дағдыларын курсы)тапсыру талап етілген студент әңгіме барысында кеңесшіге өзінің уақытша жұмысы туралы айтады. Ал кеңесші оған осы тақырыпқа қатысты бірқатар сұрақтар қояды. Біздің алдымызда әңгіменің жалғасы.

Кеңесші. Сонымен, мен шын мәнінде уақытыңыздың барлығын кітаппен өткізуіңіз керек деп ойлаймын. Егер сіз, әрине, аштан өлуге тәуекел етпесеңіз, мен сізге жұмыс істеуді ұсыцнбас едім. Айтыңызшы, колледжде қалу үшін бұл тоқсанда баға алуыңыз керек еді?

Субъект. Мен нақты білмеймін, орташа есеппен 2 немесе 2,1 шамасында.

Кеңесші. Егер сіз шынында колледжде қалғыңыз келсе, белбеуіңізді бекем буып, оқу барысында қарқынды еңбек етуіңіз керек . Егер сіз осынша уақытыңызды тек жұмысқа беретін болсаңыз, онда қалай болатынын мен елестете алмаймын . Маған бұл уақытты сабаққа жұмсау қажет сияқты. Бірақ бұл менің пікірім . Сіз өз жағдайыңызды өзгелерден, артық түсінуіңіз керек. Мен – бар болғаны сырттай бақылаушымын және де өзімнің жеке тәжірибеммен сіздердің курстарыңыздағы “4”- курсты өтуге көмектесетін, өзге студенттердің білімдеріне негізделе отырып, салыстырулар жүргізетін адммын. Менің – олардың кейбіреуін бұл курсқа кіріскен сәттен бітіріп шығуға дейін бақылауға мүмкіндігім болды. Олардың кейбіреуі оқуды аяқтады, ал кейбіреуі аяқтаған жоқ және коледждің әрбір сыныбында да осылай. Бірақ бітіруші болу үшін, егер адамда- туа біткен интеллект – ерекше ақыл –ой қабілеті болып, сондықтан да оған оқу қажет болмаса, ал сіз осындай адамдар қатарына жатпасаңыз, онда сіз кітапқа өте көп көңіл бөлуіңіз керек . (Үзіліс). Сіз жатақханада тұрасыз ба?

Осы өзіндіні оқығанда бірқатар сәттерді атап өту қажет .Бұл мысал қандай қатаң формада ақыл айтылатынын, сондай-ақ осы әңгімеде оқуды жалғастыру мүмкіндігіне қатысты көлегейленген қоқан-лоқы көрсетіліп отырғанын бағалауға мүмкіндік береді. Кеңесшінің қорытындысында мұндай қатаң және шешімді нұсқау беріп жатқанына кешірім сұрауы да маңызды. Осы жерде “бұл тек менің пікірім “ деген сияқты фразалар кездеседі. Кеңесшіде әрдайым барлық мәселеге қатысты шешімін өзгеге таңу дұрыс емес деген сезім болады. Сондай-ақ бұл үзіндінің соңында кеңесшінің клиентте пайда болатын қарсылықтан қашу үшін тақырыпты өзгертетінін де атап айтуға болады.

Студентке неғұрлым күштірек қысым көрсетілетін тағы бір әңгімеде мысал келтірейік. Бұл үзінді кеңесшінің өзінің сөздерінен жазылып алынған.

Эмоциялық проблема. Емдеу, бір жағынан, катарсис айналасындашоғырланды. Френк өзіне ұнаған және оны қызыға тыңдаған адамға мәселені айта отырып, біраз жеңілдегендей болды. Ол маған адамдармен тіл табысуға үйрене алмағандықтан, өзін бақытсыз сезінген көптеген жағдайлары туралы айтты (мұндай жағдайлардың көбі клиникалық мәліметтерде бейнеленген). Менің алғашқы қадамым мұндай тұлғалық бітіс өмірлік бейімделу тұрғысынан қажетсіз екенін түсіндіру, оны түзетуге қадам жасау кректігін айту болды. Мен”Сіз оны түзетуге өз тұлғаңыздағы, басқа тұрғыдан дұрыс саналатын, осы кемшілікті түзеткіңіз келе ме?”- деп сұрақ бердім. Олсенімді жауап берді. Мен оның әлеуметтік түзетілуіне (реабилитация) мынадай шаралар белгіледім:1) АӘБУ (Адамаралық әлеуметтік бейімделу университеті )жанындағы әлеуметтік қабілеттер курсына жазылу; 2) әлемде болып жатқан оқиғалар туралы өз білімдерін қолднуға мүмкіндік беретін “ Космополитен” клубының жиналысына барып тұру ; 3) АӘБУ жанындағы аралас топтардың жұмысына қатысу (жеке тұлғалық тұрғыны қамтамасыз ету үшін әрбір топ мүшесіне бөлек хат тапсырылған.

Білім беру проблемасы. Менің жұмысым оны таза коммерциялық бизнес сферасында оқуды жалғастырудыайныту және жалпы білім беретін бағдарламаға көшуге үгіттеу болды. Алдымен мен оның назарын кәсібі бизнес мектебіне түсушілердің конкурс шартына аудардым. Ол өзінің “Д” орташа бағасы бұлжылы “С” бағасына келтірілгенін бұрынғысынша нықтады. Оның математикасы бар пәндерге жағымсыз қатынасын біле отырып (осы пәндерді оқытатын менің достарымның алдында ойша кешірім сұрай отырып), мен оқу жоспарына кіретін бірқатар пәндерді тізіп бердім: статистика, финанс, банкі ісі, теориялық экономика , бухгалтерлік есеп және т.б. Мен студентке бұл пәндер “жоғары дәрежеде теорияланған және абстрактілі” және “аса құрғақ” саналатынын айттым. Екінші жағынан, жалпы білім беру сипатындағы пәндер неғұрлым ыңғайлы және қызықты, ешқандай эканомикалық және математикалық дайындықты талап етпейді. Мен жалпы бағыттылау курсының бірнеше қызықты ерекшеліктерін атадым. Ақырында ол бұл туралыойлануға келісті. Менәректтің келесі жоспарын құрдым : 1) неғұрлым толық мәлімет алу үшін жалпы білім беру дайындығы бойынша кеңесшімен кездесу (мен кездесуді ұйымдастырдым) ;2) мәселені оның ата-анасымен талқылау ; 3) тіркеу бөлімінен ауысу үшін бланкі алу.

Кеңесшінің студент ойының барысын қаншалықты толық басқаратынын аңғарыңыз. Кеңесшінің клиентті қандай мақсатқа бағыттауды анық білетіні әбден түсінікті. Мақсатқа жетуге оны сендіре отырып, ол көңілге қонымды және тікелей дәлелдермен қатар, студентті мақсатқа жетелейтін бір жалған ұсынысты да береді, яғни кез келген мақсатқа жеткізетін жол пайдалы деп саналады. Мұндай әдіс оқу консультациясында да, клиникалық жұмыста да кеңінен тараған.


6-лекция.
Психологиялық кеңес берудің типтік сатылары.

(1 сағат)
Жоспары:


  1. Психолог-кеңесшінің кәсіби бағыт-бағдарлары.

  2. Кеңес берудің жоспарға сәйкестігі.


Пайдаланатын әдебиеттер:

Негізгі:

1. Абрамова Г.С. Практическая психология. М., Диагностическая и коррекционная работа школьногог психолога. Под. ред. И.В.Дубровиной. М.,1987.



  1. Көмекбаева Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. А.,2003.

  2. Леонова Л.Б. психологическая диагностика и регуляция функциональных состояний учащихся. М.,1990.

  3. Майерс Д. Социальная психология. Питер, 1998.

  4. Психологические тесты для деловых людей. Под. ред. Литвинцивой. М.,2000.

  5. Психологические тесты. В 2-х томах. М.,2000.

Қосымша:

  1. Бадмаев Б.Ц. Методика проеподавания психол Психодиагностические методы. Под. ред. А.А.Карелиной. М.,20000.

  2. Психологическая диагностика. Под. ред. Г.М.Гуревича. М.,1981.

  3. Практическая психология в тестах. Составители С.Римскмй, Р.Римская. М.,1996.

  4. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании. М.,1996.

  5. Столяренко Л.Д. Основы психологии. М.,1997.

  6. Тесты, тесты, тесты. Под. ред. М.Мацковского. М.,1990.

  7. Шеврандин Н.И. Социальная психология в образовании. М.,1995.


Лекцияның мәтіні:
Халықтық тәрбиенің тәжірибесінен тыс жерде педагогика да жоқ, педагог да жоқ.

К.Д.Ушинский.
Елдің елдігін сақтайтын- әдебиеті, тарихы, жол-жорасы.

Мағжан Жұмабаев.
____________________________________________________________________________

Клиенттің психолгиялық жағдайын өзгертуге немесе тереңдетуге арналған арнайы тапсырмалар және жаттығулар ретінде пайдаланатын әдістемелер мен арнайы жасалған “ бос орындық техникасы” отбасылық терапия шеңберінде жасалған” келісімдер жасау” т.с.с әдістемелер жатады. Сонымен қатар клиенттің нені және қалай жасауы керектігін қысқаша қағаз бетіне түсіруді талап ететін үй тапсырмалары, клиентпен қосыла отырып бір шешім қабылдауға бағытталған пікірталастар және т.б түрлері бар. Көбінесе бұл тәсілдер әңгімелесу процесімен тығыз байланысты, тікелей солардан шығады да клиент үшін ол ерекше сезім тудыратын мәселе болады. Бұл тәсілдерді қолдану көбіне кеңес берушінің

Теориялық бағдарымен сонымен қатар психологиялық көмек сұраған адамның проблемасының сипатымен анықталады.

Әдіс тәсілдердің мұндай түрін меңгергендігі маманның тәжірибесінің қалыптасқандығын және оның кеңес беру бойнша теориялық еңбектермен таныстығын , бұл жұмыстардың ерекшелігін толық түсінгенін сондай ақ әріптермен кәсіби қарым қатынас жасап, олардың тәжірибесін үйреніп жүргенін көрсетеді. Сондықтан мұндай техникалардың кең тізбегімен таныстығы кеңес беруші психологтың кәсіби шеберлігінің оның кәсіби жинақтылығының шарты болып ьабылады. Олар кеңес беру әңгімесін мағыналы жағынан тереңдетіп оны эмоционалдық жағын үйлесімді етеді. Бұл техникаларды дұрыс пайдалану психологиялық ықпалдың тиімділігін , клиентпен кеңес берушінің байланысын қалыптастырудың және дамытудың мүмкіндіктері кеңейтеді және ұтымдылығын қамтамасыз етеді.

Тілсіз жүргізілетін байланыс түрлері.

Кеңес берушінің ықпал етіп вербальдық құралдарынан басқа вербальдық емес құралдарының да көптеген түрлері бар. Бұл құралдарды пайдалану көбінесе қандай да бір нақты мақсатқа жету үшін қызмет көрсетіп, клиентпен кеңес беруші арақатынасының тез қалыптасуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл тәсілдер психологқа деген сенімді арттырады және клиенттің қауіпсіздігіне кепілдік береді. Психологиялық ықпалдың табысты болуының негізгі шарты әңгімені ұйымдастыру барысында келесі тілсіз жүргізілетін байланыс түрлерін тиімді пайдалану болып табылады.



  1. психологтың көзқарасы – сөйлесу барысында клиенттің көзіне қарап айтқан сөздерінің мағынасына түсініп отырғанын білдіру.

  2. отырысы – отырғанда клиентке қарама қарсы емес кішкене бір біріне бұрыштап отырғаны әңгімелесуге ыңғайлы жағдай туғызады,

  3. бет көрінісі – психологтың бет әлпетінде тілектестік, мейірімділік, түсінушілік байқалғаны дұрыс, ол психотерапевтикалық әдістердің бірі болып табылады.;

  4. дене қалпы – психологтың отырысы емін еркін, дене қалпы ашық, клиенттен жабық емес болуы керек. Қол қусырылған тыныш таппаған адам клиентке теріс әсерін тигізеді, сондықтан психологтчң дене қалпы клиентке психологиялық ыңғайлы жағдай туғызатындай болуы керек.

  5. дауыстың ырғағы, күші – психолог дауысы жұмсақ, тілектестік белгісі анық сезілетін кей кезде сыбырласып сөйлескеннің үлкен әсері бар,

  6. паузаларды пайдалану – психолог кейде ундеместен отырып өз ойын, тағылымын толық айтуға мүмкіндік береді. Осы талаптарға сай ұйымдастырылған психологиялық кеңес беру өз функциясын толық орындайды.

Студенттердің өзіндік жұмыстарының тапсырмалары.

  1. Психологиялық кеңес берудің мақсаты мен міндеттері;

  2. Психологиялық кеңес беру, психологиялық коррекция және психотерапия жұмыстарының байланыстылығы.

  3. Психологиялық кеңес берудің қағиджалары.

  4. Қарым қатынас барысында клиентке тілектес болу

  5. Клиенттің құндылықтары мен нормаларына бағыттану

  6. кеңес беруге тыйым салу

  7. Кеңес берудің анонимділігі

  8. Жеке және кәсіби қатынастарды шектеу

  9. Клиентке кеңес беру процесіне кірістіру

  10. Психологиялықкеңестен өтіп жатқанда жауапкершілікті өз мойнына алдыру

  11. Кеңес берушімен клинт арасындағы қатынасты құру

  12. Кеңес берушінің ықпал ету құралдары.

Сонымен қатар, бастапқы әңгімелесу барысында өтініш иесінің, ат- аналарының психологқа деген көзқарасының сипаты мен отбасымен өзара әрекеттерінің шегі анықталып, белгіленеді. Тәжірибелі психолог бір кездескеннің өзінде ақ баланың даму тарихы, отбасының тәрбиелік н,ысаны, ата- аналардың педагогикалық ұстанымдары туралы мәліметтер ала алады.

Екінші фаза- өтініш иесінің, отбасының проблемасын анықтау. Бұл фазада кеңес алушымен кеңесшінің проблемаларды түсінудегі келісімдері анықталады. Психолог өз зерттеулеріне сүйене келіп проблеманы анықтап, оның мәнісін клиентке жеткізіп, кеңес беру жұмысының бағыт- бағдарын түсіндіреді. Кеңес талушы мен кеңксші баламалы амалдарды талқылай келе, біржақты шешімге келіп, клиент проблеманы қабылдауы керек. Бұл кезеңдегі маңызды мәселе- екі жақ бір- бірін жете түсініп, келісімге келуі болып табылады. Олай болмаған жағдайда барлық кеңес беру процесінің тиімділігін қамтамасыз ету өте қиын болады. Сондықтан клиентпен әңгімелесу барысында осы проблеманы шешуге теориялық негізқ ретінде қабылданған көзқарастар туралы, оның жеке тұлға психологиялық проблемасын шешуге әсерлілігін дәлелдеу, ол тәсілдердің ерекшеліктерімен таныстыру арқылы кеңес беру- алу процесінің мақсаты- кеңес алушының проблемаларын тиянақты шешу екені анықталады.

Үшінші фаза- іс- әрекет. Бұл фазада кеңес алушымен бірге оның алдында тұрған проблпмаларын талдау, оны шешудің бірнеше варианттарын салыстырып көру, орын алған жағдайдың оң- терісін анықтау арқылы оны жаңаша тусінуге жетелеу жүргізіледі. Бұл фаза үшін мынадай динамика тән: кеңесші мен кеңес алушы арасындағы байланыс бірнеше құрылымдық көріністерге бөлінеді, клиенттің өз проблемасына терең малшынуынан оның жүйкесі тарылды, төзімділігі төмендейді, жағымсыз жағдайларға қарсы тұра білуі төмендейді, сонан соң мәселені іртіндеп талдау барысында, оның мән мағынасына түсіну арқылы өз жағдайына, қоршаған адамдардың оны бағалауына көзқарасы өзгерен бастайды. Мұндай өзін өзі түсінушілікке жеткізу үшін психолог көп күш жұмсап, клиентті түсінушілікке жеткізіп, эмоционалдық тарыққан жағдайлардан шығарып алу керек.Қорытындысына кеңес алушы төзімсіздіктен шығып, өз басына иелік жасау жолын табады.

Төртінші фаза – шешім қабылдау. Клиенттің өмірінде қалыптасқан табиғи жағдайда басқалармен сыиысымды мінез- құлық көрсетуі. Бұл фазада белгілі бір кеңес беру теориясына сүйене отырып, маман кеңес алушының қалыптасқан жағдайдан шығу жолдарын іздестіріп, оны табуға жетелейтін өзінің әрекетінің жоспары мен стратегиясын құрады.Клиент өзі үшін ең қолайлы шешім тапқаннан кейін, оны өзінің пікіріндей қабылдап, дербестігі туралы сеніге ие болғаннан соң, қақтығыс орын алған ортада өзінің жаңа бейнесін көрсету үшін іске кіріседі. Сонымен қатар клент кеңесшімен бірге әрекеттерін одан әрә жалғастырып, басқаларға сенімді және әсерлі болудың түрлі әдістерін сұрыптаудан өткізіп, ең соңында өзіне қолайлы деген амалдарын таңдап алады. Бұдан кеиін осы амалдардың тиімділігін табиғи жағдайда, өзінің өмірлік тәжірибесінде тексереді. Нәтижелі болатынына көзі жеткен соң өзінің күш қуатын тұтастай осы жүйеге жұмылдырылады.

Бесінші фаза – кері байланыс. Кеңес алушыны кеңес беру процесімен және оның нәтижесімен қанағаттанғанын білдіреді. Психолог кері байланыс қағидасын бағдарға ала отырып, таңдап алған кеңес беру ақпараттарының мынандай талаптарды жүзеге асыруы мүмкін. Ақұпараттар мазмұнының нақтылығы мен дұрыс құрылуы, белгілі бір адамға бағытталуы, белгілеушілік, уақыттылық, тұтынушылық сипаттары.

Көптеген психологтар кеңес беруді өткізу кезінде магнитафон мен диктафонды,кеңес беру нәтижесін тіркеуге арналған үлгідегі бланкілерді пайдаланады. Алынған ақпараттарды толығырақ анықтау үшін ассистент көмекшілері әңгіме барысын хаттамаға түсіреді, кеңес беру процесінің динамикасы мен нәтижелігін қадағалайды.

Психологиялық кеңесберу барысында клиентке көрсеткен қызметінің тиімділігіне, психологтың кәсіби шеберлігіне байланысты ол мынадай мінездемелерге ие болуы керек.


  • беделді, ұқыпты сұрастырушы,сенімді нығайтушы, диагноз қоятын, түсінуге ұмтылатын;

  • Ұқыпты кеңесші, сырт қарағанда селқостау болып көрінгенімен, салиқалы кеңес береді;

  • Беделді психолог, осал көрінетін клиентке күш- қайрат беріп, ізгілікке ұмтылуға баулиды, өзөінің күш жігері мен клиенттің сенімін нығайтады;

  • Сұрастырушы психолог ерекше белсенділік білдіреді, сұрақтарды көп қояды, пайдалы көзқараста болады;

  • Диагноз қоюшы психолог көптеген жағдайларда тәуекелге барып, ықпал етудің болжамдық әдістерін жиі қолданады.

Кеңес беруді жүргізу барысында психолог өзінің кәсіби біліктілігі мен дағдысын сыннан өткізіп, оңай және қифн сұрақтар қою арқылы кеңес алушының сезімідегі басты ойлапды н,азарға алады. Осы жина\қталған клиенттің ойын, айтқандарын ой елегінен өткізіп, оны қорытындылай білу, кеек кезінде үндемей отыру, гипотеза ұсынып және оның тиімділігін дәлелдеу, клиентпен ақылдаса отырып бірлесе шешім қабылдау- кеңесшінің шеберлігінің көрсеткіші болып табылады.

Психолог кеңес беру кезіндересми әңгімеге бармай ақ, клиенпен қымсынып тым тұйықталып қалмай немесе жеңілтектікпен шектесетіндей тым ашыла бермей өзінің ойын еркін жеткізуі керек. Гипотезаны берік ұстануға бара бермеу керек, өйткені ол жалған болып шығуы мүмкін. Себепсіз клиенттің жанына дақ түсіретіндей немесе беделін төмендететіндей тура сұрақ қоюға да болмайды.

Р:В:Овчарова Ұсынған отбасылық кеңес берудің тиімсіз және тиімді шарттарына назар аудару керек.
Тиімді отбасылық кеңес берудің шарттары.

1. Психолог клиентпен белгіленген уақытта кездесіп, оның проблемалары бойынша және кеңес берудің жүруі бойынша пікір алмасады.

2. Психолог кеңес алушының құқығын құрметтейді, кәсіби қарым қатынас жасау шараларын шамасы келетіндермен шектейді. Психолог клиенттің өзінің мәселелері бойынша шешім қабылдауға қабілетті екеніне сенеді.

3. Психолог клиентке үлкен сенім артатынын сөзбен немесе басқа да бір әдістермен жеткізеді, оны эмоционалды түрде қолдайды және өзінің тілектестік сезімін білдіруі арқылы оған өзінің қиындықтарын айтқызады.

4. Психолг кеңес алушының жағдайын қызығушылықпен тыңдап, оның проблемаларын обьективті анықтау үшін кеңес алушының “ізімен жүріп”, терең және жан- жақты түсініп алады.

5. Психолог клиент алдында тұрған проблемалары туралы қорытынды мен ұсыныс беруге асықпайды, ол кеңес алушыға ыңғайлы жағдай туғызуға ғана асығады.

6. Психолог клиенттің әр қадамына ырзашылығын білдіріп, оны өзімен бірге қосылып проблеманы шешу жолындақызмет жасауға шақырады.

7. Психолог клиентке барлық мәселені жан жақты талдап, оның себептерін толық түсінуге және проблемаларды бірлесіп шешуге ұмтылады.


Тиімсіз отбасылық кеңес берудің көрсеткіштері.

  1. психолог пен кездесулері уақытында өтпейді.

  2. Психолог клиентпен айтарлықтай байланыс орнатпайды.

  3. Психолог кеңес алушыны “көрмейді”,” естімейді “ және “сезбейді”. Ол өзінің айтқандарына ғана көңіл аударады. Кейде клиенттің “аузын ашқызбай” тек өзі сөйлейді. Кеңес алушыға шағымдары бойынша қатал шағымдары бойынша қатал ескертулер жасап, оның қылықтарын жамандыққа жориды. Кеңес алушыны әшкерелеуге тырысады немесе моральдық талаптарға жүгіндіреді.

  4. кеңес алушыға өзінің шешімін зорлап міндеттеп береді, асығыс кеңестер мен ұсыныстар береді

  5. Кеңес алушымен дауласумен аяқталған кездесу болашақта клиентті шындықты жасыруға немесе психологиялық көмектен бас тартуға мәжбүр етеді.

  6. Бастапқы гипотезаны қатаң ұстанады. Диагнозды нақты қояды және емдеудің нақты жолдарын ұсынады.

Сонымен, отбасына психологиялық кеңес беру жұмысы оны жүргізуді негіздейтін түрлі теориялық көзқарастарға сүйенеді. Отбасылық кеңес берудің мазмұны мен оның түрлері отбасы мүшелерінің жас шамаларына және психологиялық даярлығына қарай бағдарланады.

7-лекция.
Психологиялық кеңес берудің қағидалары.

(1 сағат)
Жоспары:

  1. Психолог мамандарының кәсіби ұстанымдары.

2. Психолог-кеңесші ұстанатын қағидалардың жіктелуі.
Пайдаланатын әдебиеттер:

Негізгі:

1. Абрамова Г.С. Практическая психология. М., Диагностическая и коррекционная работа школьногог психолога. Под. ред. И.В.Дубровиной. М.,1987.



  1. Көмекбаева Л.К. Психологиялық қызметті ұйымдастыру. А.,2003.

  2. Леонова Л.Б. психологическая диагностика и регуляция функциональных состояний учащихся. М.,1990.

  3. Майерс Д. Социальная психология. Питер, 1998.

  4. Психологические тесты для деловых людей. Под. ред. Литвинцивой. М.,2000.

  5. Психологические тесты. В 2-х томах. М.,2000.

Қосымша:

  1. Бадмаев Б.Ц. Методика проеподавания психол Психодиагностические методы. Под. ред. А.А.Карелиной. М.,20000.

  2. Психологическая диагностика. Под. ред. Г.М.Гуревича. М.,1981.

  3. Практическая психология в тестах. Составители С.Римскмй, Р.Римская. М.,1996.

  4. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании. М.,1996.

  5. Столяренко Л.Д. Основы психологии. М.,1997.

  6. Тесты, тесты, тесты. Под. ред. М.Мацковского. М.,1990.

  7. Шеврандин Н.И. Социальная психология в образовании. М.,1995.


Лекцияның мәтіні:
Сөз-өмірдің ұлы қаруы.

В.Г.Короленко.

...халық тілінің байлығын игеру –зор талғам ,парасатты тілейтін жұмыс.

Ғ. Мүсірепов.

___________________________________________________________________________

Көптеген психолог мамандар үшін оны ұстану және іске асыру міндетті болып табылатын өзіндік қағидалары мен талаптары анықталған. Психологиялық қызмет көрсететіндердің міндеттерін анықтайтын этикалық кодекстері бар. Психологиялық ықпал саласында адамдармен тілелей жұмыс жасайтындар үшін бұл нормалар елеулі шектеулер қояды. Психологиялық көмек беру, коррекция жүргізу және психотерапия элементтерін пайдалану психологтың этикалық қағидаларына сай жүруі керек. Кейде психолог жұмысында күрделі оқиғалар орын алса, оның ішінде, қабылдау барысында кеңес беруші клиентке ассоциалды әрекет жасауды ойлап отырғаны туралы мәліметтер түссе, психолог баланың денесіне соққы мен жәбірлеудің іздерін түсірсе, немесе ата-ана өзінің тұықтық көрсеткен жеткіншек баласына кеңес беру барысында рухани жарақаттағаны туралы мәлімет алса және т.б. өрескел мінез көрсетілсе, психолог кәсіби жармсыз деп танылады. Кәсіби қағиғалар мен талаптарды орындамау психологтың дипломынан, тәжірибеленуші құығы мен өзінің кәсіби қызметінен босатылуына алып келуі мүмкін. Біздің елімізде психологиялық қызмет көрсету енді ғана орын алып келе жатқандықтан бұл шарттар әлі толық заңдастырылған жоқ. Дегенмен кәсіби серіктестің заңдастырылған лицензиясын алып, психолог ретінде қызмет көрсету тәжірибесі ұйымдастырылып келе жатқанымен байланысты рұқсат алу жолдары, психологиялық дайындықтың қалыптасқан жүйесі және т.б. сол секілді қажетті шарттары біртіндеп жүйелі салаға түсіп келе жатыр. Сондықтан психологиялық кеңес беру, коррекциялық тренингтер ұйымдастыру шаралары біздің ортамызда маңызды орын алуда. Олардың қызметінде А.А. Бодалев, В.В. Столин, т.б. ұсынған этикалық талаптар мен қағидаларға сүйене отырып келесі басты қағидалар ұсынылған:



  • қарым қатынас барысында клиентке тілектес болу.

  • Клиенттің құндылықтары мен нормаларына бағыттану.

  • Кеңес беруге тиім салу.

  • Кеңес берудің анонимділігі.

  • Жеке және кәсіби қатынастарды шектеу.

  • Клиентті кеңес беру процесіне кірістіру.

  • Психологиялық кеңестен өтіп өтіп жатқандарға жауапкершілікті өз мойнына алдыру.

  • Кеңес беруші мен клиент арасындағы қатынасты құру.

Қарым қатынас барысында клиентке тілектес болу.

Бұл тұжырымдаманың негізінде клиентті қабылдау кезінде оның өзін қалыпты және ыңғайлы сезінуге бағытталған кәсіби әрекеттің тұтас кешені жатыр. Тілектестік қарым-қатынас әрекеттің жалпы қабылданған нормаларын сақтау арқылы шағымданушының мұқтаждығын мұқият тыңдай білуді, қажетті псхологиялық көмек көрсету мақсатымен әрбір адамды түсіну мен көмек беруге тырысуды қарастырады. Әр клиентті психологтың қуанышпен күтіп алуы, жағдайын сұрастыруы, клиенттің айтқан барлық шағымдары мен күдік тудырған мәселелерін мұқият тыңдауы жіне оның төркінін түсінуге тырысуы маманға деген сенім тудырады. Сондықтан кеңес алушыға, коррекциядан өтушіге тілектестік білдіру- негізгі талаптардың бірі болып табылады.

Клиенттің құндылығы мен нормаларына бағыттану.

Бұл қағида бойынша психолог өзінің жұмыс уақытында әлеуметтік ортада қабылданған нормалар мен ережелер ғана емес, клиентке құнды болып табылатын өмірлік қағидалары мен идеяларына бағытталуын ойластырады. Клиенттің өзінің құндылықтар жүйесіне сүйенгенде ғана психологиялық кеңес беру арқылы оған тиімді ықпал етуге болады. Сондықтан кеңес беруші қиын болып отырған қарым-қатынасы және басқа жағдайы туралы шағымданып келген адамның мұқтаждығына терең түсініп, оның толық ашылуына мүмкіндік бермесе ол сырын аша алмай тұйықталып қалады, нәтижесінде кеңес беру ықпалының мүмкіндіктері де мүлдем іске аспайды. Клиент құндылықтарын қабылдап алып, оларды құрметтей отырып, қажетті сөздермен қуат берсе, кеңес беруші олардың өмір жолындағы кедергі болып тұрған жағдайлардан адамгершілік сақтап өтуіне ықпал ете алады.

Кеңес беруге тыйым.

Кеңес беруге тыйым салуға негіз болатын себептер өте көп және алуан түрлі. Бәрінен бұрын, психологтың өмірлік және кәсіби тәжірибесінің таяздығы қандай болмасын басқаға кепілдендірілген кеңес беруге мүмкіндік бермейді. Психологиялық кеңес беру барысында психолог әрбір адамның өмірін толық түсінбесе ол белгісіз және алдын-ала болжанбайтын күінде қалады. Оның үстіне, өң бере отырып психолог клиенттің басынан өтіп жатқан оқиғаға жауапкершілікті толығымен өзінің мойнына алады. Бұл жағдай кеңес алушы тұлғаның шындыққа барабар қатынасын дамытуға ықпал жасауы да, жасамауы да мүмкін. Егер тәжірирбесі таяз, әлі шеберлігі қалыптаспаған маман психологиялық кеңес барысында клиенттің проблемаларын шешуге ықпал ете алмаса, онда психолог өзін “гуру” ұстанымына қояды. Бұл ұстаным клиенттің психологиялық жағдайын басқаруға, сол жағдайдан адамгершілкпен шығу жолын үйретуге мүмкіндік болмайды, сондықтан мұндай кеңес берудің зиян жағы басым болуы мүмкін. Клиент өз өмірін сараптап талдаудан, оны өзгертуге бастартып, өзінің басынан өтіп жатқан оқиғаға немқұрайлы қатынасының қалыптасуына лып келеді. Бұл жерде кеңесті іске асырудағы кез-келген сәтсіздік кеңес берушінің беделіне тері әсерін тигізіп, кеңес беруші сәтсіздіктің не,гізгі себебі ретінде бағаланады. Мұндай жағдай, әрине, клиенттің басынан өтіп жатқан оқиғалардағы өз рөлін ттүсінуге кедергі келтіреді. Сондықтан, психолог кеңес беруге шамасы келмейтінін басқа бұл туралы клиентке ашып айтып, кеңес бере алмайтынын мойындауы керек. Осындай жағдайларда кеңес беру жұмысын жалғастыруға толық тиім салынады.

Кеңес берудің анонимділігі.

Психологиялық кеңес берудің негізгі шарты- оның анонимділігі, яғни құпиялығы. Бұл қағида бойынша клиенттің психологқа айтқан кез-келген ақпараты және психодиагностикалық зерттеу нәтижелері оның келісімінсіз ешқандай жеке тұлғаларға, қоғамдық немесе мемлекеттік ұйымдарға, оның ішінде туысқандарына немесе достарына айтылмайтындығына психолог кепіл береді. Көптеген елдерде бұл ережеден туындайтын мемлекет заңында арнайы қарастырылған баптар бар. Барлық мәліметтер құпия сақталатыны туралы клиентке алдын –ала ескертіледі. Дегенмен, кей кездерде психологиялық зерттеу барысында клиенттің берген ақпараттарында оның біреудің өміріне қастандық жасап, қауіп туғызып тұрғаны туралы тиянақты мәлімет алған жағдайда бұл құпияны психолог қажетті мекеме өкілдеріне жеткізуі қажет. Бірақ, әрине, бұл жағдайда психологтың өте абай болғаны және клиент мүддесін есепке алғаны дұрыс.

Жеке және кәсіби қатынастарды шектеу.

Психолог өз клиенттерімен достық қарым-қатынаска өте отырып немесе өзінің достары мен жақын туыстарына кәсіби көмек көрсетуге тырысып, оларға жығылғаны, айтқанымен жүргені тәжірибесі мол және кәсіби шеберлігі қалыптасқан кеңесшілерде де кездеседі. “Өз Отанында пайғамбары жоқ” дегендей, психолог өз туысқандарына психологиялық кеңес блеру мақсатында кез-келген ұсыныстар мен әңгімелер жүргізуі оның кәсіби қызметі оңай бағасызданылатындыққа алып келеді., сонымен қатар басқа да көптеген себептер бойынша да бұл жолдың қиын жерлері бар.

Пихотерапияда клиенттермен жұмыс жүргізу үшін маңызы өте зор екі негізгі ұғым бар: а) “тасымал”, яғни киенттің психотерапевтке және оның өзінің қатынастарын, негізгі проблемалары мен шиеленістерін тасымалдай білуге бейімділігі. Б) “контртасымал”, яғни психотерапевтің клиентке қатысты ішкі проблемалары мен шиеленістерін және өзінің белгілі адамдармен қатынастарын жобалауға бейімділігі. Психоанализге З.Фрейд енгізген бұл ұғымдар бүгінгі күні психотерапияның түрлі бағыттарында кеңінен қолданылады. Олар кез-келген адам қатынастарында және психотерапия шеңберінде қалыптасқан арнаулы қатынастар адамның ішкі мұқтаждығы мен тілегінің ықпалында болғандығын білдіреді. Оның үстіне, тіпті кәсіби- психотерапвт те контртасымалға “қарусыз” болды. әр жас маман өзінің контртасымалын клиент проблемаларын сараптау мақсатында пайдалана білуін, түсінуін, өзгелерді басқару үшін және бірқатар басқа да жеке және тұлғааралық феномендерді анықтау үшін ол тәжірибелі мамандармен бірлесіп ұзақ жұмыс жүргізіп, жеке тұға ерекшеліктерін талдауға үйренуі- міндетті талаптардың бірі. Бұл феномендер кеңес беру процесінде де түрлі деңгейде пайдаланылады. Бірақ арнайы дайындықтан өтпеген адам бұл күрделі құбылыстарды жүргізу ерекшеліктерін істеуі қиын.

Кеңес беруші клиенттің беделін сақтау үшін ол туралы жеткілікті мәлімет алуының қажеттілігін, мәліметтілігі аз болуымен байланысты толық көмек көрсетуі қиын екенін түсіндіруі керек. Бірақ мәліметтілік кейде кеңес беруші мен клиент арасында тығыз жеке қатынас орнатуға, олардың жақын адам ретінде бір-бірінің талаптары мен тілектерін қанағаттандыруына және кеңес беруші клиент проблемасын тиімді шешуге қажетті объективті ұстанымдарды сақтай алмайтынына алып келуі мүмкін. Басқа елдер тәжірибесінде клиент пен кеңес берушінің (психотерапевт пен клиенттің) тұлғааралық қатынасы орын алғанын оның ішінде төсек қатынасына түсуі анықталып, оның психотерапевт қызметінен босатылғаны жарияланған. Сондай-ақ бұл оқиғаға алуан түрлі көзқарастар болды. Бірақ, осыц пікірталастардан жасалған қорытынды біреу: мүмкіндігінше жек қатынастарды болдырмаған жөн, ал егер осы жағдай орын алса психологтың өте абай болып, психолог кеңес беру немесе песихотерапия процесін жүргізуді тоқтатуы керек.

Клиенттің кеңес беру процесіне кірістірілуі.

Кеңес беру процесі тиімді болуы үшін, клиентті қабдылдау кезінде ол өзінің проблемасы бойынша көтерілген әңгімеге кірістірілгенін сезініп, кеңес берушімен талқылаған мәселелердің барлығын эмиоцияға шалыққан түрде қайтадан басынан өткеруі тиіс. Мұндай кірістірушілікті қамтамасыз ету үшін психолог өзінің диагностикалық әңгімесінің дамуын біртіндеп клиенттің басынан өткізген жағдайдың барлығын бір-бірімен ұштастырып, сол оқиға болған жағдаймен логикалық жағынан байланыстырып, талдаудың мғынасы шағынушыға түсінікті болатындай етіп жүргізуі керек. Себебі, талқылаған мәселелердің барлығы клиентке түсінікті және тыңдаушылардың қызығушылығын тудыратындай болмаса ол өз оқиғасын шешу үшін үлкен шыдамдылықпен оны сараптап, нәтижесінде осы жағдайдан шығу жолдарын белсене іздеуге кіріспейді.

Клиент қабылдау кезінде оль кенеттен толқып, тақырыпқа деген қызығушылығын жоғалтып, жалығып, іштей психолог пікірімен келіспей, болған жағдай туралы ешнәрсе айтқысы келмей қалатын кездері болады.

Бұл жағдайда клиент оқиғаны соңына дейін түсіндіріп айтуда, себептерін талдап, түсіндіруге тырысып, әңгімелесугеоны мәжбүр етудің пайдасы жоқ. Мұндай кезде психолог тақырып ауыстыра отырып, күнделікті болып жатқан, баршаға ортақ тақырыптарға ауыстырып, сол әңгіме барысында психһологпен сөйлесуге қызығушылығын қайта шақырып, кейде әзілдесіп және басқа тәсілдердің көмегімен клиентті кеңес беру процесіне қайта кірістірген жөн. Зерттелінушінің қызығушылығын сақтағанда ғана оның психологиялық кеңеске деген оң көзқарасын жандандыруды қамтамасыз етуге, жағдайды дұрыстап алуға мүмкіндік туады.

Клиенттерге жауап кершілікті өз мойнына алдыру.

Кеңес беру барсында клиенттің жауапкершілік локусы өзгелерден өзіне ауыстырылуы тиіс. Бұл міндетті шешпей қандай да бір нақты нәтижеге жету мүмкін емес. Тек қана адам өз басынан өтіп жатқан оқиғаларға өзінің жауапкершілігін сезінген кезде ғана ол өз басына қиындық туғызған жағдайға өзі де кінәлі екенін мойындап, оны өзгертуге шынымен тырыса бастайды. Керісінше, кінәсін мойындамаған жағдайда ол айналасындағы адамдар тарапынан көмек пен жағдайды өзгертуді күтеді және талап етеді.

Жауапкершілік локусын клиенттің өзіне аудару оңай шаруа емес. Қабылдау барысында психолог жасай алатын нәрсе- бұл клиентке оның адамдармен қатынастары күрделі сипатта екендігін түсіндіріп, оны оң белгіге аударуға ықпал ететін жолдарын көрсету. Бұл жағдайда кеңес беруші өте маңызды нәтижеге қол жеткізеді, себебі адам өзінің оқиғаға жауаптылығын сезіне отырып, өз өміріде өзгерістер болуы үшін не істеу керектігі туралы өзі шешім қабылдайды. Әрине, бұл шешімді қабылдаудағы психологтың көмегі өте пайдалы.

Кеңес беруші мен клиент арасындағы қатынасты құру.

И.В.Цзен, Ю.В.Пахалов, т.б. ғаламдар клиент пен психолог қатынасы ерекшеліктерін анықтауға төрт ұстанымды атап көрсеткен: теңдік, серіктестік, жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға. Әртүрлі жағдайларда кеңес беруші түрлі ұстанымдарды жетекші ретінде іріктеп алады. Бірақ кеңес беруде өте дәстүрлі болып ұстанымы мен клиентке қатысты серіктестік ұстанымдары табылады. Дегенмен бұл жағдайларда да бағыттаушы және анықтаушы рөл психологқа жүктеледі. Сондықтан осы позицияны толығырақ қарстыру керек.

Кеңес беру процесінде психологпен теңдік ұстанымы бойынша клиент өзін кеңес берушімен тең құқығы бар әріптес ретінде сезінсе, психологпен тең белсенділік көрсетіп, өнімді жұмыс істейді. Кеңес беруші клиент әріптесі ретінде бағалап, оның өмірінде орын алған оқиғалар мен жағдайлар бойынша оны жазғырмайтындықтан клиенттің өзі туралы қандай да бір ақпаратты жасыруға негізі жоқ болады. Теңдік ұстанымы бойынша кеңес берушінің өзі де клиентпен қарым-қатынас жасау барысында ешқандай басымдық, білгірлік көрсетпейді. Бұл жағдай маманның қаншалықты беделді екенін, қаншалықты берік ұстанымда болғанын, олардың білімнің, іскерлгінің және клиент сөздерін талдауына соншалықты көп ынта қоятынын көрсетеді де, оған сенім арта түседі. Әрине, теңдік ұстанымда болу арқылы кеңес беруші ұтып қана қоймай оның жоғалтатыны да бар: себебі “жогғарыға” ұстанымында болған беделдімен клиент көбірек есептеседі, оны ешқандай сынамастан ұйып тыңдайды. Көптегент сеанс беретін гипнотизерлер табысының құпиясы осы қарсылықсыз беделде. Гипнотизердің ұстанымен даңқы олардаң тиімді ықпалын қамтамасыз етеді. Ал психологиялық кеңес беру үшін қабылдау кезінде психологтың ұстанымы мен мінез-құлқын өзгеріссіз нәрсе ретінде көрсетуге болмайды. Жоғары кәсіби маман қажет жағдайда өзінің білімі мен беделіне сүйене отырып бір жағдайда “жоғарыға” ұстанымын ұстанады, ал келесі жағдайда клиенттің өзіндік бағасын көтеруге, оның білімі мен беделін атап көрсетуге ұмтыла отырып “төменге” ұстанамын ұстанатын актер болып келеді.




Психологиялық қызметтегі кеңес берудің рөлі.
Тікелей емдеу
Психологиялық кеңес берудің теориялық және практикалық негіздері.
Психолог-кеңес берушінің ықпал ету құралдары.
Психологиялық кеңес беру жүйесіндегі директивті әдістердің маңыздылығы.
Директивті емес кеңес берудің бағдарламасы.
Психологиялық кеңес берудегі кейбір ерекше проблемалар.
Психолог-кеңесшінің инстайттың дамуына ықпалы.
Баланың ата- аналарымен тұлғалық өзара қарым -қатынас жасауын зерттеу.
Пайда,залалды айыратұғын қуаттыңаты ақыл...
Абай құнанбаев.
Тікенектен ажыратып алу үшін мәуені.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет