Гүлсім Оразалықызы Нұртас Оңдасынов туралы естеліктер



жүктеу 4.93 Mb.
бет12/20
Дата29.12.2016
өлшемі4.93 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   20

ЕРЛІКПЕН ЖАЗЫЛҒАН ЕҢБЕК
Туысқан түркі тілдері ішінде араб-парсы сөзін ең аз қабылдаған — қазақ тілі. Бұл жөнінде ғалымдар аз айтып жүрген жоқ. Солай бола тұрса да қазір дыбысталу, айтылу жағынан төл сөздерімізден ажыратқысыз болып, тілімізге әбден сіңісіп кеткен араб сөздері баршылық. Ол сөздің мән-мағынасын ашып, қалың жұртшылыққа түсіндіріп беретін сөздік жасаудың қазақ тілі тарихын, даму, қалыптасу жолдарын бағдарлап, пайымдауда айрықша пайдалы екені даусыз.

Мұндай сөздікті жасаудың өзіндік қиындығы бар. Өйткені, тілімізге сіңісіп кеткен араб және парсы сөздерінің өзара жігін ажырату тіпті де оңай емес. Себебі — араб пен парсы тілдері бір-бірімен мидай араласып кеткен. Ал тілімізге, мәдениетімізге шығыс халықтарының игі әсері болды дегенді айту кешірілмес күнәға жататын кешегі бір кездерде бұл іске бел шешіп кірісу көзсіз ерлікке тең еді. Ерлікті ғана емес, терең білімдарлықты, қажырлы еңбекқорлық пен үлкен ыждағаттылықты қажет ететіні тағы белгілі.

Білімділік демекші, марқұм Нұртас Дәндібайұлы Оңдасыновтың зейнеткерлік жастағы жемісті ізденісінің нәтижесі болып табылатын екі томдық "Арабша-қазақша түсіндірме сөздігі" — әдебиеттегі сөздік үлгілерінің шеңберін бұзып шыққан айрықша құрылымды еңбек. Ол еңбегі туралы автордың өзі былай дейді: "Бұл ұсынылып отырған еңбек — арабша-қазақша сөздік емес, түсіндірме сөздік. Сөздіктің негізгі міндеті — қазақ тіліне енген және жұртшылық сирек қолданатын, әйтеуір бір қазақ жазбасында кездесетін, ол жазбаның ұшан-теңіз беттерінде тарыдай шашылып жатқан араб сөздері мен оның элементтерін мүмкіндігінше бір жерге жинап, хадари-хал түсіндірме беру. Сонымен қатар, оларды пайдаланушылардың жағдайын мейлінше жеңілдете түсу үшін бұл сөздерді жеке бір сөздік ретінде оқырмандарға жеткізу. Оның басқа сөздіктерден ерекшелігі осында".

Екінші ерекшелігі — сөздікте реестрге алынған сөздердің қазақ тіліндегі балама, түсінігі беріліп қана қоймайды, сонымен қатар ол сөздердің араб тіліндегі мағыналары толық тізіліп көрсетіледі. Сонда көзі қарақты оқушы араб тіліндегі сөз көп мағыналы болса, оның қай мағынасы біздің тілімізге ауысқанын, қай мағынасы енбей қалғанын аңғарады. Бұл жағдай бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда қандай процестер жүретінін байқатады. Мұндай мәліметтер, әсіресе, тіл зерттеушілер үшін өте-мөте қажет.

Үшінші ерекшелігі — түсіндірме сөздік қазақ тіліне енген араб сөздерінің қазақ тілінің артикуляциялық базасында қандай өзгерістерге ұшырап, қандай күй кешкенін де көрсетеді. Автор бұл жерде емле сөздігіне қарап, әдеби тіл нормасына лайық сөздерге ғана мысал келтіріп қоя салса да қыруар іс тындырған болар еді. Бірақ, ол мұны місе тұтпай, ерінбей-жалықпай, халық қалай айтты, қалай дыбыстады — міне, осының бәрін де көркем әдебиет шығармаларынан нақты мысалдар келтіре отырып түсіндіреді. Мысалы, "ижтиһат" деген бір сөздің "иждаһат", "иждыһат", "ыждаһат", "ыждағат", "іждаһат", "іждіһат " болып алты түрлі айтылып та, жазылып та жүргеніне мысалдар келтіреді. Сондай-ақ, "нақыш" сөзі "нақыс "болып та қолданыла береді. Әрине, бұл сөздің ою, өрнек, әшекей деген мағыналарды білдіретіні белгілі. Ал енді осы екі түрлі дыбысталудың қазақ орфографиясынан біреуі ғана орын алуы керек қой. Автор осы мақсатты көздей отырып, оқырманға ой салады. Ал, орфографиялық сөздікте "нақыс" та, "нақыш" та бар. Ал, енді көп томдық түсіндірме сөздікке көз салып көріп едік, онда да солай екен. Әрине, егер мағыналары сараланып жатса (өкімет власть, үкімет правительство сияқты), онда жеке-жеке реестрмен бергенін құптауға болар еді. Ал, түсіндірме сөздіктегі түсініктер жұмбақтау тәрізді көрінді: "Нақыс әшекейлі ою-өрнек, нақыш; нақыш — ою, өрнек, нақыш" деп жазылыпты. Сондықтан да бұл екі сөздің біреуін ғана алу жөн екенін аңғарамыз.

Бұл сияқты фонетикалық варианттардың сөздіктерімізде жеке-жеке берілуі көңілді көншітпесе керек. Тізе берсек, мұндай сөздер қазіргі орфографиялық және түсіндірме сөздіктерімізде көптеп кездесетініне көз жеткіземіз. Демек, Н. Оңдасыновтың жоғарыдағыдай ой салуының қазақ тілі үшін практикалық та, теориялық та маңызы бар деуге әбден болады.

Автор сонымен қатар араб тілінен енген сөздердің қазақ тіліндегі төл сөздерімізбен, қосымшаларымызбен қоян-қолтық қатынасқа түсіп, түрлі сөздер, формалар жасаудағы қызметін де талдап көрсетеді. Мысалы, "мекенде", "мекендеу", "мекендет", "мекендес", "мекендеуші", "мекенді"' сияқты сөздерде "мекен "сөзіне жалғанған қазақ қосымшаларының қызметі айқын аңғарылса, "мекен-тұрақ", "атамекен" сияқты сөздерде төл сөздерімізбен қосарлана, тіркесе келе жаңа сөздер жасалғанын көреміз. Әрине, бұл сөздер (жұрнақ жалғанған, басқа сөзбен қосарланған, тіркескен сөздер) кірме сөз қатарынан шығып, төл сөзге айналған лексемаға жатады. Дегенмен, тіліміздегі сөздік байлықтың қалыптасу жолын білу үшін сөздіктегі ұшан-теңіз берілген мұндай материалдардың қажеті жоқ деп ешкім де айта алмаса керек.

Сөздікте жалпы халыққа түсінікті сөздермен қатар өте сирек кездесетін немесе көпшілікке, мағынасы күңгірт араб сөздеріне де түсініктер берілген. Мысалы, "зілзала ", "құжат ", "мәзрағат", "мағруп", "миғраж", "муғаллақат", "мақшат", "мұғаллақ", "мағишат", "мекер", "мәлел", "мәзін", "мәуріт", "напи ", "нажат" сияқты сөздерді теріп, олардың түрлі басылымдарда қалай қолданылғанына мысалдар келтірілген. Ал, мұның өзі қыруар күш-жігер жұмсауды қажет ететін жұмыс екені айтпаса да белгілі. Бұл ретте автор ертеректе Қазан қаласында және кейінгі кезде өзімізде басылған көркем әдебиет шығармалары мен ғылыми кітаптарды түгелдей дерлік сүзіп шыққаны, тіпті күнделікті мерзімді баспасөз беттерін де үзбей қадағалаумен болғаны көрініп тұр. Мәселен, "Социалистік Қазақстан", "Лениншіл жас", "Қазақ әдебиеті" газеттері мен "Жұлдыз", т.б. журналдардың 60-70-жылдардағы сандарынан жүйелі түрде мысалдар келтіріп отыруы осының дәлелі іспеттес.

Мұндай мағынасы күңгірт сөздердің біразы жеке қолданылудан қалғанмен, қазақ тілінің қосымшалары қосылуы арқылы қолданылып жүргені мәлім. Мысалы "зәрре" сөзі қазақ тілінде "зәредей", "зәресі қалмады" дегенде ғана қолданылады. Ал, автордың түсіндіруінше, бұл сөз араб тілінде "ұнтақ ", "тозаң" деген үғымды білдіреді.

Көп болып қолға алғанда ғана бітетін осынау қыруар жұмысты не хатшысы, не лаборанты жоқ зейнеткер қарттың отбасында отырып, бір өзі бітіріп тастағаны – біреу сеніп, біреу сенбейтіндей жағдай. Ал, ақиқатына жүгінсек, "Арабша-қазақша түсіндірме сөздік" — бір адамның ғана атқарған жұмысы. Аңыз-әңгімелерде ғана айтылатын алыптардың тас талқандап, тау қопаратын ерлігімен салыстыруға болатын мұндай қиындығы қияметтей үлкен істі елім деп еңіреген, туған халқының қамын жеген абзал азаматтың ғана атқара алуы мүмкін. Сол үшін оқырман қауым Нұрекеңнің аруағы алдында бас иіп, тағзым етсе болады.



"Егемен Қазақстан", 1 желтоқсан, 1992 жыл

Рахманқұл БЕРДІБАЙ,

академик
НАРДЫҢ ЖҮГІН КӨТЕРГЕН
Қандай адамның да қадірі мен қасиеті атқарған жұмыс орнының жоғарылығымен немесе жұпынылығымен өлшенбейді. Биік лауазым иеленгенімен, ойы да, ісі де аласа, жиған-терген өткінші даңқы қызметінен түскен күні-ақ бітетіндер аз емес. Өкінішке қарай осы кезге дейін партия, совет басшылары деп дәріптеп келгеніміздің көбі мансап сатысына кездейсоқ көтерілген, не білімімен, не іскерлігімен көзге түспеген, азаматтығы қалыптаспаған, кезіндегі "мықтылардың" сүйеуімен ғана санатқа ілінгендер екенін көреміз. Халықтың ішінен қайнап шыққан, ұлт мүддесі үшін күрескендердің көбі жойылып кетіп, аракідік аман қалғандары шерлі-шемен күй кешіп жүргенде әлгідей көмескі, тайыз адамдардың өрге басуы кешегі әкімшілдік-әміршілдік жүйенің табиғатына тән құбылыс еді.

Қазақстан Республика атанып, Мәскеудің жетегінен бір елі босамаған ұзақ жылдар ішінде мемлекет басшылығына шыққандар ондап саналады. Олардың басым көпшілігінің аты-жөнін бұл күнде архив ақтарып қана білуге болады... Асылы қызметкер мен қайраткер деген сөздердің мағынасында жер мен көктей айырма бар. Жұмысына уақтылы келіп, мезгілінде кетіп, көбінесе өзі де жете түсінбейтін қағаздарға қол қойғанына, астына жеңіл машина мінгеніне мәз болып, халықтың тарихын да, бүгіні мен болашағын да ойлап бас ауыртпаған, "бақ қонған" қызметкерлер саны көбірек те, қайраткер мінезділер азырақ болғанын көзі қырағы жұртшылық теріске шығара қоймас. Бір таңғаларлығы — халқы үшін өз басы зәредей де бейнет шекпей, жолы болғандар ұлт мүддесін неғұрлым аяқасты еткен сайын Мәскеудегі билеушілерден сый-сияпатты көбірек алып және орын тақта мызғымай отыра беретін.

Бірақ, кешегі партия, совет басшыларының бәрі осындай еді десек те, шындыққа қиянат болмақ. Олардың ішінде ісіне тындырымды, ақырын жүріп, анық басқан, жүрегінің түкпірінде еліне деген махаббаты маздап тұрған, ел мұратын пір тұтқан, табанды, тегеурінді, алдына айқын мақсат қойғандар да бар еді. Бұларды жоғарыдан түскен бұйрықты орындаушы ғана емес, әр нәрсені ақыл, әділдік таразысына салып атқарған парасатты жандар десек жарасады.

Міне, осындай талап деңгейіне көтерілген саусақпен санарлықтай ел азаматының бірі — Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов болатын. Біз бұл тұжырымды оның ұзақ жылдар бойында Республика Үкіметінің бірінші басшысы болғандығы үшін ғана айтып отырған жоқпыз. Н.Оңдасыновтың 1938 жылдан 1951 жылға дейін Қазақстан Министрлер Кеңесінің, 1954-1955 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумның төрағасы, 1955-1962 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық атқару комитетінің төрағасы, Гурьев обкомының бірінші хатшысы болғаны қызмет сатыларының анкеттік көрсеткіштері ғана. Осы ширек ғасыр ішінде оның аса қауырт мәселелерді шешкенін, республика тағдыры үшін ерекше маңызды шараларды жүзеге асырғанын тізімдеп шығу мүмкін емес. Әдетте ел басшысы болған соң, мемлекет жүйесіндегі істердің бәріне де қатысы бар деп есептеледі ғой. Сонда да болса Нұрекеңнің өзгеше ыждаһаттылықпен зерек көңіл бөліп ұйымдастырған істері елеулі, көрнекті болып көрінеді.

Бұл ретте, ең алдымен, оның фашистік Германияға қарсы ұрыс жылдарында (1941-1945) Қазақстанның экономикалық потенциалын Отан қорғау мүддесіне лайықты ұйымдастырудағы ұлан-ғайыр қызметін атаған болар едік. Теміртаудағы тұңғыш Қазақ металлургия зауыты, Мойынты — Шу темір жолы, Арыс — Түркістан каналы, Қазақстан Ғылым академиясы секілді аса маңызды нысандар осы қатарда. Дегенмен, бұл арада атқарылған жұмыстардың сандық құрамын емес, солардың басы — қасында жүріп, ақыл-қайрат, дарынын сарқа жұмсаған адамның азаматтық тұлғасын танып, білу маңыздырақ. Осы тұрғыдан алып қарағанда Н. Оңдасыновты кезінде онымен қызметтес, әріптес болған көп замандастарынан ірі етіп көрсететін нышандары баршылық.

Қазақта "бас болмақ оңай, бастамақ қиын" деген терең мәнді нақыл бар. Талай адамдар мансаптың салмағын көтере алмай, қызмет дәрежесіне сай іс тындырмай өмірден кетіп жатады. Н. Оңдасыновтың Қазақстан басшылығына ұзақ уақыт кінәратсыз, қалтқысыз қызмет етуі ерекше тоқталып өтерлік нәрсе. Ол мұндай беделге халық мүддесі үшін аянбай, адал еңбек еткендігі арқасында ғана жеткен. Нұрекеңнің бойынан мемлекет басшысына тән салмақтылық, кең ойлайтын парасаттылық, іскерлік, тегеурінділік, тиянақтылық түгел табылған дегенге шүбә келтіру қиын.

Осылардың үстінде Н.Оңдасыновтың қазақ арасынан шыққан кейбір басшыларға тән пендешілік-жершілдік, топшылдық, рушылдық секілді сырқаттардан мүлде таза болғаны – оның бейнесін оқшау дараландырып көрсетеді. Нұрекеңнің көп жылдар ел ағасы болған кезінде туыстық немесе сыбайластық, жекжаттық белгілеріне қарап, бірде-бір адамды, айталық, министрлік яки облыс бастығы қызметіне қоймағаны қазіргі кезде кісі нанғысыз ертегі тәрізді елестеуі мүмкін. Оның есесіне Қазақстанның төрт бұрышында оның өзі тауып, таңдап, мәпелеп, тәрбиелеген кадрлары күні бүгінге дейін кездеседі. Бұл реттен алғанда оның бұндай мінезі халықтың тұтастығын, бірлігін жарықшақ шығармай ұстау үшін, өзіне "жақынды" емес, туыстығы жырақ та болса, жарамдыны ғана іздеген бұрынғы ұлы билердің дәстүрін еске салады. "Орындықтан құлап қалмайды" деп, болымсыз аталасты көтермелеу үшін көп ақылдың керегі жоқ. Ал, ауыл мүддесінен алаш мүддесін жоғары қойып, адамшылық, имандылық шарттарын ұстау – нағыз кемел басшының белгісі.

Қазақ бірлігіне залал келтіретін рушылдық, жүзшілдікті қоздырып, өз ауыл-аймағының, тайпасының көлемінде "көсем", "данышпан" атанып жүргендер жоқ емес. Бірақ көптің көзі көреген, сөз жүзінде жікшілдікті, рушылдықты айыптаған болып, трайбализмнің шоғын үрлеп жүрген арамзалардың айла-шарғысы барған сайын әшкере бола бермек. Мұндай жағдайда Н. Оңдасынов сынды үлкен тұлғалар ерекше өркештеніп, халыққа ортақ мұрат сабағын ұқтырғандай болады. "Нұртас тағылымы" деп атауға лайық құбылыстың аса өнегелі тұсы осында жатыр. Қазақстанның кеңестік кезеңдегі жетпіс жылдық тарихында биік борышын кіршіксіз атқарып, артына сөз ертпей, атағына нұқсан келтірмей, зейнеткерлікке жүзі жарқын болып шыққан қазақ басшыларының бірі – Нұрекең. Ондаған жылдар бойы Қазақстанның дербестігі сөз жүзінде ғана мойындалып, ұлтымыздың жетекші кадрларының тағдыры толығымен Мәскеудің еркінде тұрған қысылшаң кезеңде қолдан келген мүмкіндікті пайдаланып, әрбір ісінде байыптылық, мақсаттылық танытқанын оның замандастары кәміл мойындайтынын талай естідік.

Бұған бір мысал келтірейік. 1994 жылы Түркістан қаласында Н.Оңдасыновтың 90 жылдығына арналған жиналыста есте қаларлық ерекше оқиғаның куәсі болған едік. Алдын ала белгіленген күн тәртібі бойынша баяндамалар тыңдалып, жиналыс бітуге таянған кезде осы салтанатқа арнайы келген атыраулық ағайындар Нұрекеңнің сол облысты басқарған кезіңде атқарған алуан істерін кезекпе-кезек әңгімелеп, көпшілік біле бермейтін мағлұматтарға қанықтырды. Сөйлегендердің ішінде Қазақстанның белгілі қайраткері, Нұрекеңнің тікелей ағалық тәрбиесін көрген.С. Құбашевтен бастап республикаға белгілі бірсыпыра ғалымдар, мұнай мамандары, зейнеткерлер бар еді. Бұлардың сөздерінен біз Н. Оңдасынов өмірбаянының тағы бір қызғылықты қырларын танығандай болдық. Нұрекеңнің Атырау өңіріндегі мұнай көздеріне сонау елуінші жылдарда-ақ зерек көңіл бөліп, бірсыпыра кендерді іске қосуға бастамашы болғанын тұңғыш рет естіп білген едік.

Парасатты басшы проблемасын қайталай пысықтап айтуымыздың үлкен себебі бар. Қазіргі кезеңде еліміздің үстіндегі ауыртпалық жүгі жеңілдемей, барар бағдары да айқындалмай тұрғаны белгілі. Базарлық экономиканың заңдылығын меңгеріп, ерекшелігін пайымдап, тәртібі мен тәсіліне жетіліп болған жоқпыз. Осындай "аралық" кезеңнің аласапыран, шытырман жағдайын пайдаланып, шеттен келген, өз ішімізден шыққан сұғанақ жемқорлар ел байлығын талан-таражға салды. Халқымыздың басым көпшілігі жұмыссыздық салдарынан азып-тозудың бұрын болып көрмеген сорақы түрлеріне душар болып келеді. Тұрмыс тапшылығы өз алдына, ұрлық, ұйымдасқан жемқорлық, кісі өлтіру, маскүнемдік, нашақорлық, қазақтың ұл-қыздарын басқа діндерге шоқындыру, шет жұрттықтарға бала сату, тастанды сәбилердің көбеюі, жезөкшеліктің белең алуы секілді ұлтымыздың рухы мен дәстүріне жат құбылыстардың зардабы қатерлі көлемге шықты.

Қазақстанның көпшілік құралдарында, әсіресе, баспасөз бен теледидарда азғындық пен ұятсыздықтың неше атасы ашық насихатталуы еліміздің болашағы — жас қауымды күн сайын, сағат сайын ірік-шірік мінез бен әрекетке "баулып" келеді. Мұндай сорақылықтарға тыйым салатын Үкімет көрінбейді. Қазақ тіліндегі басылымдардың радио, теледидар, баспасөз бетіндегі осындай тағылық пен тұрпайылықты тоқтату, бұл іске кінәлілерді жазалау қажеттігі жөнінде жылдар бойы айтылып келе жатқан ұсыныстары елеусіз қалып отыр. Міне, мұндай жағдайда Республика президентінен бастап қазақтың зиялы қауымы ұлы кеңес жасайтын кез келді. Жақсы сөздерді айтып-айтып, артынан ұмытып кететін ескі әдетіміз халқымызды орны толмас өкінішке душар етпесін. Қалай болған күнде де халықты аман сақтаудың жолын іздейтін, ел болып ақылдасатын, шаралар белгілейтін құрылтай өткізетін уақыт туды. Жылы орнымнан, мансабымнан айрылып қаламын деп қорықпайтын, ұлт мүддесі жолына жанпида азаматтардың бірлесуі қажет. Үлкен, батыл әрекеттерге бару керектігін, өзінен басқа сенері жоқ екенін қазақ халқы енді ұқпаса, тым кешігіп қалуы мүмкін. Республика көлеміндегі хал-ахуалды ақылдасатын, халықтың игі тәжірибелерін, қиын кезеңде бір-біріне көмекке келетін дәстүрлерін білетін Ақсақалдар алқасы құрылатын кез әлдеқашан келіп еді. Өзге елдерде (мәселен, Түркіменстанда) ақсақалдар мәслихаты көптеген істерге тиісті көмегін тигізіп отырғаны белгілі.

Қазақ халқы басына алмағайып күн туғанда кемеңгер билер "Күлтөбенің басында күнде жиылыс" жасап, бүгін мен болашақтың уәзипасын келісіп отырған. Қазақтың үш ұлы биінің Ордабасыда ел тағдырын ақылдасуы да аса қажеттіліктен туған және өз нәтижесін берген. Ордабасы дәстүрін тек кезекті науқан кезінде ғана еске түсірумен шектелмей, оны қазақ көшінің бағдары дұрыс жүруі мүддесіне жарататын тұрақты құбылнама етіп ұстауды өмірдің өзі талап етеді. Тұжырып айтқанда, халыққа жаны ашитындарды, қысылғанда ақыл табатындарды алғы шепке шығару, қазақтың іске татырлық азаматтарының парасатын, қабілетін бір арнаға құю – кезек күттірмейтін мәселе. Әр облыста өз орнын таба алмай, тасада қалыңқырап жүрген ойлы, қажырлы, намысты жандардың кім екенін, олардың құлашы мен қауқарын ел жақсы біледі. Ақсақалдар кеңесі жұртшылық атынан соларға жауаптылық жүктеуге, аманат артуға беделін жұмсаса, дағдарған шағымызда тұйықтан алып шығуға демеу болар еді...

Жақсы дәстүрді құрметтеу — халқының келешегін ойлау деген сөз. Мұны еліміздің ертеде өткен ұлы даналары ғана емес, күні кешеге дейін арамызда жүрген Нұртас Оңдасынов сынды көрнекті мемлекет басшылары да терең ұғып, осындай үрдісті өзіне нысана тұтқанын көреміз. Зейнеткерлікке шыққаннан кейінгі жиырмадан артық жылының әр күнінде үздіксіз еңбек етіп, артына зор ғылыми мұра қалдырғаны Нұрекеңнің тағы бір тамаша өнегесі еді. Оның жалпы көлемі жүз баспа табақтан асатын арабша-қазақша, парсыша-қазақша түсіндірме сөздік жасағанын біреу білсе, біреу білмес. Бұл бір институттың демей-ақ қояйық, арнаулы сектордың немесе бөлімнің, әлденеше қызметкерлер тобының сан жылдар бойы бірлесіп атқаратын жұмысымен бірдей. Осы сөздіктердің алғашқы, шағындау нұсқалары бұдан біраз жыл бұрын түрколог ғалым, академик Әбдуәлі Қайдаровтың редакциясымен жарық көрген болатын. Кейінірек "Арабша-қазақша түсіндірме сөздік" кеңейтілген түрінде елу баспа табақ болып қайта басылды. Мәскеуде тұрған жылдарында ешбір көмекшісіз, осыншама қиын жұмыспен айналысып, қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің мағынасын ашып, қолдану өрісін анықтау үшін ол жүз мыңдаған терминдерді тізіп, салыстырып шыққанына қайран қалмасқа болмайды.

"Біреуді азапқа салғың келсе, оған сөздік тіздір" дегеннің шындықтан туғанын сөзтізбе, лұғат жасауға азды-көпті араласы барлардың бәрі біледі. Қазақ тіліндегі газет-журналдарда, жүздеген кітаптарда көрініс берген, арғы түбі араб пен парсыдан келген сөздерді тауып, танып, жүйеге түсіру, түсініктемесін беру – арнаулы мамандардың да белін қайыстыратын жүк. Оның үстіне қазақ арасына сіңген араб пен парсы сөздерінің өзара жігін ажырату үшін, осы екі тілдің де лексикалық айырмашылығын, бірінен екіншісіне ауысқан терминдердің заңдылықтарын білу керек. Өзі шығыстану институтында оқымаған, өмірінің ең қайратты шағын Қазақстанның дамуы жолына жұмсаған адамның қартайған кезінде мұншама машақаты көп іске ұрынуы сырт қарағанда мүлде түсініксіз болып та көрінеді. Ол "еңбек ет те, міндет ет" деген қағиданы арқаланып, егделікке жеткен кезінде демалыс орындарында тынығып, "бергеніңе шүкір" деп бейғам тіршілік жасаса, ешкім таңғалмас еді. Бірақ, Нұрекең туысы өзге жан екенін осы еңбегімен-ақ дәлелдеп кетті. Қалайда халқыма бір көрнекті ескерткіш қалдырайын деген мақсатпен ол жиырма жылдап, зият үйінде отырып, өзін айлықсыз-пұлсыз, қисапсыз ауыр жұмысқа жекті. Оның жас кезінде молдалардан дәріс тыңдап алған арабшасы мен парсышасының кейбіреулері жылдар бойы пайдаланылмағандықтан ұмыт бола бастағаны да заңды еді. Міне, осындай олқының орнын толтыру үшін ол Мәскеу кітапханаларынан шығыстануға арналған сан кітаптарды, арабша, парсыша сөздіктердің түрлі тілдердегі нұсқаларын ұдайы қарап отырғанын түсіну қиын емес. Мұншама ауыр жұмысқа бел шешіп кіріскенде Нұрекең ғылыми атақ алуды да көздемеген. Бұл сөздіктер орта мектеп оқушылары мен университеттердің шығыстану факультеттері тәліптеріне (студенттеріне) қажетті қолданба құрал бола алатынын ескерткеніміз жөн.

Көп жылдар бойында Тәжікстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болған, кейіннен Мәскеуде Шығыстану институтын басқарған академик Б. Ғафуровтың "Тәжіктер" деген монографиясын мамандар ғалымның халқына соғып кеткен ескерткіші деп бағалап жүр. Ал, Н.Оңдасынов ғылыми институт басқармаса да, өзінің ізденгіштігі, еңбеккерлігі арқасында ұзақ жасайтын мұғал ғимарат тұрғызды деуге болады. Дүниеде арабтың, парсының, қазақтың тілі аман тұрса, Нұрекең сөздіктері де кәдеге жарай береді демекпіз... Жаһанға даңқы жайылған асқан ойшылдарды, теңдесі жоқ ғұламаларды, көркем сөздің алыптарын туғызған араб, парсының адамзат өркениетіне қосқан өлшеусіз үлесін пайымдайтындар біздің бұл тұжырымымызды шеккі көрмес.

Қазақ зиялыларының Н. Оңдасынов кітаптарына ризалық сөзін айтпайтындары кемде-кем. Қазіргі көрнекті ақындарымыздың бірі Жаппар Өмірбеков марқұм Бауыржан Момышұлымен ауруханада бір мезгілде жатқан кезінде қаһарман қолбасыдан Н.Оңдасынов сөздіктері туралы аса жылы тебіреністі лебіздер естігенін айтады. Бұл әңгімені білімдар қазақ аудармашысы Ісләм Жарылғапов та ұйып тыңдаған екен. Мұндай пікірлер жалпы зиялы жамағатшылықтың ортақ ойы екені кәміл.

Н. Оңдасыновтың халқына сіңірген еңбегіне, қалдырған мұрасына баға берудің алғашқы қадамы — оның туғанына 90 жыл толуына арналған ғылыми конференцияның өтуі. Бұл бастама кеңейе, тереңдей түсетініне сенімдіміз. Алматыда Нұрекең тұрған үйде мемориалдық тақта қағылды, Түркістан қаласында оның атына бір көшенің аты берілді. Сәтін салса, Алматы мен Шымкентте де аса көрнекті қайраткердің есімін мәңгілікке қалдыратын басқа да шаралар жүзеге асар. Мұның бәрі елінің абыройы мен мәртебесін өсіру үшін ұмытылмас еңбек еткен, қайраткерлікті қаламгерлікпен ұштастырған, ұлттық мұраттармен жалындап, нардың жүгін көтерген алаштың айтулы ұлы Нұртас Дәндібайұлы Оңдасыновқа деген халық ықыласының белгісі болмақ.

Дегенмен, Н.Оңдасынов жасап кеткен зор ғылыми мұраға кең талдау жасалды, еңбектің ғылыми, мәдени мәні әділ анықталды дей алмаймыз. Келешекте ірі мемлекет қайраткері әрі ғұламаның өмірі мен қалдырған еңбектерін саралап, салиқалы тұжырымдар жасау қажет. Нұрекеңнің әдеби, ғылыми еңбектерін тиісті түсініктемелермен көп томдық етіп қайта бастыру – ең басты уәзипамыздың бірі. Оның Түркістандағы музейін жандандырып, туристер мен жалпы жамағатымыз келіп көретіндей маршрут тізбегіне ендірудің де тәрбиелік мәні бар. Н. Оңдасынов өмірі арнаулы көркем және ғылыми-көпшілік шығармаларға да тақырып боларлық. Оңтүстік Қазақстандағы Арыс-Түркістан каналына Нұртас Оңдасынов атын беру де әділ шешім болар еді.


Асқар ЕГЕУБАЕВ,

ғалым, ақын
СӨЗ ТӨРКІНІН ІЗДЕГЕН...
Тіл — халықтың қасиетті мұраларының бірі. Ол елдің елдік тарихи-әлеуметтік даму дәрежесін білдірумен қатар, үнемі көркейіп, мәңгілік жас шынардай түрленіп, желегін кең жайып отырады ғой. Ана тіліміз — қазақ тілі де сондай тарихтың белес-белес асуынан асқан, шар болаттай шыңдалған тіл; ол алмастай өткір, қорғасындай ауыр, ана мейіріндей шуақты.

Тағдырдан түйгені көп халқымыз: "Өнер алды — қызыл тіл" десе, тіл өнерін сүйгендіктен болар. Міне, бүгінгі дамыған, толысқан дәуірімізде де осы тілді зерттеуге, оның даму, жетілу жолдарын жете танып, өмірде қолдануда үлкен жұмыстар атқарылуда. Тілдің ерекшеліктері, құрылысы, мән-мағынасы жөнінен талай-талай еңбектер, сөздіктер жазылып жүр. Өткен жылы "Қазақстан" баспасынан шыққан Нұртас Оңдасыновтың "Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігі" – сондай жаңа бір күрделі, сүбелі еңбек. Сөздік негізінен әр халықтар тілінің бір-біріне әсері, соның нәтижесінде дамуы, толысуы процесіне арналған. Автор қазақ тілінде көптеген жылдар ішінде сіңіп, кірігіп келген парсы, араб, тіпті иран сөздерінің мағыналық түп-төркінін анықтап түсіндіруге баса көңіл бөлген. Және де сол сөздер ана тілімізде, әдебиетімізде қалай қолданылып жүр, мағыналық ерекшеліктері қандай, қандай өзгерістерге түскен деген сұрақтарға да тиянақты жауап беруге күш салады. Қазақ тіліне өте ерте кезде еніп, сіңісіп кеткен, сөздік құрамына айналып кеткен сөздер де баршылық.

Әрине, жалпы түркі тілдес халықтар ішінде араб, парсы сөздерін ең аз қабылдағаны қазақтар ғой. Сөйтсе де, тарихи, экономикалық жағдайларға байланысты ондай сөздердің енгені анық. Ол әдеби тілімізде де, жалпы тілімізде де байқалады. Осы тұрғыдан келгенде, сөздікте парсы тілінен енген сөздерге толық мағыналық түсіндірмелер берілген. Сонымен қатар, сол сөздің қазақ тілінде қандай мағыналарда қолданылатынын, мәндік немесе дыбыстық өзгерістерге түскенін дәлелді көрсетеді. Бұл сөздікті жасаудағы негізгі принциптердің бірі ғана, ал осыған байланысты — басқа тілден ауысқан сөздер қазіргі әдебиетімізде, ғылыми еңбектерде, өлең-жырларда, көркем прозада қалай қолданылып жүргенін белгілі ақын-жазушылардың шығармаларынан мысалдар келтіре отырып дәлелдейді. Ұлы классик ақынымыз Абайдың, Ақан серінің, Жамбылдың халық қазынасына айналған өшпес мұраларынан көптеген мы­салдар келтірілген.

Сондай-ақ, қазақ әдебиетінің тамаша қаламгерлері С.Торайғыров, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Ә.Тәжібаев, М.Қаратаев, Ә.Нұрпейісов, С.Мәуленов, тағы басқаларының шығармаларынан келтірілген мысалдар мол. Мұның өзі қазіргі әдеби өмірімізде ақын-жазушылар лабораториясындағы, тіл қолданыстарындағы араб, парсы сөздерінің түрлену процесін терең, жан-жақты дәл көрсетеді. Әрине, тек осы көркем шығармалардағы араб-парсы сөздерін еңбектің бір қыры ретінде алып, зерттеуі әдебиет үшін әжептәуір пайдалы екені даусыз болса керек. Әр қаламгердің стилі, ізденісі әр түрлі. Осы творчестволық ізденіс үстінде түрленген араб, парсы сөздері жаңа бір қырынан жарқ етіп, соны мүмкіндік, жарқын бояуларын танытпай ма? Осы тұрғыда автор тілдік жаңа нәш, мағыналарды жүйелеуде бірқыдыру жемісті еңбек еткен.

Ашығын айту керек, кейбір сөздерді әлі де болса түрліше жазып жүрміз. Мысалы, қазір тілімізге "ілім", "ғылым" ретінде екі түрлі мағынада қалыптасқан сөздердің бір-бірімен кейінгі кезге дейін ауыстырылып қолданылып келгені бар. Осы тұрғыдан келгенде, сөздіктің пайдасы көп. Әлі де түрліше жазылып жүрген сөздерді мағынасына, түп-төркініне қарай жүйелі ізге салуға әбден болады. Жалпы сөздіктің өзін жасаудағы мақсат — қазақ тіліне ертерек кірігіп, сіңісіп кеткен парсы сөздерінің түп-төркінін анықтап, тілдік қорымыздың құнарын, бояуын байытуға азды-көпті қолғабыс ету көрінеді. Осы мақсат орындалған. Сөздіктен көптеген сөздердің мағыналық, тарихи мәнімен таныса аламыз. Бұл еңбек, әсіресе, жазушыларға, тіл мамандарына, ғалымдарға көп көмек тигізері анық. Сөздікте парсы жазуының ерекшеліктері туралы шағын, салмақты мақала бар. Онда жазу ерекшелігіне байланысты туындайтын айтылу, оқылу, тағы басқа мәселелер нақты, дәлелді мысалдармен көрсетіледі. Бұл сөздіктегі сөз мағынасын, түсіндірмелерін қабылдауда оқырманға жеңілдік тигізеді. Сондай-ақ, сөздіктің құрамы туралы әңгімелейтін кіріспе мақала да оқушыға арналған әзірлік деп түсінеміз.

Көлемді еңбек өзінің нақтылығымен, тіл тазалығымен, жинақтылығымен оқушысын жалықтырмай, көркем шығарма оқығандай жетектеп отырады. Ойлары тиянақты, жүйелі. Басы артық пікірлер, тым қазбалап кетушілік те байқалмайды.

Халқымызда "Кен байлығы — жерде, сөз байлығы — елде" деген қанатты сөз бар. Ел болған соң оның дамуы, гүлденуі, өркендеуі болады. Ал сол даму деген ұғымның өзі тілдің, сөздің көктеп көркеюіне де байланысты ғой. Тілдің өзара байланысы, әсері нәтижесінде туындап, өркендеп жататын құбылыстарды зерттеген зерделі еңбек дүниеге келді. Нұртас Оңдасынов осы мақсатта жақсы, жемісті іс тындырыпты. Бұл елеулі еңбек.

«Қазақ әдебиеті», 28 наурыз, 1975 жыл
Өмірбектің ЖАППАРЫ,

ақын



Бірінші бөлім
Туған коллективім
Алдымен қазақ тілінің емлесінше бірге
Сұранып жүрген сөздер
Халық қадірлісі
Тұңғыш президент
Рахмет өтесінов,
Изгилик дабаев,
Оразбек н. халықтың қамен жеген бір перзенті
Дербес зейнеткер
Таза мінсіз
Нұрділдә дүйсенұлы оңдасынов

: uploads -> files
files -> Реферат на тему: Околоушная железа: повреждения, слюнные свищи, актиномикоз, туберкулез, сифилис и кисты
files -> Методические рекомендации для студентов III курса стоматологического факультета к практическим занятиям по патологической анатомии головы и шеи
files -> Методические рекомендации практических занятий для студентов стоматологического факультета
files -> Методические рекомендации для студентов к практическим занятиям по патологической анатомии головы и шеи
files -> Методические рекомендации практических занятий для студентов лечебного факультета 4 курса 8 семестр
files -> Законом от 12. 04. 2010 №61-фз «Об обращении лекарственных средств»
files -> Лекарства для жизни
files -> Инструкция по охране труда
files -> Собрать общие сведения о лекарственных препаратах
files -> Методическая разработка самостоятельной работы студентов по дисциплине «стоматология» раздел «геронтостоматология и заболевания сопр»


1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   20


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет