Басылып шыжты



жүктеу 1.4 Mb.

бет13/13
Дата03.08.2018
өлшемі1.4 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

ИНФИКС 
(лат infixus- қойыл- 
ған, тіркелген,  б екітіл ген)-қар. 
Аффикс.
ИНФИНИТИВ 
(лат.  infinitivus
-  анықталмаған,  белгіленбеген)
-  агглютинативті және флективті 
тілдердегі етістіктің қимыл атау 
тулғасы.  Баяндауышты  белгі- 
леуде,  предикаттық  мағынаны 
білдіруде қолданылады.  Етістік- 
тің басқатүлғаларынан ерекше- 
лігі -  И. шақтық, райлық, жақтық, 
к ө п т ік   м ағы наларды   б іл д ір - 
мейді. И. етістік формасы ретінде 
(етіс, вид, кейде шақтық сияқты) 
гр а м м а ти ка л ы қ  түл ға л а р д ы  
иеленеді.  Көбінесе  предикатты 
белгілейді  де,  сейлемде  бас- 
та у ы ш ты қ,  б аянд ауы ш ты  қ, 
толықтауыштық,  пысықтауыш- 
ты қ  қызметтерде  жүмсалады. 
Алтай, семит, картвел тілдерінде 
И. қимыл есімімен сәйкес келеді 
де,  етістіктің  категорияларын 
(ш а қ,  е тіс)  бойы нда  са қта й  
отырып, есімнің морфологиялық 
тұлғаларымен түрленіп, синтак­
систа қызметті атқарады.  Қазақ 
тіл ін д е гі  қимыл  е с ім і-е т іс т ік  
түбіріне «-У» тұлғасының жалғануы
арқылы  жасалып,  есім дерш е
түр л е н е   алатын,  е т іс т ік   пен 
е с ім н ің   арасы ндағы   «көпір» 
с и я қты   қ ы з м е т   а т қа р а т ы н  
ф у н кц и о н а л ь д ы   к а т е го р и я .
Қ им ы л   е с ім і  т о л ы қ  ж ә н е
о кка зи о н а л ь д ы   с у б с т а н т и в -
тенеді.
И.  қызметі  жағынан  латын 
тіл ін д е гі  супинм ен,  ағылш ын 
тіліндегі герундименжақын.  Бүл 
түлғалар етістіктің парадигмасы 
жағынан И.  бір қатарда түрады, 
бірақ  заттық,  етістіктік  қасиет- 
те р ін ің   арақаты насы   ж өнінен 
б ір -б ір ін е н   а й ы р м а ш ы л ы ғы  
болады.
ИРАН ТІЛДЕРІ 
-  үндіеуропа 
т іл д е р і  т о б ы н ы ң   ү н д іи р а н  
тармағына жататын тілдер тобы. 
Иранда, Ауғанстанда жэне Ирак, 
Т ү р к и я , 
П ә кіс т а н , 
И н д и я , 
Тәжікстан т.б.  бірқатар елдерде 
таралған.  85 млн.  адам сөйлей- 
ді.  Тарихи-генетикалы қ  кл ас­
с и ф и ка ц и я  
б о й ы н ш а  
И .т. 
б а т ы с т ы қ  ж ә н е   ш ы ғы с т ы қ  
болып екі негізгі топқа бөлінеді. 
О лар  іш т е й   о ң т ү с т ік   ж ә н е  
солтүстік тілдер болып бөлінеді. 
Солт.  батыс  И .т.:  өлі  мидия, 
парфян;  жаңа  -   курд,  талыш, 
белудж,  ги л ян ,  м азенд аран; 
қазіргі тілге -  парсы, тәжік, дари, 
хазара,  кумзари  т.б.  жатады. 
Солтүстік шығыс тілдерге:  өлі -  
скиф ,  алан,  со ғд ы ,  Х орезм ,;

ИРА-ИТА
қазіргі -  осетин, ягноб,; оңтүстік 
б ө л ігін е :  өлі  —  бактрия  тіл і; 
қазіргі -  ауған,  памир тілдері т.б. 
жатады.
ИРАНИСТИКА 
-  1. иран тілді 
халықтардың тарихы,  әдебиеті, 
тілі,  рухани  және  материалдық 
м ә д е н и е тім е н   байланы сты

щ
кешенді ғылыми-зерттеу пәні; 2. 
Иран  тілін  зерттеумен  айна- 
лысатын тіл білімінің бір саласы. 
Еуропада иран тілдерін зерттеу 
XVII—XVIII ғғ.  басталды.  Ресейде 
алғашқы аудармашы-тілмәштар
XVIII  ғ.  басында көріне бастады. 
Тілді  лингвистика  түрғысынан 
зерттеу ең алғаш И. Гюлңденштедт, 
С.Гмелин  еңбектерінен  бастау 
алады.  Иран  тілдерін  ж үйелі 
з е р т т е у ,  ке н е   иран  ж а зб а  
ескерткіштерін оку XIX ғ. басталды. 
1826  ж.  Р.К.Раск  «Авестаның» 
ең  көне  тілге  жататынын,  оның 
с а н с кр и т п е н  
ж а қы н д ы ғы н  
дәлелдеді.  XIX  ғ.  30-жж.  санс­
критолог Э.Бюрнуф «Авеста» тілі 
мен 
с а н с к р и т т ің  
за ң д ы - 
лы қтары н  салы сты ра  келіп, 
Авеста  тілінің  негізгі  грамма- 
тикалық  белгілерін  айқындап, 
оны ң  кей  бел ім д ерін  қайта 
оқып,  аударды.  И.  XX  ғ.  кең 
дамыды.  Әсіресе, Э.Л.Джонсон, 
АМейе, Э.Бенвенист, С.Соловьев 
сияқты   ғалымдардың  еңбегі 
арқы лы   ке н е   парсы   т іл ін ің  
гр а м м а ти ка с ы  
одан 
ә р і 
зерттелді.
101
ИСПАН  ТІЛІ 
-   роман  тілде- 
рінің  бірі  (ибер-роман  тобы). 
Испания,  Латын  Америкасын- 
дағы  19 елде ресми тіл.  Филли- 
пин,  Аф рикада  тараған  тіл. 
Сөйлеушілер  саны  -   331  млн.- 
нан асады.  БҰҮ-ның ресми және 
жүмыс  тілі.  XV  ғ.  аяғына  дейін 
«кастилия» тілі деп аталып келді. 
И.т.  Пиреней  жарты-аралына
б.э.д.  ІІІ-ІІ  ғғ.  римдық  отарлау- 
шылар әкелген латын тілінен та- 
раған.  И.  т.-н ің   диалектілері: 
арагон,  леон,  астурия  (бабле), 
кастилия,  андалуз.  И. т.-нің ды- 
быстық  қүрамы  5  дауыстыдан 
құрапған: а, о, е, и, і. Ең көне жазу 
ескерткіштері XII ғ.  жатады.
ИСТОРИЗМДЕР 
-  кенерген,
ескірген  үғымды  білдіретін  сөз 
немесе  сез тіркесі.  Мыс.,  сағы, 
кежеге,  жыға т.б.  И.  тілдің пас- 
і
  қорына  жатады.  Архаизм- 
дерден  ерекш елігі-қазіргі тілде 
синонимі  болмайды.  Ғылыми 
әдебиетте  терм индік  мағына 
беруде,  ал  көркем  әдебиетте -  
тарихи  колорит  (бояу)  жасау 
үшін  қолданылады.
ИТАЛЬЯН  ТІ/11 
-   роман  тіл- 
д е р ін ің   бірі  (итал ьян-ром ан 
тобы). И.т. -Италияда, Ватикаңда, 
Сан-Марино, Швейцария конфе- 
дерациясында (неміс, француз, 
швейцар-ретроман  тілдерімен 
бірге)  ресми  тіл.  АҚШ ,  ФРГ, 
Аргентина,  Франция,  Бельгия, 
Э ф и о п и я ,  С ом али,  Л и в и я ,

КАЛ-КАТ
Мальта елдерінде қолданылады. 
Сөйлеушілер  саны  65  млн-ға 
жуық.  Й.т.-ніңдиалектілері: сол- 
түстік,  орталық  және  оңтүстік. 
И.т.  латын  тіліне  өте  жақы н 
түрады.
к
КАЛЬКА 
(фр. caique -  көшірме)
-   шет  тілдерден  ж олм а-ж ол 
аударудың  арқасы нда  пайда 
болған жаңа сөз, фразеологизм 
не  с ө з д ің   ж а ң а   м а ғы н а сы . 
Сөзжасамдық К. -  бөтен тіл сөз- 
д е р ін   м орф ем аларға  ж ікте п  
аудару  (мыс.:  халықаралық  -  
международный -  интернационал). 
Семантикалық К. -  басқа тідцегі 
сө зд ің   ауыспалы  мағынасын 
қабыдцап алу (орыс.  «ограничен­
ный», ф р.«borne»). Фразеология- 
лык  калька  -   фразеологизмнің 
с ө з б е -с ө з   аудары луы   (қа з . 
«көзінің қарашығындай сақтау», 
орыс.  «беречь как зеницу ока»). 
Жарты лай К. -  сөзжасамдық К.- 
ның  бір  түрі:  мұнда  К.-ның  бір 
бөлігі  ғана  аударылады  (орыс. 
«антитело», фр.  «anticorps»). К.- 
ның  пайда  болуы  кірм е  сө з- 
дердің  көбеюіне  байланысты. 
К.-ны этимология жэне лексико­
графия ғылымы  зерттейді.
КАТЕГОРИЯ 
(грек,  kategoria 
сөзінен  алынған)  -   кең  мағы-
насында  -   жалпы  қасиетке  ие 
болатын  тілдік  элементтің  кез 
келген  тобы.  Тар  мағынасында
-   бірыңғай  тілдік  бірліктердің 
жиынтығы, мыс.: етіс категориясы, 
есім  категориясы,  септік  кате­
гориясы т.б.  К.-ны жүйелеу син- 
таксистік  және  семантикалық 
белгілерге байланысты ж үр гізі- 
леді.  Категориялық белгі семан- 
ти ка л ы қ,  с и н т а к с и с т ік   ж әне 
жалпы  категориялы қ  болады. 
Сөз табына  бөлінуіне  қарай  ка- 
тегориялық б е л гіл е р - модифи- 
кациялық жэне классификация- 
лык  болып  бөлінеді.  К.  термині 
Аристотель  еңбектерінде  алғаш 
рет қолданып,  10 түрге бөлінген: 
мән,  сан,  сапа,  қатынас,  мекен, 
уақыт,  жағдай,  қалып,  әрекет 
ж эне  шыдам.  К.-ны  бүлайша 
бөлу кейін сөз табын жүйелеуде 
негізге алынды.
Л ексикологияда  «лексика- 
семантикалық К.»  бөлек көрсе- 
тіледі: мыс., «тірі мақлүқат атауы», 
« ө с ім д ік  атауы »,  « қо зға л ы с  
атауы»  т.б.  Егер  сөздің  катего- 
риялық  семасы  сөзжасамды қ 
тү л ға м е н   т ү л ға л а н с а ,  онд а 
сөзжасамдық К. делінеді  (мыс.: 
окушы, көруші, көрермен -  субъек- 
тінің  атауы;  Сарыарқа,  Жетісу, 
Ақдала -  жер атаулары).
С интаксистік  парадигмати- 
када  «сөйлем  К.»,  «коммуника- 
тивтік-грам м атикалы қ  К.»  т.б. 
үғымдар  бар.
102

КАУ-КВА
Тілдік К.-ның ең маңызды әрі 
бірш ам а  ж ақсы   зе р тте л ге н  
бөлігі -  грамматикалық К.  Грам- 
матикалық мағынасына байланысты 
гр а м м а ти ка л ы қ  ка те го р и я   -  
номинативтік  (семантикалық, 
референциялық) және синтаксис- 
тік (реляциялық) деп  бөлінеді.
КАУЗАТИВ 
-  өзгелік етіс.
КАУЗАЦИЯ 
-  белгілі бір син­
т а к с и с т   құрылымды  қосымша 
мағыналық элементтер іздестіру 
жолымен.бірте-бірте күрделен- 
діре  түсу:  -   Кәрім  М әскеуде 
болды.  Кәрім  Мәскеуде  бір  ай 
болды.  Кәрім  Мәскеуде  бір  ай 
іс -с а п а р д а   болды .  К.  та за  
си н та кси стік  деривация  деп 
танылады.  К. мен перифразаның 
арасында  айырмашылық  бар. 
ГІерифразалық құбылыста тірек 
сөйлемді  ажырату  қиы нды қа 
түседі,  ал  К.-да  тірек  сөйлемді 
бірден  тануға  м үм кіндік  бар. 
К а уза ти втік  ко н стр укц и ял а р  
мағынасына,  мазмүнына байла­
нысты әр түрлі болады.  Мұндағы 
әр түрлілік олераторларға тікелей 
қатысты  болады.  Көп жағдайда 
сөйлемді тиянақтайтын е тіс тік- 
баяндауыштың  мағынасының 
реңктерінен  байқалады.
КӘСІБИ  СӨЗ 
-   белгілі  бір 
кәсіпке,  қызмет  түріне  байла­
нысты шаруашылық саласыңцағы 
ерекшеліктерді білдіретін жалпы 
л е кс и ка н ы ң   б ір   б е л ім ін д е гі 
сөздер.  К.с.  мамандық  сала-
сы н д а ғы   атауды  б іл д ір е д і. 
Мысалы,  К.с.  егіншілікпен  бай­
ланысты,  балық,  мақта,  аңшы- 
лық,  су  т.б.  шаруашылығына 
байланысты  айтылады.  К.с. 
диалектілік  ерекш еліктерден 
ажыратылады.  Егер  жергілікті 
диалект  бір  жерді  мекендеген 
халықтың үлкен-кішісіне  түгел- 
дей түсінікті  болса,  К.с.  тек сол 
м а м а н д ы қ 
и е л е р ін е  
ға н а  
түсінікті.
КВАЗИАЛФАВИТТІК ЖАЗУ 
(консонантты жазу) -  бір дауыссыз 
бен  ке з  ке л ге н   дауы сты ны  
білдіретін  белгілерден  түратын 
б уы н д ы қ  ж а зу.  К .ж .-д а   бір 
б е л гіл і  Са,  Се,  Сі,  Си,  Со, 
дыбыстарды  белгілейді.  К.ж. 
батыс семиттердіңойлап тапқан 
жазуы  (б.э.д.  2000  ж .),  олар 
Ж ерорта  теңізінің  жазуларын 
(е ги пе т,  кр и т-м и ке н ,  ливия) 
үлгіге алғанға үқсайды.  К.ж.-ға 



Араб  тіл  білімі  дәстүрі
А ф р а з и я л ы қ   т іл д е р
Глоттальды  теория  - 
Д  ескрипти вті лингвис­



1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет