Д 22 ТҮркістанның рухани орталықҚа айналуындағы матруди-ханафиліктің маңыздылығЫ



Дата07.07.2017
өлшемі214.7 Kb.
УДК 297.6 Д 22

ТҮРКІСТАННЫҢ РУХАНИ ОРТАЛЫҚҚА АЙНАЛУЫНДАҒЫ МАТРУДИ-ХАНАФИЛІКТІҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
THE IMPORTANCE OF HANEFISM AND MATURUDISM IN THE TRANSFORMATION OF TURKESTAN INTO SPIRITUAL CENTER
Қашымхан Дәуренқұлов Боранбайұлы

Kashymkhan Daurenkulov Boranbaiuly
Аннотация

Бұл мақалада алдымен Түркістан деген географиялық орынның тарихтағы орны мен рөлін кезеңдермен атап кетуді міндет санадық. Әрине Түркістан топырағы қазіргі орта Азия аталатын жердің атауы болып табылады. Түрк еңбектерімен білім адамдарының айтқан сөздерінен мысалдар келтіретін болсақ. Дінімізідің Ханафилік-Матрудилік бағыттағы жазылған пікірлерге зейін бере отырып, Исламның түсіндірілуімен насихатталып танылуы ғұлама-ғалымдардың бастыларына Қожа Ахмет Ясауиге дейінгі деректермен таныстыруға тырыстық. Мақсатымыз білім адамдарымен халықтың көңілінде жалғасып келе жатқан қасиетті Түркістанның түркі халықтарының рухани астанасы болып жалғасын тауып солай танылуы болып табылады. Мақалада мүмкіндігінше жергілікті және шетел әдебиеттерімен қатар интернет сайттары және бұқаралық ақпарат құралдардағы деректердің пайдаланылуын қамтамасыз етуге тырыстық.



Кілт сөздер: Түркістан, Ханафилік-Матрудилік бағыт, рухани астана, ислам діні

Summary
THE IMPORTANCE OF HANEFISM AND MATURUDISM IN THE TRANSFORMATION OF TURKESTAN INTO SPIRITUAL CENTER

This article focus on primarily the name of Turkestan, as asking to which geography had in history and the role and importance in its current territory. As known in history, Turkestan is named for Ceyhun and Seyhun rivers, including Central Asia. There are several poems written for Turkestan.


İn this article, introduction of Maturidism-Hanafi in İslam and their importance were given place. Also, intellectuals as spreading İslam, including Ahmet Yesevi, has been presented in the paper.

Views on Turkestan as spiritual center and its acceptance by everyone have been analyzed.



Key words: Turkestan, Maturidism-Hanafi in İslam, intellectuals as spreading İslam
Кіріспе

Түркістан атауының қысқаша тарихына географиялық танымымен байланыстыра отырып, Мұртаза Бұлытайдың Түркістан туралы Ислами әдебиеттерде көбінесе “Йесе” (Йеси) деп аталатын заманауи Түркістан шаһарының діни, тарихи, әлеуметтік маңызына тоқталмас бұрын, “Түркістан” сөзінің мағынасын сәл талдап көрелік. VII-ғасырда Орта Азияны өз билігіне қаратқан арабтар (Әмәуилер) Жейхұн өзенінің ар жағындағы елдерді “Мауера-ән-Нәһір”, яғни “өзеннің ар жағындағылар”, ал осы аймақты бағындырған олар кейінірек Сейхұн өзенінің солтүстігіндегі елдерді “Биләд әт-Түрк”, яғни “Түрік елі” деп атаған. Иран тілді халықтар да мағыналас түрде “Түркістан”, яғни “Түрік Елі”, “Түрік Жері” деп атаған-тұғын. Заманауи түсінікте “Түркістан” – Жейхұн өзені бастауының солтүстігіндегі Орталық Азия елдерінің жалпы атауы деп жазады. [1, 591б.]

Әрине Түркістан топырағы қазіргі Орта Азия аталынған жердің атауы болып табылады. Түркістан аймағында 100-ге жуық ежелгі, орта ғасырлық бекіністер, елді мекендер, қарауыл төбелер, қалашықтар мен қалалар бар, олардың көпшілігі Сырдария мен Қаратаудың аралығындағы жазықта, керуен жолдарының бойында жатыр, үлкен қалалар бір-біріне 10-20 км жерде орналасқан. Мысалы, Иқан, Түркістан, Қарашық, Сидақата, Сауран қалалары. Елді мекендер мен қалашықтардың бір қатары Қаратаудың шатқалдарында, тау алды жазығында кездеседі.

Қазақ хандықтары кезіндегі тастан салынған бекіністер мен қалашықтар Біресек, Үшөзен, Қызылата шатқалдарында және Өгізтауда сақталған. Ортағасырлық қарауыл төбелер мен қарауыл мұнаралары Қаратаудың теріскейге өтетін шатқалдарының бойында, асуларда, тау алды жазығында және елді мекендер мен қалалардың арасындағы биік жерде орналасқан. Қола, темір және ортағасырлық тасқа салынған суреттер Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі Қоржайлау, Жыңғылшық, Қарадегерез, Қиынжүрек, Шүкірсаз, Төсбұлақ, Қызылшың, Кеңөзен, Қарақұдық, Майдантал  өзендері мен шатқалдарында, Бессаз шыңы төңірегінде сақталған. Тасқа салынған суреттерде тау ешкісі, арқар, жылқы, түйе, қабан, адамдар бейнеленген. Ортағасырлық қалалардың төңірегінде каналдар, арықтар, егістік алқаптары сақталан, кәріздердің тізбектеле қазылған құдықтары Қаратаудың тау алды беткейінде орналасқан Майдантал, Абай, Бабайқорған, Қарашық ауылдары төңірегінде кездеседі. [2, 526-527б.]

Бұл топырақта қанша ғұламалармен ақын жазушылар және дін адамдары әулиелер ғұмыр өткізген. Діннің тұтастығы – қашан да елдің тұтастығы. Қазақ даласында данышпан бабамыз Ахмет Ясауи осы жағдайларды ескере отырып, түркі жұртындағы Ислам дәстүрлерін қалыптастырды. Осы дәстүрменен мінеки, ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы өздерінің ұлттық сана-сезімдерін қалыптастырып келеді. Сондықтан ұлттық сипатқа айналған дәстүр мен дүниетанымымызға сырттан келіп, түзету жасағысы келгендерге жол бере алмайтындығымызды ашық айтамыз». [3, 47б.]

Археолог ғалым, Мұхтар Қожа Түркістанның 2000 жылдығына арналып шығарылған энциклопедияда «Түркістан-тарихи географиялық ұғым», ол ұзақ бойы Орта және Орталық Азияның негізінен түркі халықтары мекендеген аймақтарды анықтау үшін қолданылды. Түркістан өлкесінің атауы ғасырлар бойы түркі тайпалары мен халықтарының көшпелі өмір кешпеуіне ғана емес, көбіне көп саяси жағдайларға байланысты өзгеріп отырды. 6,7-ғасыларда армян және парсы деректері мен еңбектерінде Түркістан-Әмудариядан Солтүстікке Каспий теңізі мен Оралдан, Алтай мен Қытайға дейінгі аралықты алып жатқандығы айтылады. Ал 9-10 ғасырлардағы араб географтардың еңбектерінде Түркістан деп Мауераннахрдың солтүстік және шығыс жақтары немесе Сырдариядан арғы жерлер аталғандығы баяндалады. 10-14 ғасырда әр түркі тайпалары мен халықтары мекенденген жерлер бірыңғай тарихи географиялық және мемлекеттік атауларға ие болды. Олар: Дешті Қыпшақ, Моңғолстан, Өзбекістан (шығыс Дешті Қыпшақ) т.б 14-16 ғасырларда Түркістан аймағына Мауераннахр мен Дешті Қыпшақтың аралығындағы Сырдарияның орта сағасы жататындығы айтылады. Осылайша 14-16 ғасырда Түркістанға Оңтүстік Қазақстан қалалары: Отырар, Сауран, Сығанақ, Йассы, Сайрам, Аркук, Үзгент және де басқа да қалалар қамтылған. 16 ғасырдың аяғында Әміртемір, Шайбани және Қазақ хандығы кезінде Түркістан облыстарының орталығы Йассы қаласы болып қалды деп жазылған. [4, 7-29б.]

Исламның «Итикади және амалдық тұрғыдан ой-пікір мектептері болып табылады». Мазхабтардың ортаға шығуы жайлы түрлі пікірлер бар. Сүннеттің әртүрлі түсіндірілуі десе кейбіреулері жаңа мұсылмандардың мәдениеттегі мен ескі діни көзқарастары деп жорамалдайды. Қандай себеп болса да мазхабтардың ортаға шығуы жалғыз себепке байланысты емес. Хз. Пайғамбарымыз Мұхаммед САУ-ның заманында мазхабтар жоқ еді. Бірақ қайтыс болғаннан кейін пайда бола бастаған. Алғаш ортаға шыққан мазхаб Харижилік, кейін Мүржие, Шиа, Мүтазила сияқты итикади мазхабтар болған. Фықһи тұрғыдан мазхабтар хижри ІІ-ші және кейінгі жылдары делінен Әһлі-Сүннет болса, Харижилік, Мүржие, Мүтазила сияқты үлкен мазхабтардың көзқарастарын жүйелендірді.

Мұсылмандардың көпшілігінен басқаша болғандарын ортаға шығарып, мұсылмандықтың жүйелігін қалыптастыруға тырысқан. Хз. Пайғамбарымыз САУ-ның қайтыс болуынан кейін ХІ-ғасырға дейін жалғасып, ХІІ-ғасырдан жаңадан қайта бастап мазхаб болып жалғасқан;

а)Ойлау қабілеттілік және саяси тұрғыдан мазхаб болуы үшін Ислами итиқади немесе саяси тақырыптарда бас қосу соңы топқа айналуы және әдістік тұрғыдан жеке дара таныстыруы керек.

ә)Мазхабтар жаңа дін болмаса да діни танымдарды қабылдаған ерекшеліктер болып табылады. Бұларды әлеуметтік тұрғыдан саяси мәселелердің, ескі діни сенім және мәдениеттің кейбір тұстарын танып білуге болады. Иран топырағында батынилік Қарамита сияқты Исламмен бірге ескі сенім және мәдениеттің ортаға шыққаны бұған дәлел.

б)Итикади мазхаб әрекеттері Исламның сенім және саясатпен негізгі принциптеріне анықтауына себеп болған. Бұл тұрғыдан Ислам мазхабтарын бір жағынан Ислам ойлау мектептері ретінде танытуға болады. Мысалы: адам қалауы және тағдыр тақырыбында негізгі және дұрыс ойлардың ортаға шығуында Жабриие және Қадариианың настың рухына сай жорамал жасаудың Мүғтазиланың итиқади фырқалардың әсері болған. Басқа жақтан саяси мәселелермен негізгі ойлау және тоқтамдардың қалыптасуына хирижилік Шиилік топтардың әсері болған дейді. [5, 1б.]

Абу Ханифаның итикади және фықһи көзқарастарында Хорасан және Мавераүннаһр, Куфе және Бағдадтан кейін орталық болған делінген. Ханафи мазхабының танылуына және жайылуына қызмет жасаған делінген. Мазхаб кейбір сяси, әлеуметтік, қоғамдық оқиғаларды әсерлерінің мазхаб құрушысы делінген адаммен оған ергендердің пікір, дін және саяси, көзқарастары делінеді. Бұл себепті тарихи, географиялық саяси, әлеуметтік және қоғамдық шарттарды танымай, білмей көзқарастардың әрекеттерін негіздеу сияқты нәтижелерге және ондай адамдарды түсіну мүмкін емес дейді.

Мазхабтар дінді түсіну тұрғысынан әр-түрлі болуының құрылу нәтижесінің ортаға шығуы адамның пікірлер ешбірінің Исламмен теңдестіру мүмкін емес. Мазхабтардың ортаға шығуындағы ең маңыздысы адамның бар болуы. Әрбір адам ерекше дара тұлға болып айтылады. Әр адамның түсінігі, қабілет қасиеті, қолдану түрі болып табылады. Адамның оқиға және болып біткендері қабылдауында қалыптасқан өскен ортаның, географиялық, экономикалық және т.б. әсерлері болады. Көпшілікпен және жеке дара кездескен кездерде жаңа пікір, ойлар адамдардың қабылдауларына әсер етеді дейді. Хасан Онат Имам Ханафи (Нұғман бин Сабит.М.699/х.80-764/148)

Хижри 2-ғасырда Куфе орталығындағы Ирак бөлгесінде бастаған және кейінгі ғасырларда Ирак фықһы әдістемелік доктриналық жүйелігінің қалыптасуында ең қажырлы еңбек жасаған Имам Ағзам Абу Ханафиға Ханафи Мазхабы (Ханафиліктің) деп аталынған. Бұл мазхабқа лайық болған фақиһтерге және бұл мазхабқа сай амал жасағандарға Ханафи деп аталынған дейді. «Али Бардақоғлы , Ханафи мазхабы: DIBIA, т.16 б.1.»

Имам Ағзам Абу Ханифаның өміріндегі көп тұстары Емевилер дәуіріндегі кейбір тұстарда Абхейттер дәуірінде өткен. Ислам фықһаның ұлы тұлғасы болған Имам Ағзамның өмір сүрген дәуірі зұлымдықтың және адасушылықтың дәуірі еді. Имам Ағзам табиун дәуірінің яғни сахабалардан кейінгі адам болып табылады. Хижри 80 Милади 699 жылында Иранда Куфеде туылып, Хижри 150 Милади 767 жылында Бағдатта Қайтыс болған.

Ибн Хажер ал-Хайтами (974-1567) тарапынан жазылған Иман Ағзам Абу Ханафи туралы еңбектің 3 ерекшелігін айтып өтеді.

1.Имам Ағзам Абу Ханафи фықһ білімін алған алғашқы ғалымдардың бүгінгі жүйелік тұрғыдан тарау, бөлім кітап тәріздес келтірген. Имам Малик Муватта атты еңбегінде оның жүйесін жалғастырған кейінгі ғұламаларда оның жолынан пайдаланған. Оның мазхабы Үндістан, Анадолы(Туркия), Маверауннаһр сияқты топырақтарға жайылған.

2.Имам Ағзам басқа ғұламалардан басқа өз тұрмысы мен өзге ғұламаларға да жәрдем берген. Өмірінде ешқашан сыйлық(һадиа) қабыл етпеген.

3.Имам Ағзам Момын, бас бостандығынан айрылған және қарапайым бір білім адамы болған. Зұлымдық көрген уланған азап көрген кісі болып, өлтірілген делінген. Аудармашы,

«Ханафиліктің араптардан басқа топтарда мазхаб болып табылады. Бұл ерекшелік Абу Ханифаның және Мазхабтың бастапқы тегін танытады Аб Юсуф, Имам Мұхаммед, Зүфар, Хасан б. Зиад сияқты мүжтахидтардың жетілдірген білім адамдары Харизм, Батыс Түркістан, Хорасан және Маверауннаһр сияқты халқы жаңадан мұсылман болған жерлерге барып ұстаздарының көзқарастарының жойылуына үлкен қызмет еткен» деп Али Бардақоғлы «Ханафи Мазхабы» еңбегінде айтып қалдырған.

Ирак фықһының тұлғасы Абу Ханафи және шәкірттерінің хатын да жүйелеп, оған сай білім адамдары қатарынан біреуі ретінде танылды. Абу Ханафи өзінен алдыңғы білім адамдарына өте жақын болған. Сахаба және табиундардың заманында Ирак топырағында бай білім ұстаздар және кездескен білім адамдармен жақыннан тану мүмкіншілігіне ие болған.

Селжук үкімдары Тұғрул бейдің Нашабур, Исфахан, Ханадан сияқты Ханафиліктің өте аз танылған жерлерге имамдар жіберіліп күшеюуіне маңызды рөл атқарған.

Абу Ханифаның көзқарастары және ойлары қайтыс болуынан кейін жайылып бір жүйеге келтірілгендігі айтылады. Қазіргі таңда пікір және ойларының бәрі өзіне тиісті «Фықһул Акбар» атты еңбегінен белгілі. Көптеген еңбектері де шәкірттері тарапынан жазылғандығы айтылады. Олардың арасынан «Ал-Алим уал-Муталлим», «Ал Фықһул-Абсат», «Ал Фықһул-Акбар», «Рисала Абу Ханафи» және «Ал-Уассиа» атты еңбектері айтылған.

Имам Матруди (Абу Мансур Мұхаммед б.Мұхаммед б. Махмұд ал-Матруди ас-Самарканди Хижри, 238 милади 862-Хижри 333 Милади 944)

Матруди мазхабының құрушысы, муфессир (тафсиржі) және факих. Негізгі аты да Абу Мансур Мухаммад б. Мухаммад б. Мансур деп аталады. Матрудидің өмірі жайлы мәліметтерге қарасақ түрік болғандығы мәлім. Оған дәлел ретінде туылған жері мен тіл және әдіс жағынан түріктердің балалық шағында өмір сүрген жері матрудидің түрік екенін дәлелдеп жазды. «Шүкрү Өзен», «Матруди» DIBIA том: 28 б.146-151.

Матурид немесе Матурит қазіргі таңда Өзбекстан Республикасы Самарқанд қаласының сырт жағасындағы ауылың атауы. Өмірбаяны жайлы мәліметтер өте аз.

Ұстазы Рей басшысы Мұхаммед б. Мукатил ар-Разидің 248 (862) жылында қайтыс болғандығы айтылады. Маверауннаһр топырағында Итикади, фықһи тақырыптарды Абу Ханифаны өріне үлгі, ұстаз деп қабыл еткен. Муржилік ақидада Рейде нежжарилік, Нассибуда Керамилік, Самарқандта Матрудилік бұл үш мектеп арасында тен Матрудилік Ахли Сүннат уа-Жамағат ішінде жалғастырған дейді Сөнмез Кутлу.

Фықһ білімі Ханафа Мазхабының пікірлерін қабыл етті. Иман Абу Ханифа және Абу Мансур ал-Матруди мазхабы өз басында бүкіл Мұсылмандардың жартысын өзіне жақын тарта білген.

Матрудидің туылған жері әр-түрлі діндердің өкілдерінің тұрған аймақ болып аталған. Исламнан басқа діндермен бірге Исламның ішіндегі Кераминге Нұжарие сияқты философиялық және діни пікір ағымдардың орныққан жері. Матрудидің байланысты болған Ханафи Мазхабы танымал Рей мектебі Маверауннаһр аймағының танымал болған аймақтың ғылыми жағын танытатын топтың алдыңғы қатарлардағылардың бірі болған. Ақайд, Калам тақырыбында мәселелер көрсетілген кезде матрудиліктің бірден бір жауап беретін болған. Мұғтазиланың әдісінен жалғасқан және исламның дамуы үшін дәлел ретінде алған болып Абу Ханифаның ақида ретінде сенім тұрғыдан Матруди тарапынан оның әдісі жетілдіріп жаңа жүйе тәрізінде алыптасып, матруди деп аталынған дейді. [6, 137б.]

Имам Матруди көптеген ислам ойшылдары сияқты епистомологиялық негізгі әдебиеттерінің ішінде әрі ақыл, әрі уахи тұрғысынан орын алған. Матрудидің пікірлері және түсініктемелері белгілі ой пікір жүйелері зерттеліп көрсетілу негізінен Мұғтазиладан және сол жағынан қалыптастырылған рационал тұрғыдан бөлінген олардың ақыл және каламға қарсылық танытқан Сапафия ойлардан да бөлек өзіне сай бір система зерттеуде дейді. [7, 89б.]

Еңбектерінің арасынан кейбірін атайтын болсақ; «Китабут-Таухид», «Тауилатул-Құрай», «Реддү Еваилул-Едилла Лил Кағби уа Байану вехмил Мұхтазила», «Ар-Реддү ала усулил Карамита», «Реддү Китабул-Имаме ли Бағзир-Ревафиза», «Китабул-Макалат фил-Калам», «Меғхазүш-Шерииа», «Китабул-Жадал», «Китабу Тафсирул-Асма уас-сифат»

Қожа Ахмет Ясауидің Әкесі – Исфиджабта даңққа бөленген әулие, Әзірет Әлінің ұрпағы Шейх Ибраһим. Анасы – Мұса шейхтың қызы Айша (Қарашаш ана). Мұса шейх те Исфиджабта әулиелігімен танылған. Кейбір деректерде Қожа Ахмет Ясауидың Ибраһим атты ұлы мен Гауһар Хошназ (Жауһар Шахназ) атты қызының болғандығы айтылады. Қожа Ахмет Ясауидың ұрпағы негізінен осы қызынан тарайды. 9-ғасырда Отырар, Исфиджаб, Баласағұн, Яссы, Сауран, Сығанақ Шаш, Сүткент, Жент, Кудур, Отлук, Өзкент, тағы да басқа Мауераннахр қалаларында ислам діні уағызшыларының белсенді әрекеттері саяси сипат алған болса, 10-ғасырдан бастап ислам ілімі жолындағы тәлім-тәрбиелік ордалар – медресе-теккелер түбегейлі орнығып, исламдық-руханияттық ахлақи (моральдық) ұстанымдар қалыптаса бастады. Қожа Ахмет Ясауи дүниеге келмей тұрып, Исфиджабта исламдық фыкһ (құқық) мектебі ханафи мазхабының ондаған өкілдері өмір сүрді. Ясауи ілімі осы саяси-әлеуметтік, тарихи шарттарға байланысты қалыптасты. Қожа Ахмет Ясауи ұстаздарының көшбасшысы – Арыстан баб. Кашифи “Рашахат-ул айн-ил хайат” атты еңбегінде Қожа Ахметтің Арыстан бабтың шәкірті болғандығы, одан заһир және батин ілімдерінің сыры мен мәнін үйренгендігі, оған 16 жылы қызмет еткендігі туралы мәлімет береді. Ясауидың “Диуани хикметінде” де Арыстан баб жиі ауызға алынады. Қожа Ахмет Ясауидың өмірі мен қызметі туралы жазба деректерде (Хазини, “Жауаһир-ул Абра Мин Амуаж-ил Биһар”) оның Юсуф Хамаданидың шәкірті екендігін көрсететін деректер болғанымен, соңғы зерттеулерде оны теріске шығаратын тұжырымдар айтыла бастады. Қожа Ахмет Ясауидың алғашқы шәкірті – Арыстан бабтың ұлы Мансұр Ата, екінші шәкірті – Сайид Ата Хорезми, үшінші шәкірті – Сүлеймен Бақырғани. Осылардың ішіндегі ең көрнектісі – Бақырғани (Хакім Ата) (Кашифи, “Рашахат-ул айн-ил хайат”). Тағы бір танымал шәкірттерінің бірі Мұхаммед Данышменди сопы Қожа Ахмет Ясауидың “Мират-ул Қулуб” атты мұрасын хатқа түсірді. Сондай-ақ Садр Ата, Бадр Ата, Қажы Бекташ Әулие, Сары Салтұқ, Шейх Лұқпан Перенде сияқты тұлғалар да Қожа Ахмет Ясауидың шәкірттері саналады. А.Беннигсон Қожа Ахмет Ясауидың Шопан Ата және Зеңгі Баба атты да шәкірттерінің болғандығын айтады. Ясауи шәкірттері жөнінде Фуат Көпрулу: “Мутасавуфтардың (сопылардың) өмірбаяны жайлы еңбектерде Ирак, Хорасан және Мауераннахр сопыларынан басқа түркі шейхтары деп жүрген сопылардың барлығы дерлік Қожа Ахмет Ясауи тариқатының шейхтары еді” дейді. Ахметтің әкесі діндар, құдай жолын ұстаған атақты шайкылардың бірі болған секілді. Бұлай дейтін себебіміз, ақынның 149-хикметінде оның шыққан тегі туралы төмендегі сыр шертеді.[8, 112б.]

...Ысқақ баба жұрыны, шейх Ибраһим Құлыны,

Машайықтар ұлығы - шейхым Ахмет Ясауи.

….Ясы оның арасы, жатыр гауһар парасы,

Машайықтар сарасы - шейхым Ахмед Ясауи.

Ахмет Бұқар қаласында Юсуф Хамаданидан діни білім алғаннан кейін, Түркістанға келіп, сол кезде Орталық Азияда кең тараған сопылық, діни-тақуалық идеялардың ірі насихатшысына айналады. Ахмет Ясауидің ержете келе Түркістанға келуі дінге байланысты болса керек. Ақын өз өлеңдерінде Түркістанға келгені жайында былайша баяндайды:

...Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне

Он сегізде Шілтеменеи шарап іштім,

Рузы қылды, Жәннат кезіп қорлар құштым,

Хақ Мұстафа жүздерін көрдім, міне.

Қожа Ахмет Ясауи ілімінде Хаққа қызмет ету халыққа қызмет етуден басталады. Ал, халыққа, ұлтына қызмет етудің шарты – топырақ сипатты болу, нәпсіні тыю. Топырақ сипатты болып, өзін халқына арнау кемелдікті білдіреді. Қожа Ахмет Ясауи кемелдікке жету үшін адамда ашқ (қуатты махаббат) пен дерт болу керек дейді. “Дертсіз адам адам емес, мұны аңла; Ашқсыз инсан хайуан жынысы, бұны тыңда”. Осы хикмет жолындағы “дертсіз адам” адамдық сезімнен жұрдай, өз ұлтының, қоғамының, Отанының алдында жауапсыз, мұңсыз, қара басының қамын күйттейтін жан. “Ашқсыз адам” – илаһи фитраттан, яғни Алла тарапынан адамға берілген құдайлық сыйдан мақрұм қалған, өзінің адамдық қадірін бағалай алмайтын, парасаттылыққа ұмтылмайтын, өзін қоршаған әлемге, адамға, табиғатқа, осының бәрін Жаратушы иеге мән бермейтін жан. Дертті адамның Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі алатын орны ерекше. Ол хикметінде “Білімің – шырақ, халің – пілте, көз жасың – жағатын май” болсын дейді. Дертті, шерлі адам пілте болып жанып, ашқ(махаббат) отына түсіп, қоғамның кемшілік тұстары мен ақсаған руханиятын көріп, көз жасы, қайрат-жігерімен одан шығар жол, дауа іздейді. Шынайы ашққа осы дерт арқылы ұласады. Ал ашқ кемелдікке жетелейтін күш-қуат көзі. Қожа Ахмет Ясауи ілімінде адамның жаратылыс мақсаты – Хаққа құлшылық ету (ибадат), ол “Сізді, бізді Хақ жаратты ибадат үшін” – дейді. Бұл ибадат (убудийат) – Хақты тану жолындағы ең жоғарғы мақам. Құдайлық ашқты, Аллаға деген махаббатпен тұтастықта көретін Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы Алла жаратқан адам баласын кемсітпей, өзімен тең дәрежеде құрметтеуді парыз деп қарайды. “Сүннет екен кәпір де болса берме азар, Көңілі қатты ділазардан Құдай бизар” деген хикмет адамның тегі мен түсіне, діні мен діліне қарамастан оған құрмет көрсету, адам ретінде ардақтауды пайғамбарлық сүннет (жүйе, заң, қағида) ретінде танытады. Өйткені Қожа Ахмет Ясауи ілімі – дін, мазхаб аясына сыймайтын шексіз ашық (махаббат) жолы. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында “дертті адам”, “топырақ адам”, “кемел адам”, сондай-ақ, “ғарип адам” тұлғалары да дәріптеледі.

Ғарип адамды кемелдік мәртебесіне жеткізіп, пайғамбардың қоғамдағы өкілі, ізбасары ретінде бағалайды (қ. Сопылық). Қожа Ахмет Ясауи өзін де ғарип ретінде көрсетеді: “Ғариппін ешкімім жоқ, бейшарамын һәм пақыр, Сенен басқа кімім бар, рақым ет Сен (Алла) таң сәріде” – деп рақымды тек Алладан ғана күтеді. Өйткені оны Алладан басқа шын ұғатын, қолдайтын ешкім жоқ. Оны ғарип қылып, жалғыздыққа итермелейтін күш оның дүниеге деген көзқарасы, илаһи ашқ – Хақ жолына деген ұмтылысы мен махаббаты. Ғариптік – адамның өз-өзімен іштей күресіп, санасын сансыратқан мәселелердің шешімін табу жолында рухымен тілдесу, өз әлімен ғана ләззат алу сияқты көңіл-күйді білдіретін психологиялық хал. Сондықтан да Қожа Ахмет Ясауи “Қай жерде ғарип көрсең һем дем болғыл” дейді. Яғни оларға дем бер, қолдау көрсет, қасынан табыл, құрметте дегені еді. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында өмір мен өлім мәселесінің мәні өзгеше. Ғазали “өлімнің ақиқатын түсіну үшін, өмірдің мәніне жету керек, ал рухты білмей тұрып, өмірді тани алмайсың” дейді. Оның ілімінде нәпсі – жамандықтың, рух – жақсылықтың қайнар көзі болып табылады. Жақсылық пен жамандық секілді нәпсі мен рухтың да қатар өмір сүруі мүмкін емес. Рухтың өмір сүруі үшін нәпсінің өлуі шарт. Өйткені өмірдің мәні рухтың тазалығында, яғни көңіл айнасының сафтығында жатыр. Рух тазалығын мақсат тұту “ашқ” мәртебесіне ұласып, Хақ дидарын көру болып табылады. “Муту қабла ан тамуту-топырақ болмақ; Ашқтар өлмес бұрын өледі екен...” “Құл Қожа Ахмет, нәпсіні тептім, нәпсіні тептім, Өлмес бұрын жан берудің дертін шектім, Дидар тілеп тәрк етсем масиуаны; Өлмес бұрын болмысыңды айла фәни...” Бұлар – “өлмес бұрын өлу” философиясына тән хикметтер.

Қожа Ахмет Ясауи мұнда масиуаны (Хақтан басқа барлық дүниені) тәрк ету арқылы шынайы өмір мәнін ұғынуға шақырады. Оның көзқарасы бойынша, “шынайы өмір” деп, рухтың нәпсіден арылып, илаһи нұрлармен шайылуын айтады. Бұл ілім негізінде адамдарды “өлілер” және “тірілер” деп қарауға болады. Бұл жердегі “өлі” және “тірі” ұғымы рухқа байланысты. “Өлілер”–дүниеде нәпсінің құлы болып өткендер, олар тірі болса да өлікпен тең. “Тірілер”–нәпсілерін жою арқылы рухтарына “өмір” сыйлағандар, олар өлсе де мәңгілік өмірмен қауышқандар, бақи мәртебесіне жеткендер. Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымында физикалық өлім жоқ. Ол жай ғана рухтың тәннен айырылып, басқа бір халге ауысуы. Аллаға құлшылықтың ең жоғарғы халі – еркіндік. Рухани өмір ішкі рухқа қатысты болғандықтан,Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі еркіндік мәселесі де адамның “ішкі еркіндігі” шеңберінде қарастырылады. Ішкі еркіндікті ислам ахлағында “моральдық еркіндік” дейді. Яғни, Хаққа толық құл болған адам ғана толық еркін, азат. Демек, Алладан басқа барлық нәрседен тазару шынайы еркіндікке ұласады. Сопы Хақ алдында құл, халық алдында азат, еркін. Рухани өлімнің нәтижесінде нәпсі үстемдік құрып, адамды өзіне құл етеді. Адам өзінің жаратылысын, табиғатын жатсына бастайды. Нәтижесінде рух еркіндіктен айырылады.

Қожа Ахмет Ясауи әдісі бойынша, рухты еркіндікке қауыштырудың жолы – зухд Қожа Ахмет Ясауи ілімінде ішкі еркіндікке жетудің дәрежелері мен басқыштары айтылады. Бұлар сопылық дүниетанымдағы “халдер” мен “мақамат” категорияларының рет-ретімен жалғасуы арқылы жүзеге асады. Ішкі еркіндік жайындағы мәліметтің негізі – дін. Ал дін адамзатқа “ішкі құлдықтан” құтылу және “ішкі еркіндікке” жетудің жолын көрсететін Алла тарапынан берілген илаһи жолдағы Қожа Ахмет Ясауи ілімі бойынша, “өлілер” мен “тірілер” ұғымына сәйкес, еркіндік мәселесінде де адамдарды екі топқа бөліп қарауға болады. Бірінші топ – “еркіндікті аңсаушылар”. Бұлар тек қана Хаққа табынып, құлшылық етеді. Екінші топ – “еркіндіктен қорқатындар”. Бұлар – нәпсі, мансап, байлық, атақ, дүние, адамға, т.б. табынып, құлдық ұрады. Хикметтің басы – Алланы бар және бір деп білу.

Қожа Ахмет Ясауи адам баласы осы шындықтан бейхабар қалғанда өзінің негізінен алыстай бастайтындығын айтады. Осы ақиқатты адам баласына ескертіп, тікелей еске салып отыратын таным көзі – Құран деп біледі. Сонымен қатар, Алланы танудың негізгі сыры адамның өзінде екендігін айтады. Адам – микрокосмос болса, рух, бүкіл әлем, болмыс – макрокосмос, Алланың аяттары, яғни белгілері. Адам – рух әлемінде Алламен болған сұхбат-антты бұзбай “Зікір” арқылы үнемі есте сақтаушы. Қожа Ахмет Ясауи іліміндегі зікір, уажд (экстаз), сама сияқты әдістер Алламен болған сертті ұмытпау үшін қолданылған. Адамның арабша “инсан”, яғни “ұмытшақ” екендігін ескергенде, Құранның бір аты болып табылатын зікір (еске алу) адамдық болмысты толықтырып, кемелдендіріп отыратын әдіс екендігі белгілі. Осы тұста “қалу бәла” серті (“...мен сендердің Жаратушың емес пе едім” деген Тәңірінің сұрағына рухтардың “Иә, әлбетте” деген жауап-серті) мен рух әлеміндегі онтол. және туыстық бірліктің адамзат арасында осы кезге жалғасып, сақталуына деген ұмтылыстың, тілектің жатқандығын байқау қиын емес.

Жалпы сопылық дүниетанымға тән бұл теориялы-тұжырымдамалық ұстанымды Қожа Ахмет Ясауи түркілік дүниетаным негізінде жаңғыртты. Ислам тарихында дінді ұғынудың, қабылдаудың ерекше түрі ретінде пайда болған “сопылық ағым” ресми діндегі (қалам мен фикһ) қасаңдыққа қарсы бағыт ретінде бой көрсетті. Сол секілді Қожа Ахмет Ясауи ілімі де түркілік дүниетанымның негізгі категориясы болып табылатын әмбебаптыққа сай дамыды. Тәңірді жазалаушы, қорқыныш иесі ретінде ғана емес, Тәңірді сүю және оның үкімдерін құрметтеу арқылы Аллаға махаббатпен қауышу-ұласу әдістерін қалыптастырды. Өйткені сопылық дүниетанымда Алла – ғашық (сүюші), мағшуқ (сүйілуші) әрі ғашықтықтың өзі болғандықтан да, ғашықтық болмыс жаратылысының ең негізгі мұраты. Бұл адам бойында махаббат, жауапкершілік сезімді, иман, т.б. асыл құндылықтарды қалыптастырады. Адам хикмет арқылы, оның нәтижелі жемістерінің негізінде ғана мәнді, мағыналы өмір, “адамша тіршілік ету өнерін” меңгере алады (қазіргі “Диуани хикмет”).

Қожа Ахмет Ясауи ілімінің танымдық негізін құрайтын адамгершілік қағидалардың өзегі – ахлақ (мораль). Ахлақ – хикметтің нәтижесінде қалыптасқан рухани құндылықтар жиыны. Адам ахлақ арқылы адамдық болмысқа, мәнге ие болады. Яғни, адам ахлақтық-рухани құндылықтарды бойына сіңіргенде ғана “шындыққа”, “жан тыныштығына” қауышады. Қожа Ахмет Ясауи ілімінде “жан тыныштығы”, “шындыққа жету” адамгершілік қасиет пен сипатқа ұласу арқылы тариқатта жүзеге асады. Аллаға қауышудың жолы қоғамға, адамға қызмет ету – тікелей ахлақтық кемелдену арқылы өтеді. Нәтижесінде рухани тазалыққа, өзін өзі меңгеруге қолы жетіп, “Кемел адам” тұрпаты қалыптасады. Көшпелі түркі қауымын имандылыққа шақыру арқылы Қожа Ахмет Ясауи ілімі барша түркі халықтары мәдениетіне үлкен өзгеріс енгізді. Қожа Ахмет Ясауидың сопылық-моральдық ілімінен көруге болады. Оның “құрма” символизмі арқылы Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарға байлануы, осы құбылысқа Арыстан бабтың “себеп” болуы, өмірін пайғамбар өміріне ұқсатуға тырысуы, пайғамбарға ұқсаудың ишараты ретінде ұлының атын Ибраһим қоюы, пайғамбар жасына келгенде тірідей “жерасты мешітіне”, яғни қылуетке түсуі, осының бәрі оның іліміндегі көшпелі түркілерге исламды таратудағы маңызды әдістемелік, құбылыстық ерекшелік әрі жаңалық болып табылады. [9, 169б.]

Жергілікті халықтың салт-санасы мен сенім-нанымына, әдет-ғұрпына қайшы келмейтін діни-мистикалық мектептің негізін қалаған Қожа Ахмет Ясауи шығармашылығы сопылық ағымның түркілік дәстүріне даңғыл жол салды. “Ислам дінін тек араб тілі арқылы ғана тануға болады” деген түсінікті теріске шығарып, сопылық әдебиет ұстанымдарын көне түркі әдеби тіл – шағатай тілінде сөйлетті. Қасиетті кітаптың арабша мағынасын толықтай түсіндіру, шариаттың қыр-сырын, дін қағидаларын қалың қауымға өз тілдерінде тереңнен таныту мақсатында хикметтерін жергілікті халыққа жақын айшықты поэзия тілімен жазды. Шығармашылығы түркі-мұсылман әлеміне кеңінен танылып, Ясауише хикмет жазу дәстүрге айналды. Кіші Азияда Қажы Бекташ, Жүніс Әмре, Сүлеймен Бақырғани хикметтерінен Қожа Ахмет Ясауи сарыны байқалды. 12 ғасырдан бері түркі халқының дүниетанымына елеулі ықпал еткен Қожа Ахмет Ясауи сарыны Асан Қайғыдан Абайға, сондай-ақ, күні бүгінге дейінгі қазақ ақындары шығармаларында көрініс тапқан. [10, 131б.]

Түркістан – Орта Азия мен Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғашқы деректер араб жазбаларында ІҮ-ІХ ғғ. бастап Шавғар деген атпен кездесе бастайды. Араб тарихшы-географы Әл-Истахри ибн Кордаубех ат-Танрази өз жазбаларында: “Көне Шавғар ХІ ғасырға дейін өмір сүрген де, ХІғ. бастап қала орталығы Ясыға көшті”, - дейді. Бұл деректерді қазіргі біздің археолог ғалымдар да растайды.

Ал қорық ғылыми қызметкерлердің зерттеуі бойынша, Қытай санскрит жазбаларындағы деректерге қарағанда, Түркістан қаласы біздің дәуірге дейінгі ІІ-ІІІ ғғ. өмір сүргендігі және сол кездің өзінде ірі мәдени және рухани орталық болғандығы туралы болжамдар айтылып жүр. Мысал келтіретін болсақ, сол кездегі Қарахандық билеушілердің осында әкелініп жерлене бастауы, атап айтқанда, Отырар билеушісі Ілияс ханның жерленуі, тіптен Сайрамда туып-өскен Ахмет Ясауидің де Түркістан жерінде тұрып, осында жерленуі жайдан-жай емес екендігі анық. [11, 223б.]

ХІҮ-ғасырда, яғни Ахмет Ясауи кесенесі салынғаннан кейін, Түркістан бүкіл түркі тілдес халықтардың діни орталығына айналып, “Әзіреті Түркістан” немесе “Кіші Мекке” атанды. Бұл болжамды шығыс зерттеушісі академик В.В.Бартольд да қолдайды.

ХҮ-ғасырда Түркістан Сырдария өңірінің саяси және экономикалық орталығына айналып, 1598 жылы ол біржолата қазақ хандығының орталығы болады. Бұған дәлел – Ахмет Ясауи кесенесі төңірегіне қазақ хандарының жерленуі. Түркістан қаласы сонымен қатар орта ғасырдың өзінде ірі білім орталығы болғандығы белгілі. Оның мәдени өмірінде дәруіш ақындардың, ислам дінін уағыздаушылардың да шығармалары үлкен орын алады. Олардың қатарына Ахмет Ясауи бастап, оның шәкірті Сүлеймен Бақырғани, Ахмет Жүгнеки, Жүсіп Баласағұндар жатады. Орта ғасырдағы Сыр бойындағы Сығанақ, Сунақ, Сауран сияқты үлкен шаһарлардан біздің ғасырға жеткені де осы қала. [12, 371б.]

Түркістанның бүкіл қазақ халқының байтақ астанасы болғандығын дәлелдеу үшін Шығай, Есім, Жәңгір, Тәуке, Абылай, Қазыбек, Әйтеке секілді қазақ халқының ұлдары мен Қанжығалы Бөгенбай, Тобықты, Мамай, Қоңырат Сырғақ, Нияз, Дулат сияқты батырларының құлыптастарының Ахмет Ясауи сағанасында орналасқанын айтуға болады.

Өткен дәуірлерде құрылыс саласында қол жеткен табыстардың көпшілігін өз бойына жинақтаған ғимараттардың бірі, Түркістан қаласындағы күні бүгінге дейін жақсы сақталып келген кесене. Бізге жеткен жазба мәліметтерге қарағанда, көне Яссыда, қазіргі кесене тұрған орнында мұсылманның атақты әулиелерінің бірі, дәруіштер шайқысы – Ахмет қабіріне ХІІ-ғасырдың өзінде-ақ шағын кесене орнатылғаны белгілі. Кейін бұл кесене мұсылмандардың жаппай тәу ету орнына айналды. Ахмет Ясауи кесенесінің қасиетті орын ретінде атағының жайылуына ХІҮ ғасырдың 30-шы жылдарында моңғол шапқыншылығынан қатты күйреген Түркістан қаласының қайта гүлдене бастауы ерекше ықпал етті. Алтын Орданың өктемдігін жойып, астанасы Сарай Беркені өртеп жіберген Темір осы жеңістің құрметіне ескі мазар орнына жаңа, зор кешен орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда Темір тек діни мақсат-мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның жалпы жасампаздықты мұрат еткенін, беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге қажет еді. Құрылысты жүргізуді Темір Мәулен Садырға жүктеді. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауға Темір тікелей қатысып, негізгі бөлмелерді өзі анықтаған көрінеді. 1991 жылдың 1-ші қаңтарынан бастап Республикалық музей “Мемлекеттік тарихи-мәдени Әзірет Сұлтан қорық музейі” болып қайта құрылды. Қорықтың жалпы ауданы 88,7 гектар.

Әмір Темірдің кезінде барлық құрылымы бітпеген, тек нұсқасы ғана барды. Оның құрылысын Бұқарды билеген Абдолла хан аяқтайды. (1583-1598). Қоқан билігі тұсында мұнаралар мен порталдар қам кесекпен қоршалып, кесене қамалға айналдырылған. Мұнан кейінгі ғасырларда Түркістан билеушілері өз кезеңіне сәйкес кесене құрылысын толық аяқтауға тырысқанмен, ешқайсысы да белгілі бір нәтижеге жете алмаған. Қазіргі кезде бұл алып құрылыс бізден 700-800 жыл бұрын өмір сүріп, кейіннен қазақ халқының негізін құраған көне түркі тайпаларының тілі, діні, мәдениеті мен тарихын зерттеуде өте құнды дерек болып табылады.

Қорыта келе бұл үлкен де кең тақырыптағы мақаланың мәні мен мағынасына әлі де болса кеңірек тоқталып, Матурудилікпен Ханафиліктің еңбектерімен осы Түркістан ғұлама ғалымдарын бірге зерттеп халыққа таныту бізге аманат болып табылады. Әрине Қожа Ахмет Ясауи ілімі мен мұрасы арқылы Түркістанда жаңа ұлттық мирасты жаңғыртқан ислами жол дүниеге келгендігін және түркілік сопылық ілімінің жалғасы ретінде «Ясауи» дәстүрімен тариқаты еді. Ясауи туындыларын қыпшақ, оғыз ұлыстарының ана тілінде, көне түрік тілінде жазған. Ясауи ілімі сопылық әдебиеттің негізін қалап қана қоймай, түркі халықтарының мемлекет, ұлт болып қалыптасуына әсер етті.

Әдебиеттер:

Сілтемелер:


  1. Түркістанның 1500 жылы энциклопедиясы, 591б.

  2. Иляс Үзүм, Мазхаб, DIBIA, том 29, 526-527б.

  3. Нури Туғлу, Матруди Калам кезеңінде Каламдық Хадистердің нәтижеленуі, Спарта, 2003 жыл, 47б.

  4. Алпер Хулиа, Имам матруди де Ақыл-Уақи байланысы, 7-29бб.

  5. Түркістан қаласы бойынша қысқаша негізгі мәлімет. Оңтүстік Қазақстан облысы Әкімдігінің ресми сайты (19 қыркүйек 2013). Тексерілді, 22 тамыз 2014, 1б.

  6. Абай. Энциклопедия, Атамұра баспасы,Алматы, 137 б.

  7. Отырар. Энциклопедия, Арыс баспасы, 2005, 89 б.

  8. Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық, Аруна Лтд. ЖШС,Алматы, 2010, 112б.

  9. Икбал Вуружу, Халықаралық Имам Матруди симпозиюмы,169 б.

  10. Кутлу Сөнмез, Абу Мансур ал-Матрудидің мазхабы жоспары «Имам Матруди және матрудилікте», ОТТО, АНКАРА 2011, 131б.

  11. Яшар Нури Өзтүрк, Имам Ағзам Абу ханафи, Стамбул 2009ж. 223б.

  12. Етхем Рухи Фығлалы, «Ислам Мазхабтары тарихы зерттеулерінде сәйкестендірілген кейбір мәселелер» халықаралық бірінші Ислам зерттеулері симпозиумы, 16-18-қыркүйек 1985, Измир 371б.

*Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, Гуманитарлық ғылымдар факультеті, Дінтану кафедрасы, аға оқытушы, kashymkhan@mail.ru

Ahmet Yesevi International Kazakh-Turkish University, Faculty of Humanity Scinces, Turkestan/ KAZAKHSTAN.




Каталог: sites -> default -> files -> publications
publications -> Қазақстан республикасының денсаулық сақтау әЛЕУМЕТТІК денсаулық сақтау министрлігі
publications -> Қазақ тіліндегі физикалық ЖӘне техникалық терминологиялық СӨздіктердегі үйлесімсіздік
publications -> Реферат тақырыбы: Сыртқы және ішкі сәулелену әсерінен пайда болатын аурулар Орындаған: Медеубек М. А. Тобы: 103 фк
publications -> Ас қорыту жүйесі
publications -> Тіл – ел байлығы
publications -> В медицинской практике остеомиелитом называют воспаление всех слоев кости от костного мозга до надкостницы
publications -> Делимитация и демаркация государственной границы рк как фактор национальной безопасности
publications -> Морфологические изменения миокарда предсердий при внезапной сердечной смерти у пожилых людей
publications -> Патриоттық тәрбие Аннотация


Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет