Жылдардағы ашаршылық куәгерлері сөйлейді Алматы, 2016



бет1/8
Дата30.03.2017
өлшемі1.86 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8




№ исх: б/н от: 19.04.2016


1931-33 жылдардағы
АШАРШЫЛЫҚ
куәгерлері сөйлейді

Алматы, 2016

1931-33 жылдардағы АШАРШЫЛЫҚ куәгерлері сөйлейді. А.Әлімовтың редакциясында. – Алматы, 2016 ж.


Бұл кітапта қазақ халқының басынан кешірген ең ауыр қасіреті 1931-33 жылдардағы Ашаршылық куәгерлерінің естеліктері келтіріледі. Жетісу өңірінде ел-жұртты аралап, куәгерлердің естеліктерін 2005-2007 жылдар аралығында жазып алған Ө.А.Жолдасбеков атындағы экономика және құқық академиясының студенттері мен оқытушылары.

Мазмұны
Кіріспе сөз __________________________________________________ ?

І. Асхат Әлімов. Геноцид: қазақтың тағдыры бүкіл

адамзатқа сабақ болсын немесе иісі қазаққа



үндеу __________________________________________________ ?
ІІ. Куәгерлер сөйлейді _____________________________________ ?

Әбенова Сарқыт ______________________________________________?

Лубаев Қамсы ______________________________________________?

Барлықбаев Демежан __________________________________________?

Бабалиева Жұмақыз____________________________________________?

Оразаева Мағлима __________________________________________?

Мұсанова Күмісай __________________________________________?

Байтемірова Рәзия __________________________________________?

Нүсіпова Бижамал __________________________________________?

Худайбердиев Мөрдін __________________________________________?

Шаймұратқызы Мәриәм _____________________________________?

Жұмаш атай __________________________________________?

Тоқтағұлқызы Қапиза __________________________________________?

Ержігітова Секер ____________________________________________?

Тоқтабекова Әсем __________________________________________?

Саметеев Нығметжан__________________________________________?

Саметеева Нүрзия __________________________________________?

Байсақов Темірәлі __________________________________________?

Серікберген ата __________________________________________?

Бітікенова Сәди __________________________________________?

Қалысбаева Айгүл __________________________________________?

Адырханқызы Гүлзира __________________________________________?

Исабаева Әлімхан __________________________________________?

Бектербеков Егебай __________________________________________?

Қасымқызы Ұлбосын __________________________________________?

Жетпісбаев Жұмажан __________________________________________?

Абылханов Ахметбек және Кенеханова Бәти ________________________?

Жабықбай қария __________________________________________?

Әлібаев Айтжан __________________________________________?

Түсіпбекқызы Рысалды __________________________________________?

Қанапиянов Тоқтарбай __________________________________________?

Құбылысова Зейнеп __________________________________________?

Айнаева Жәми __________________________________________?

Аманқұлұлы Тоқбай __________________________________________?

Ахметжанов Әнуарбек __________________________________________?

Фарида апай __________________________________________?

Еділұлы Кәсілің __________________________________________?

Көпбосынов Кеңесбай __________________________________________?

Бекеұлы Қайыпбай __________________________________________?

Сармекеева Мазтай __________________________________________?

Туғанбаева Қамила __________________________________________?

Нұрбаева Аққайша __________________________________________?

Кәрімұлы Әскен __________________________________________?

Егеубаев Жақсылықбай __________________________________________?

Сағымбаев Ыбырай __________________________________________? Тоқбайқызы Күлжәмилә ________________________________________?

Нұрсая Үлкенбайқызы ________________________________________?

Қапсаланов Нұрболат ________________________________________?

Тойшыманова Бақшагүл __________________________________________?

Баяхметова Күләш __________________________________________?

Сәлімбеков Бисеке __________________________________________?

Зейнеп әжей __________________________________________?

Исабаев Шаяхмет __________________________________________?

Мақұлбекова Бану __________________________________________?

Туғанбаев Қызайбек __________________________________________?

Сәдуақасұлы Бабай __________________________________________?

Мұрынова Қайынжамал __________________________________________?

Алпысбайқызы Күләш __________________________________________?

Сүлейменова Әдеміш __________________________________________?

Алпысбаева Қалия __________________________________________?

Әтекенов Мырзакерім __________________________________________?

Әтекенова Күләнда __________________________________________?

Дәрменбекова Тұрсынжамал ________________________________________?

Әбдірахманқызы Нұржамал ________________________________________?

Елікбаева Күлшайым _______________________________________________?
ІІІ. Бұл жұмыс бізге не берді?.. (Студенттердің ой-толғанысы) ________?

Жаппарқұлова Әйгерім. Бұл тақырыпқа мен қалайша келдім... __________?

Нұрлан Жұлдыз. Жан-дүниемнің дамуы _____________________________?

Серікқожанова Мөлдір. Ашаршылық туралы студенттердің ой-пікірлері __?

Әлімов Асхат. Жолсерік. Әңгіме _________________________________?

Орынбай Шәйкенов. Пікір __________________________________?

Ертай Айғалиұлы. XX ғасырда орыс империясы жасаған қанды нәубеттерді, зұлматтарды, қырғындарды ұмытуға қақың жоқ, Алашым! _____________?

Кіріспе сөз



Қазақ халқының ХХ ғасырда бастан кешірген талай зұлмат пен нәубеттің ең ауыры 1931-33 жылдарда болған Ашаршылықта әртүрлі деректер бойынша халқымыздың 50-ден 75 %-ке дейіні қырылған, ал бұл дегеніңіз 2-4 миллион адамдай. Мүмкін одан да көп болар... Ол тылсым жәйт бір Хақ Тағалаға ғана аян. Ашаршылықта жақынын жоғалтпаған бір де бір қазақ жоқ та шығар, ондай зобалаңды Сіздің де ата-бабаларыңыз бастарынан өткерген де болар...

Алайда бұл қасірет бүгінгі күні біздің назарымыздан тыс қалып отырған секілді. Ашаршылық туралы тіс жарып, елге аян жасап жатқандар бірлі-жарым ғана: ғылыми зерттеулер, көркем шығармалар мен деректі фильмдердің саны азын-аулақ, ол туралы бірде-бір көркем фильм түсірілмеген, картина жазылмаған, мүсін сомдалмаған, елді мекендерде жазықсыз қырылғандарды қадір тұтатын ескерткіштер мен белгілер де санаулы ғана, қара жамылып, аза тұтып, құрбандық шалып, Құран бағыштап, оларды еске түсіретін белгіленген күн де жоқ.

Жазықсыз қырылғандар бүгінгі күні ескерусіз, жоқтаусыз және жоқтаушысыз қалды десек те болады...

Бірақ олардың қасіреті мен жапа шеккендігі, төгілген қаны мен көз жасы, кеудеден жазықсыз ұшқан жандары мен қыршынынан үзілген өмірлері бізді – олардың бүгінгі ұрпағын – алысқа жіберер ме екен?! Олардың обалы бізге қалмас па екен?! Өткен күннің қасіретін еш елемей, біз қалайша тыншып, қаннен-қаперсіз өмір сүре алады екенбіз?! Ертеңгі күнгі ұрпақ біздің әрекетсіздігімізді, бүткіл иісі Алашқа, бүкіл Әлемге бұл қасірет туралы жар салмай отырған немқұрайдылығымызды түсінер ме екен, кешірер ме екен, ағайын?

Өткен күндердің қасіретін жария жасау ісі мұқалып қалған ұлттық рухымызды жандандыруға, асқақтатуға өз септігін тигізер деген үміттеміз. Біз қауым болып осы іске атсалысуымыз керек. Әрқайсымыз да ұлт тарихын айқындауға аз да болса өз үлесімізді қосайық, ағайын!..

Бүгінгі күні Талдықорған қаласындағы Ө.А.Жолдасбеков атындағы экономика және құқық академиясының студенттері мен оқытушылары Ашаршылық зұлматын халқымыздың жадында есте қалдыру ісіне атсалысып, біраз шараларды жүзеге асыруда. Атап айтқанда, «Жетісу», «Заң», «Қазақстан-Заман» гәзеттері мен «Дауыс және көрініс» журналында мақалалар мен зерттеулер жарыққа шығарылып, бірнеше конференцияларда ғылыми баяндамалар жасалды, Интернетте қазақ тілінде http://www.naubet.ucoz.kz сайты ашылды.

Сайт Ашаршылық тақырыбын көтерем деген әрбір азаматқа ашық. Оқырмандар мұндағы «Куәгерлер сөйлейді» атты бетте нәубетті бастан кешкендердің естеліктерін жариялап, «Мартиролог» бетінде аштықтан қаза тапқандардың тізімдерін жалғастырып, ал «Басылымдар», «Кітапхана» және «Зерттеу жұмыстары» атты беттерінде Ашаршылық туралы жазылған көркем шығармалар мен ғылыми зерттеулерді келтіруіне болады. Осы мәселеге жаны ашитын кез келген адам сайттың авторлары қатарына кіре алады, өйткені сайтты құрастырушы студенттердің ойынша бұл сайт - халық жазған сайт болуы керек.

Тура сол секілді осы кітапта да академия студенттері Ашаршылықты бастан кешкен Жетісу өңіріндегі жасы үлкендердің естеліктерін, олардың куәгерлік көрсеткіштерін келтірдік. Өйткені, біздің ойымызша, нағыз тарих дегеніміз - еш бүкпесіз шындық тұрғысынан халықтың өзі жазғаны. Сол нәубеттің куәгерлері бүгінде азайып бара жатқандықтан бұл іске асықтық...

Әрине, біздің зерттеулеріміз сырт көзге ғылыми тұрғыдан жұпыны болып та көрінуі мүмкін. Алайда біз әу бастан «таза ғылыммен» айналысып жатырмыз деп айтпадық, кәсіби тарихшылардың «нанына» жармаспаймыз деп ескерттік те. Біз тек өзіміздің азаматтық борышымызды ғана атқаруға ұмтылдық деп айта аламыз...

Құрметті оқырман! Сізді де осы іске атсалысуға шақырамыз! Өз ата-бабаларыңыз бен туған-туысқандарыңыздың, жақындарыңыз бен ауылдастарыңыздың Ашаршылықта бастан өткерген тауқыметтері мен мехнаттарын қағазға түсіріп, сайтқа жіберсеңіз болады. Мүмкін сол арқылы Сіз де аға буын алдындағы қарыздарыңызды өтерсіз...
Асхат Әлімов

Геноцид: қазақтың тағдыры

бүкіл адамзатқа сабақ болсын

немесе

иісі қазаққа үндеу



Игорь Логвиннің коллажы

«Аргуметы и факты Казахстан» гәзетінен

Бір мәрте философия сабағында студенттермен қазақ ұлттық мінезінің ерекшеліктеріне тоқтап, осы тақырыпты жан-жақты талқыладық. Тақтаны екі бөліп, оның сол жағына қазақтың жағымды, ал оң жағына жағымсыз қасиеттерін жаздық. Әрине, жағымды бөлігі толықтау болды, мұнда студенттер халқымыздың қонақжайлығын, кішіпейілділігін, көнбіс-шыдамдылығын, сабырлығын, білімге құштарлығын, кеңпейілділігін, дәстүршілдігін келтірді. Ал жағымсыз қасиеттер жағына не жасасақ та, дәлме-дәл жасамай, мөлшерлеп жасайтын әдетімізді, басқаға бейімшілдігімізді, жалқаулығымызды, дарақылығымызды, жүздерге және ру-тайпаларға бөлінетін жікшілдігімізді, білгенімізді жеткізе алмай тұратын жуастығымыз бен жасықтығымызды, өзімізге-өзіміз деген немқұрайдылығымызды жатқызды студенттер.

Соңғы жағымсыз қасиет туралы олардың түсініктемесін сұрағанымда, Мөлдір есімді студент бұл қылыққа ана тіліне деген немқұрайлықты – қазақтың 60% өз тілін білмейді дейді ресми деректер, және төл дініміз Исламға мойынсұнбауды – шамамен 500 мыңдай қандасымыз басқа діндерге ауып кеткен – жатқызды. Ал «Бейімшіл дегеніміз басқалардың мәдени, тұрмыстық, идеологиялық ықпалына тегеурін бермей, тез-ақ бойымызды үйретіп аламыз» деп түсіндірді маған Талғат.- «Қазір тіпті тамақ рационымыз, киім киісіміз, үйді жиһаздау, музыка – бәрі де не орыс, не Батыс үлгісінде болып кетті емес пе?»

Мен бұдан кейін «қазақ халқы дәстүршіл» деген оймен келіспейтіндігімді білдірдім. Студенттерден біздің қандай дәстүрлерді жіті ұстанатындығымызды айтып беруді сұрадым. Олар маған «Біз дәстүрлерді мықты ұстанатын халықпыз, мәселен, Наурыз, құрбан айт пен ораза айт, жарапазан айту, беташар, жар-жар, құда түсу, бата беру, жаназа шығару, сүндетке отырғызу, ас беру, ат шаптыру сынды ғасырлар бойы ұстанған дәстүрлеріміз бар» деп шұбыртып ала жөнелді. Мен «Бұл дәстүрлердің барлығы да рәсімдік әрекеттерге жатады. Олар діни рәсімдерге, үйлену тойына, өлім-жітімге қатысты ғана емес пе? Және де олар күнде-күнде көрініп жатқан жоқ қой. Ал дәстүр дегеніміз күнделікті өмірде орын алған әдет пен ғұрыптар болуы керек. Маған сондай дәстүрлерді келтіре аласыздар ма?» деп сұрадым.

Студенттер аңтарылып қалды, оларға жауап беру қиын екендігін сезіп, мен оларға жәрдемдесе бастадым: «Мәселен, ата-ананы, жасы үлкенді, әйел адамды құрметтеу дәстүрі; өмірге деген байыпты, философиялық көзқарас дәстүрі; өмірді бірлесе сүретін қауым дәстүрі; қоғам мүдделерін жеке бастың мұқтажынан жоғары қою дәстүрі; «Малым жанымның, жаным арымның садағасы» сынды өмір қағидасы да қазақтың байырғы дәстүріне жатады; бағана өздеріңіз келтірген тамақ рационы, үйді жиһаздау мен киім киіс дәстүрі, т.б.». Ары толғап, бері талқылап, күнделікті тіршілігімізде ұстанатын мұндай ата дәстүрлердің бүгінгі күні тіпті де ұмыт қалғанын студенттер қынжыла мойындағандай болды. Олар тіпті «Қазіргі кезде ата дәстүр біз үшін тек ұлыстың ұлы күндері ұлттық киімдерімізді киіп алып, кейбір мерекелік дәстүрлерді театралды-жасанды түрде келтіруімізбен шектеліп қана қойған» деген пікірге ойысты.

Сөйтіп, талқылау барысында халқымыздың ұлттық мінезі бойынша студенттердің тұжырымы келесідей болды: «Қазақ қонақжай, кішіпейіл, көнбіс, шыдамды, сабырлы, білімге құштар, кеңпейілді; алайда ол өзіне-өзі немқұрайды, басқаға бейімшіл және өз дәстүрлерін ұстанбайтын халық». Осыған тоқтады студенттер.

Талқыланған ұлт ерекшеліктері мәселесі менің өзімді де терең толғандырады. Япырау, біз неліктен осылайша біреудің айтқаны және меңзегеніне, өзгелердің салты мен дәстүріне құлай жапырыламыз, өзімізді-өзіміз жақтырмаймыз? Басқаларға еліктей береміз, өз тіліміз, дініміз бен дәстүрлерімізді менсізбейміз, оларды тіпті ұмыт қалдырғандаймыз. Қит етсе, «Қазақ» десең, өзіңе тиеді!» деп өзімізге-өзіміз шүйлігіп шығамыз, бір-бірімізді жақтырмай «мәмбет», «қазақбай» деп кемсітеміз. Біз сонда «мәмбет» сөзінің төркіні «Мұхаммет» есімімен байланысты екендігін аңғармағандай боламыз, сөйтіп тілімізді пайғамбарымызға (С.Ғ.С) да, дінімізге де тигіземіз. Жастар ата-баба салған сара жолмен емес, Батыстың ықпалына ырық беріп, солардың үлгісі бойынша дамып, өскісі келеді.

Айта берсе, сөз де, мін де табылады емес пе?!

Осы сынды ұлттық нигилизмнің немесе мәңгүрттіктің себебі қайда жатыр?

Сонда халқымыз әу бастан осындай ма еді, жоқ, әлде бұл қасиет кейін жабысқан кесір-кесапат па? Осы мәселелер төңірегінде көп толғандым.



Сол ойларымды ортаға салсам деймін, қазақ жанды, Алаш рухты оқырман!

Менің ойымша, мұндай ұлттық нигилизмнің, мәңгүрттіктің, рухани әлсіреудің (басқаша айтуға да болмас!) негізінде әлеуметтік-саяси себептер жатыр. ХХ ғасырда қазақ халқы секілді тағдыр тауқыметіне ұшыраған халық кемде кем шығар. Нендей нәубет пен зұлматты кешпеді дейсіз қазақ?!



Тарихшы Қалибек Данияровтың пайымдауы бойынша, 1911 жылы қазақтардың саны 8,4 млн.болған екен (Данияров К. История казахского государства. ХV-ХХвв. В 2-х ч.- Алматы: Жібек жолы, 2000. - ч.2, с.86). Сол санға Қазақстанда араға жүз жыл салып біз енді ғана жеттік. Кейініректе, 15 жыл өткен соң, 1929 жылғы санақ бойынша қазақ саны екі есеге кеміп қалған екен – 4,2 млн. Ал 1939 жылғы санақ бойынша халық саны 1,9 миллионға дейін кеміген. Яғни, ширек ғасыр аясында халқымыз 6,5 миллион перзентінен айрылып қалған!(Егер осыншама халықтың табиғи өсімін де ескеретін болсақ, бұл санның біршама өсіп кететіндігі айдан анық)...

Қазақтың саны сонда қалайша азайған? Оның себебі ХХ-ғасырдың саяси-әлеуметтік дүрбелеңдері.



1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы аяусыз жаншылды патша жендеттерімен, талай ауылдар мен ру-тайпалар үдере көшіп, шет елдерге ауып кетті. Бұдан кейін азамат соғысы қазақ ұғымында «ақ-қызыл орыс соғысы» болған емес пе? Бейбіт өмір сүріп жатқан қазақты ақтар келіп бір қырып кетсе, іле-шала қызылдар да ауыл ойранын шығарып отырды. Әлі де социалистік реализмге ден қойып, партияның темір қыспағына түсе қоймаған, әлеуметтік ащы шындықты бүкпесіз жазған ХХ-ғасырдың 20-шы жылдарындағы орыс әдебиеті бұған куә. Әсіресе, Вс. Иванов, Б.Лавренев, т.б. жазушылардың әңгімелерін оқып қараңыз - азамат соғысының басты құрбаны қазақ болған сияқты.

Бұдан кейін қазақ 1921-23 жылдары болған ашаршылық кезінде тағы да қырылды. Біз бұл әлеуметтік зұлмат туралы тіпті де білмейміз десек болады. Қалың жұртқа жария қылып, ол туралы ешкім де тіс жарып, мардымды ешнәрсе айтпады. Бұл ашаршылықтың қасіретін біз тек орта мектептің 4-сыныбының әдебиет кітабына қырық жылдан астам уақыт еніп келген Бейімбет Майлинның «Күлпәш» әңгімесінен ғана сезінуімізге болады.

Кейінірек қазақ кәмпеске кезінде жан-жаққа тарыдай тағы бір шашылды. Өзбекстан, Ресей, Түркменстан ғана емей, сонымен бірге Қытай, Иран, Ауғанстанға дейін қандастарымыз ауып кетті. Шекарадан өткенде талайы қырылды да ОГПУ жендеттері қолынан. Мәселен, Жәркент өңірінде (жаңылмасам, Шежін ауылының маңында) «Жалайыр қырылған» атты жер бар, халық аңызы мұнда 1929 жылы Қытайға өтеміз деп келе жатқан жалайыр руының бір көшін қызыл әскерлер бала-шаға, қатын-қалаш, шал-кемпіріне қарамай, пулеметтермен кескілеп, турап тастаған дейді. Ал кәмпеске мен ұжымдандыруға қаншама қазақ ауылы наразы болып, көтеріліске шыққан! Олардың барлығын кеңес өкіметі аяусыз жаншып тастаған. Алысқа бармай-ақ қояйық, Алматы облысында Кәстек көтерілісі, Қызылағаш көтерілісі, Қапал өңіріндегі Бөрібай (Бәрібай) көтерілісін есімізге алайық. Ал мұндай көтерілістер бүткіл қазақ жерінде кеңінен өріс алды емес пе?! Тіпті А.Солженицин өзінің атақты «Архипелаг ГУЛАГ» шығармасында «30-жылдан бастап лагерлерге кең даласымен Буденныйдың атты әскері жеңіспен жүріп өткен қазақтар түсе бастады» деп жазды емес пе?

1937-39 репрессия жылдары 66 мың қазақ (кейбір деректерге қарағанда) «халық жауы» айыбымен өлім жазасына кесіліп, атылды, қаншасы итжеккенге айдалды. Бұл да бір нәубет еді қазақ басына төнген...

Ұлы Отан соғысында, ресми деректерге қарағанда, орыстардың 6%, украиндардың 8%, белорустардың 25%, ал қазақтардың 12% қаза тапқан екен. Алайда славян тектес халықтардың барлығы да оккупацияда болған емес пе? Мәселен, немістер бүкіл Белоруссия мен Украинаны, Ресейдің еуропалық бөлігін толығымен дерлік басып алды ғой, демек, қырылғандардың қатарында тек солдаттар ғана болмай, сонымен бірге бейбіт тұрғындар да болған ғой (балалар, әйелдер, қарттар). Ал қазақ арасында кілең дерлік еркек кіндік шейіт болды. Қандай да болмасын ұлттың гендік қорын еркектер құрайтындығы баршаға мәлім...

Алайда ең ауыр қырғын 1931-1933 жылдардағы АШАРШЫЛЫҚ болды...

Бұл нәубет кезінде, тағы да сол тарихшы Қ.Данияровтың айтуы бойынша, халықтың 70% қырылған (басқа деректер бойынша, ашаршылықта қазақтың 40-тан 75 % дейіні опат болған).

Қазақтың басына қара түнек туған кез осы еді... Бұл зұлматта қаншама қазақ аштан бұралып, жеуге нан түйіршігін таба алмай, өліп кетті, қаншама қазақ жанұшыра бөтен жерге ауып кетті десеңізші! Тіпті осы жылдары қазақтың ұлт ретінде жер бетінен жойылып кету қаупі де туды емес пе?!

Бірақ ашаршылықтың салдары тек халық санының күрт төмендеуімен ғана шектелген жоқ, оның ең басты әсері қазақтың санасын түбегейлі түрде өзгертіп жіберуінде. Міне, жоғарыда көрсетілген ұлттық мінездің келеңсіз жақтары мен ұлттық нигилизмнің бастауы осы ашаршылықта жатыр деп есептеймін.

Ашаршылықтан кейін қазақ жалтақ та жасық болып кетті, ашаршылықтан кейін қазақ бейімшіл болып кетті, ашаршылықтан кейін қазақ өзіне немқұрайды болып кетті, ашаршылықтан кейін қазақ рухы әлсіреп кетті! Ашаршылықтан кейін біз кім екендігімізді, қандай екендігімізді, қайда бара жатқынымызды ұмытып қалған секілдіміз...

Тап сол кезде халық санасында емес, бейсанасында «қазақ» атының өлімнен, тағдыр тауқыметінен арашалай алмайтындығы туралы тұжырым қалыптасты деп ойлаймын. Өйткені айналаға көз жүгіртсең, қырылып жатқан кім? Қазақ! Кең далада жосып, тентіреп кеткен кім? Қазақ! Аштықтан есі адасып, бірін-бірі – кішкентай нәрестелерін, бірге туғандарын, тіпті сегіз жолдың торабын аңдып, әрлі-берлі өткен жүргіншілерді - бауыздап жеп жатқан кім? Қазақ!..

Ашаршылық басқа халықтарға тап осындай ауыр да аянышты халде көрінді ме екен?!

Бұл не деген сөз? Бұл дегеніңіз, «қазақ» атаулының жаңа өмірге деген еш бейімділігі жоқ екендігін аңғартты, «қазақ» есімі тек өлім мен қасіретпен ғана байланысты, «қазақ» ұғымы адамды құтқара алмайды екен бұл дүниеде азаптан» деген ой қазақ бейсанасында мықтап орын алды. «Қазақ – жүрген жерің азап!» деген сөз сол жылдардан қалған шығар...



Сонда мына дүниеде тірі қалу үшін не істеу керек?

«Қазақпен» байланысты барлық нәрседен арылу қажет» - деп жауап береді сол уақыттағы күнделікті өмір тәжірибесі бұл сұраққа. Тіл, дін, ұлттық рух, салт-дәстүр, әдет-ғұрып дейсіз бе? Бәрінен де бас тарту керек! Өйтпеген жағдайда кеңес өкіметі билеген мына аласапыран заманда өркендеу тұрмақ, тірі қалудың өзі екіталай нәрсе. Міне осындай ұғым халық бейсанасында мықтап қалыптасты деп ойлаймын.

Ендігәрі қазақ сапалық өлшемдерден сандық, немесе мөлшерлік өлшемдерге ауысты. Бұдан былай қазақта бұрынғы әке махаббатынан ана махаббатына бетбұрыс басталды.

Мен сапалық өлшемдерді әке махаббатымен байланыстырамын (ана және әке махаббаттары жайлы мен «Ана» және «әке» архетиптерінің кейбір философиялық аспектілері» атты мақалада толығырақ жазған едім; қараңыз: «Қазіргі қоғамдағы отбасы: ахуалы және болашағы» халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. - Талдықорған: Принтланд, 2007. -202-206 беттер). Өйткені әке махаббаты шартты: ол баланың алдына түрлі талаптар қояды және әке баласын тек сол талаптарға сай болғанда ғана сүйеді. Әке махаббатының басты формуласы: «Балам, егер қойған талаптарыма сай болсаң ғана мен сені сүйемін». Сол себепті де әке тек ең озық балаларын сүйеді, ал озбаған балалары әке үшін «шешесіне» немесе «нағашыларына тартып кеткен» болады. Әке махаббатын иелену үшін еңбек сіңіру қажет.

Ашаршылыққа дейін қазақ өмірінің негізін әке махаббаты құраған деп ойлаймын. Оның айғағын Абайдың «Рақымшалға» атты өлеңінің келесі сөздерінен келтіруге болады: «Бал болатын бала бар, бал болар ма Рақымшал?! Бүйтіп берген балаңды, берген Құдай, өзің ал!» Міне осылай, аз да, көп те емес: талапқа сәйкес келмеген баланың әкеге керегі жоқ – ол тіпті өліп қалсын! Сапалық қатынас дегеніміз, міне, осы.

Ал ана баласын ешқандай шарт пен талап қоймай сүйеді. Ана үшін баланың бар болғаны жеткілікті, ана махаббатының формуласы: «Балам, мен сені қандай болсаң да сүйемін!» Басқаша сөзбен айтқанда, «Жақсы бол, жаман бол, - бірақ аман бол!» қағидасы ана махаббатының басты мазмұны болып табылады. Мұнда сапа жоқ, тек қана мөлшерлік өлшем бар: бала қандай болса да – мейлі көрінгеннің жетегінде кететін әлжуаз болсын, өз күнін өзі көре алмайтын, жұртта қалған жасық болсын, мейлі қырық жасқа дейін әке-шешесінің мойнында отырған парықсыз масыл болсын, мейлі арақтан аузы босамаған маскүнем болсын, мейлі көзі бейнеттен ашылмаған бейшара болсын – ана оны бәрібір сүйеді, мүсіркейді, аяйды да аялайды. Ана махаббатының қасиеттілігі осында жатыр...

Ашаршылықтан кейін қазақ халқы да осындай мөлшерлік қатынасқа ауысты: өмірлік басты мәселе сапа хақында емес, сан жайында болды. Құрып кетпей, тарих бетінде тірі қалу - қазақ үшін ендігәрі ең басты мақсат болып табылды. Қалай болса да тірі қалу керек, ол үшін тіпті өзіндік қасиеттер мен ерекшеліктерден айрылса да! Құрып кетпеу үшін керемет бейімшілдік көрсету керек: «Жақсы бол, жаман бол, - бірақ аман бол!» деген қағиданың аясында тіпті ана тілін ұмытып, басқа дінге өтіп кету де әбестік емес, бөтен халықтардың дәстүрлерін де қабылдау ерсі көрінбес. Баяғы биік талап та, асқақ рух пен зәулім идея да жоқ: олардың орнын тек аман қалу, қу тіршілікке бейімделу, - яғни еш шарықтауы мен самғауы жоқ әрекеттер басты.




Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет