Басылып шыжты



жүктеу 1.4 Mb.

бет1/13
Дата03.08.2018
өлшемі1.4 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
81504

Салқынбай А.,  Абақан  Е.  с
5 8
ш ж
Сөздік- Словарь», 
2002

ББК  81
2 —4  
С 18
гуиилы  КАЗАКСТАЯ РЕСПУБЛИКАСЫ АҚПАРА Т ЖӨНЕЩОГАМДЫД 
Үмит С ГГШ ТИ Щ  ТАПСЫРМАСЫ ЕОЙЫНША ДА ЙЬЩЦАЛЫП,
БАСЫЛЫП ШЫЖТЫ
Пішр жазган  филология шлымыньщ лекторы
профессор Б.С .С
я іь ш д һ щ ш
С ялкьабіі Ам Абақан Е 
С 18 
Ливгвйстйхалык 
түеіндірме 
сезді
1998 -  304 бет. ISBN 5-7667-4515
Алматы: Сөздік-Словарь,
Сездкте  тіл  біяімінік  өзеюі  мәселелері,  тіл  ғьілымы  туралы,  тілдің 
дамү  заңдары  меи  әлем  тілдері  жайлы  түсінік  беріледі  Қазақ  тілініц 
теориялық  мәселалеріне  басым  назар  аударылады.  Сөздік  қазак,  тілі 
біяімінің  мвтжгілін  қалыптастыруда  роль  атқарады,  әрі  терминдердін 
түсіиіктемс  ім беру мен тіл дамуындағы жетекші теориялық қисындарды
жинақтап  беруде алғашқы  тәжірибе болып  отыр.
Свэдік  жоғары  оқу  орындарынын  оқьлушылары  мен  студвнттвріме,
мектсг мүғалімдері мем оқушыларға, тілтанушылар мен чіл мамандарына, 
жалпы  оқырман  қауымға
U J /1 A 5 9
4602(600teP 3 f" “ B° B
11)  ПМУ  ДЩ

ЯК«'
k  С .Б е й с е м б а е в
ІЛЫМИ
КІТАПХАНАСЫ
г
ББК81.
Салі^шбай А., Абжкди Е,  1998 
(«ідік-Словарь, 1998 
Бшслягар, 1998
“Сөздік- Словарь”.  2002

А Л Ғ Ы С Ө З
Кез  келген  ғылымның  метатілі  болатыны  белгілі.  Қазақ  тілінің 
метатілі  күні  бүгінге  дейін  даму  үстінде.  Метатіл  ұғымына  тек 
терминдер ғана емес,  жалпы  ғылыми  лексика енеді.  Ондай  тілдің 
қалыптасуына,  негізделуіне  белгілі  дәрежеде  сөздіктің  әсері 
болатындықтан,  қазақ тілі терминдерінің түсіндірме сөздігін жасау 
қажеттілігі  туындайды.  Бұл  қажеттілік  тіл  ғылымының  теориялық 
жағынан дамуымен, жаңа терминдердің енуімен тығыз байланысты.
Тәуелсіз  мемлекеттің  ұлттық  белгісін  танытатын  мемлекеттік 
қазақ тілі теориялық тұрғыдан биік деңгейде зерттеуді қажет етеді. 
А.  Байтұрсынов  пен  Қ.Жұбанов  бастап  дамытқан  қазақ тілі  білімі 
терминдері  қазіргі  таңда белгілі  қалыпқа түскен,  жүйелі  құбылыс 
болғандықтан,  оларды  жинақтап,  зерделеу —  бүгінгі  күн  талабы. 
1966 жылы І.Кеңесбаев пен Т.Жанүзақовтың авторлығымен шыққан 
"Русско-казахский  словарь  лингвистических  терминов”  атты 
е ң б е кт е н   б а с қа   қ а з а қ   тіл ін д е   л и н гв и с т и к а л ы қ   н е м е се  
филологиялық терминдердің сөздігі болмады. Демек қазақ тілінде 
лингвистикалық терминдердің түсіндірме сөздігінің зәрулігінде сөз 
жоқ.
Осы  түрғы дан  келіп,  біз  қа з а қ   тілінде  л и н гв и сти ка л ы қ 
терминдерді топтастырып, жинақтап, ғылыми-зерттеу еңбектерді, 
о қу л ы қта р д ы ,  с ө з д ік т е р д і  пайдалана  оты ры п,  о л а р д ы ң  
түсініктемесін, түсіндірілуін айқындауға талаптандық. Сөздікте тек 
қазақ тілінде ғана жасалған терминдер емес, шет елдік тіл білімінде 
қолданыста  бар  терминдердің  дені  енді.  Мұндағы  көздеген 
мақсатымыз — тілді зерттеудің әртүрлі аспектілерімен таныстыру, 
болашақ зерттеуші  ғалымдарға ой салу ниеті.  Интернационалдық 
термиңдер негізінен e3repfyci3 қйбыйданДы/СөздііаседүниБ жүзінің 
көптеген  тілдері,  олардың тарихы,  жазуы,  ғЫяымй  мектептер  т.б. 
туралы  мағлұматтар  енгізілді. 

;
Е ңбек  ж о ға р ы   о қ у   оры нд ары ны ң  оқы туш ы лары   мен 
студенттеріне,  мектеп мүғалімдеріне, зерттеуші ті/іші ғалымдарға, 
жалпы  оқырман  қауымға  арналады. 
\
щ
'  'V  
Авторлар

ШАРТТЫ  ҚЫСҚДРТУЛАР
Ағылш.
-  ағылшын  тілінен
АКДІ
-  Америка Құрама  Штатгары
БАЭ
-  Біріккөн  Араб  Эмиратгары
б.э.
-  біздің  эрамыз
«  
-.3 « 
*
-  біздің  эрамызға дейін
БҰҰ
-  Біріккен  Ұлттар  Үйымы
ғ.
-  ғасыр
ғ.ғ.
-  ғасырлар
Г.
•  дауысты  дыбыс
грек.
-  грек тілінен
ҒА
-  Ғылым  Академиясы
ж.
-  жыл
Ж .Т .
-  жекеше түр
итал.
-  итальян тілінен
исл.
-  исланд тілінен
к.т.
-  көпше түр
КСРО
-  Кеңестік  С оциал ист
Республикалар  Одағы
кар.
-  қараңыз
лат.
-  латын  тілінен
мыс.
-  мысалы
млн.
-  миллион
нем.
-  неміс тілінен
нидерл.
-  нидерланд тілінен
орыс.
яр 
||^ |
-  орыс тшінен
С.
-  дауыссыз  дыбыс
т.б.
- тагы  басқа
т.с.с.
•  тағы  сол  сияқты
т м д
-  Тәуелсіз  Мемлекеттер
Достастығы
фр.
-  француз тілінен

А
АБЗАЦ -  жаңа жолдан баста- 
латын  м әтін  бөл ігі.  Күрделі 
синтаксистік түтастық. А. -  екі не 
одан да  көп дербес  сөйлемнен 
к ү р а л ға н   т ү т а с т ы қ .  А .-қ а  
жатқызу  үшін  бүл  тұтастыққа
енген  сөйлемдер  бір  тақырып- 
қа жатуы шарт немесе олардың 
мағыналық  жақындығы  болуы 
керек. А. текстология белімінде 
(мәтін лингвистикасында) зерт- 
телед і.
АБЛАТИВ -  септік категория* 
сы. А. кей тілдерде бір нәрсенің 
іш кі  не  с ы р тқы   ж а ғы н а н 
қашықтауды  білдіретін  септік 
категориясы. А. -  септік арқылы 
заттың кеңістікте орналасуы мен 
жы лжуы н 
а й қы н д а у 
үш ін 
қолданылады.
АБЛАУТ  (нем.  ablaut)  (апо­
фония) -  фонетикаға байланыс-
ты  болмайтын,  сезжасамдык
және сөз түрлеңдіруші магынаны 
білдіретін  дауысты  дыбыстар- 
дың  алмасуы.  Үндіеуропалық 
(герман)  тілдерде  А.  түлға  мен 
сезді ажырату үшін қолданыла- 
тын  тә сіл ,  бул  іш кі  флексия
болады  (кар.  Флексия).  Түбір 
мен аффиксте А.  сапапық жэне 
сандық түрінде  кездеседі.
АБРУПТИВ  (гл о тта л ь д ы  
дауыссыз)  -   артикуляцияның 
соңғы кезеңінде дауыс шымыл- 
д ы қта р ы н ы ң   ж ақы нд ауы нан 
не м е се   қо сы л уы н а н   пайд а 
болатын дауыссыз дыбыстар.
АБСОЛЮ ТИВ  -   э р га ти в ті 
қүрылысты  тілдерде  атау  қыз- 
метін  атқаратын  септік.
АБСОЛЮТТЫ  ҚҰРЫЛЫМ  -  
қар.  Эргативті  қатар.
АВЕСТА  Т ІЛ І  (зенд  тілі)  -  
«Авеста»  тілі,  кене  иран  тілі. 
Үндістан (парсылар) және Иран 
(гебрлер) жерінде зороастризм 
дініндегі  қауымдар  қолданатын 
тіл.  Еуропада  XVIII  ғ.  бастап 
« Авестаның» зерттелуіне байла- 
нысты  белгілі  болды.  «Авеста» 
IV-VI ғғ. жасалса керек, ал ауыз- 
е к і  н ұ с қа с ы   одан  д а   ерте 
замандарда  болған.
А.т.-нің  екі  диалектісі  бар: 
Гаталар  (Заратуштраның елец- 
дер!)  және  соңғы   ке зе ң д е гі 
а в е ста л ы қ  д и а л е к т і. 
А .т.
5

АВС-АГГ
текстерінде  50-дей  таңбадан 
тұратын  арамей  тектес  жазу 
қолданылған.  Ең көне қолжазба
XIII—XIV ғғ.  жатады.
АВСТРАЛ ИЯЛ ЫҚ ТІЛДЕР -  
А в стр а л и я н ы ң  
ж е р г іл ік т і 
тұрғындарының  тілі  (папуас- 
тардың  мириам және  Тасмания 
тілінен белек). А. т.-нің шығу тегі 
анықталмаған.  Бұл  тілге  500- 
600 тіл жатады. А. т.-не  12 жеке 
тіл және 16 тіддік топ кіреді. А.т. 
барлығы  да жалғамалы  (агглю- 
тинативті),  эрга тивті  тілдер 
болып  табылады.
АВСТРОНЕЗИЯЛЫ Қ  Т ІЛ - 
ДЕР -  Малай архипелағы  (Индо­
незия,  Ф ил иппин),  М алакка 
жарты  аралында,  Үндіқытайда, 
Океанияда,  Мадагаскар  ара­
лы нда,  Т айвань  аралы нда 
таралған. А.т.  саны 800-дей,  ал 
сөйлеушілер  саны  -   250  млн. 
адамға жуық.  XIX  ғ.  бастап  А.т. 
4 тармаққа бөлінеді:  индонезия- 
лық, полинезиялық, меланезиялық 
және  микронезиялық.  Соңғы 
аталған 3 тілді  «Океания тілдері» 
деп  де  атайды.  А.т.  полисил- 
лабикалық  тілдерге  жатады, 
түбір  морфемалар  көбінесе  екі 
буыннан  қүралған. Сөзжасамдық 
тәсі/щерден  аффикстерді  (пре­
фикса)  қолдану,  редупликация 
ж ә н е  
с ө зд е р д і 
б ір ік т ір у  
кездеседі. Оңтүстік-Шығыс Азия 
елдерінде  (чам,  малай,  ява, 
буги,  бали, тагал т.б.) үнді, араб
жазуы қолданылады. Әдеби А.т. 
латы н  ж азуы   ке ң   т а р а ға н . 
Алғашқы  рет  А.т.  В.Гумбольдт 
зерттеген  (1836-39 жж.).
АВТОР  СӨЗІ  -Төл  сөзді  де, 
төлеу  сөзді  де  жеткізіп,  оған 
түсінік  беретін  сөйлеушінің  өз 
сөзін А.с. дейді.  А.с.  төл  сөздің 
кімнің  сөзі  екенін,  кімге  қара- 
тылып  айтылатынын,  қандай 
ж а гд а й д а  
а й ты л ға н д ы ғы н  
белгілеп түрады. А.с. жазылуда 
тыныс белгілері арқылы ажыра- 
тылады.  Төл  сөз  бен  А.с.  «де» 
(деді, деп,  дейді,  деген,  деген- 
дей)  көмекші  етістігі  арқылы 
байланысады.
АГВАН  Ж АЗУЫ   (ка в ка з - 
албан жазуы) — V—IX ғғ. Агвания- 
д а ғы  
(н е м е с е  
К а в ка з д ы қ 
А л б а н и я д а )  Д а ғы с т а н   мен 
Әзірбайжан  христиан  ш іркеу- 
лері  пайдаланған  жазу  түр і. 
А.ж.-дағы  алфавит  52  әріптен 
құралған.  Бүл жазу лезгин тіліне 
ж ақы н  д е ге н   пікір  бар.  А.ж. 
толық зерттеліп  оқылмаған.
А ГГЛ Ю ТИ Н А Ц И Я  
(лат.
agglutinatio  -  жалғау)  -   түбірге 
не м е се   н е гіз ге   ста нд а р тты  
аффикс жалғау арқылы сөз  бен 
сезтұлға  тудыратын  әдіс.  Бұл 
м ағы над а  (м орф ем аларды ң 
қо с ы л у   т ә с іл і  р е т ін д е )  А. 
фузияға  қарама-қарсы  қойы- 
лады.  Аффикстер  белгілі  бір 
иерархиялық  жүйемен  жалға- 
нады,  мыс.:  ата-лар-ымыз-да.

АГГЛ-АҒЫЛ
А ф ф и ксте р д ің  
д ы б ы сты қ 
варианттары  си н га р м о н и зм  
нәтиж есінде  пайда  болады, 
мыс.: қаз-дар-дың;  кітап-тар-ға. 
А.-ның  морфологиялық  белгі- 
сін е   сә й ке с  а ггл ю ти н а ти в ті 
(жалғамалы)  тілдер  ерекшеле- 
неді.  Морфемаларды  жалғау 
әдісі  ретінде  А.  агглютинативті 
емес тілдерге де  тән  құбылыс, 
мыс.:  австронезиялық,  үнді- 
еуропалық тілдер.
АГГЛЮТИНАТИВТІ  ТІЛДЕР 
(жалғамалы  тіл д ер).  А .т .-ге  
түркі, банту тілдері жатады. Бұл 
тіл д е р ге   тән  е р е кш е л ікте р : 
аффикс арқылы сөз жасау және 
сөз  өзгерту  жүйесінің  дамуы, 
фонетикалық  заңдылықтарға 
қайш ы  алломорф изм  құб ы - 
лысының  болмауы;  септеу  мен 
жіктеудің  ортақ  түрінің  болуы; 
аффикстердің  грамматикалық 
мағынасының түрақтылығы мен 
алмасулардың  (альтернация- 
ның)  аз  кездесуі.
АГГЛЮТИНАЦИЯ  ТЕОРИЯ- 
СЫ -  үндіеуропалық  флективті 
түлғалардың  шығу  тегін  анық- 
тайтын теория  (Ф.  Бопп,  1833). 
А.т. етістікгің жіктік жалғауы мен 
за т  е с ім н ің   с е п т ік   жалғауы 
есімдіктердің түбірге жалғануы 
нәтижесінде  пайда  болғанын 
болж ам дайды . 
К е зд е с е тін  
те о р и я л ы қ  қа й ш ы л ы қта р ға  
қарамастан  бүл  теория  маңы- 
зын жоғалта қойған жоқ.
АГЕНС  (лат.адепв -   әрекет)
-   сөйлемдегі  қатынасушының 
т и п т ік  сем антикалы қ  м інез- 
демесі  (рөлі).  «А».  терминімен 
іс-әрекетті  жасаушы  адамды 
белгілейді.  Номинативті  тіл- 
дерде  А.  бастауыш  болады, 
мыс.:  «Асан  мектепке  барады», 
«Асан кесені сындырды»  немесе
пассивте-агенттік  анықтауыш 
болады,  мыс.:  «Асанның  кінә- 
сінен  кесе  сынды».  Эргативті 
тілдерде А.  екі  валентті  етістік- 
терде  ерекше  селтік-эргатив 
арқылы,  ал  бір  валентті  етістік- 
терде -  номинатив арқылы анық- 
талады. Аюгивті ті/щерде А. етіс- 
тіктің арнайы  (активті)  септелуі 
арқылы  көрініс табады.
АҒЫЛШЫН  Т ІЛ І  -   герман
тілдерінің батыс-герман тобына 
жататын  тіл.  Ұлыбританияда, 
Ирландия да,  Сол.  Америкада, 
А встрал ияд а,  Ж аңа  З е л а н- 
дияда,  Азия  мен  Африканың 
кейбір  елдерінде  тараған  тіл. 
Сөйлеушілердің жалпы саны 437 
млн.  асады. Ұлыбритан  Біріккен 
К о р о л ь д ігі,  Сол.  Ирландия, 
А Қ Ш , 
А в стр а л и я , 
Ж аңа 
Зеландия,  Канада  (ф ранцуз 
тіл ім е н  
б ір ге ), 
И рландия 
(и р л а н д и я   тіл ім е н   б ір ге ), 
Үндістан (уақытша), Африка (15 
мемлекет) елдерінде және БҰҰ- 
ның ресми тілі.
А.т.  негізінд е  материктен 
Б ританияға  қоны с  аударған

көне  гөрман  тайпалары ны ң 
(англ,  сакс,  ют)  тілдері  жатыр. 
Vfl-XI  ғғ.  англосаксон  тілінде  4 
диалект  болған:  нортумбрия- 
лық,  мерсиялық,  уэссек  жэне 
кент.  IX—XI  ғғ.  скандинавтар 
жасаған  жорықтардың  нәтиже- 
сінде  Британияның  солтүстік 
және  солтүстік-шығыс  аймак- 
тары  әлсіреп,  Уэссек  король- 
дігінің экономикалық-саяси ық- 
палы  арта  түседі.  Осы  кезеңде 
уэссек  диалектісі  әдеби  тілдің 
негізі болып алынды. VI ғ. бастап 
Англияға христиан дінімен бірге 
латын  с ө з д е р і  де  ке л е д і. 
Б ританияны  
м е ке н д е ге н  
жергілікті халықтың-кельттердің 
тілі,  тек  географ иялық  атау- 
ларда  ғана  сақталып  қалған. 
1016  ж.  Англия  дат  короліне 
бағынышты  болған,  сондықтан
А. т. скандинав тілінің әсері бар, 
ал  1066  ж.  норман  тайпалары- 
ның  ж оры ғы   А .т.  ф р анц уз 
лексикасы ны ң  енуіне  себеп 
болды.  Қазіргі  А.т.-де  бірнеше 
диалекті  бар:  Ұлыбританияда -  
шотланд,  солтүстік,  орталық, 
оңтүстік,  оңтүстік-батыс  диа- 
лектілері.  А Қ Ш -та  -   ш ығыс- 
ағылшын,  орталық-атлантика- 
лық (орталық),  оңтүстік-шығыс, 
орталық-батыс  диалектілері. 
АҚШ-та орталық диалект әдеби 
тілдің  негізі  болып  табылады. 
Әдеби  А.т.  негізіне  Лондон  тілі 
алынған  (орталық-шығыс  диа­
АДА П-АДА П
лект).  Әдеби  А.т.-нің  вариант- 
тары бірінен-бірі лексикасымен 
және  айтылуымен  ерекш еле- 
неді.  А.т.  жазуы  VII—VIII  ғғ.-дан 
белгілі.  Ең  көне  ескерткіш   -  
р у н и ка л ы қ  ж а зу   ү л гіс ін д е  
жазылған  (VII  ғ.).
АДАПТАЦИЯ  ТЕОРИЯСЫ  
(л ат.  a d a p ta tio   -   б е й ім д е у , 
икемделу)  -   XIX  ғ.  ортасында 
санскрит тілін  зерттеуші-ғалым 
А.Людвиг ұсынған теория.  А.т.- 
нда  үндіеуропалық  флективті 
ф орм аларды ң  пайда  болуы 
туралы айтылады.  Бүл теорияға 
сәйкес,  сөз  өзгертуші  аффикс- 
тер мен есімдіктердің дамуында 
ешқандай  байланыс  болмаған, 
кейіннен ғана олар грамматика- 
лық  мағынаны  білдіруге  бейім- 
д е л ге н .  Л ю д в и гт ің   ойы нш а 
е т іс т ік   пен  е с ім д ікте гі  ү н д і- 
еуропалық  жалғаулар  әуелгі 
кезде сілтеу мағынасында,  негіз 
тудыруш ы  суф ф икс  ретінде 
қолданған.  Кейіннен  мүндай 
н е гізд е р   б а сқа   да  әр  түр л і 
м ағы на  мен  қа ты н а с та р д ы  
білдіру  үш ін  ф лективті  н е гіз 
ретінд е  пайд ал аны л ған.  Ал 
олардың қүрамындағы суффикс- 
т е р і  ж а ң а   гр а м м а т и к а л ы қ  
категорияларды   ж асау  үш ін 
жүмсалған. А.т.-н дәлелдеу үшін 
Л ю д в и г 
с а н с к р и т  
т іл ін е н  
көптеген материалдарды келтір- 
ген.  Негізінен Ф.Бопптың агглю­
тинация  теориясы на  қайш ы
8

АДВЕ-АККА
келгөндіктен  А.т.  қолдаушыла- 
рын  таппады .  А.т.  Ф .  фон 
Шлегельдің эволюциялық теория- 
сымен  үндес  келеді  (Шлегель 
те о р и я сы н д а   е с ім д ікт е р д ің  
жалғаулардан  пайда  болған- 
дығы  негізделген).
А Д В Е Р Б И А/1 Д А Н У  (лат. 
adverbium  -   үстеу,  қар.  Транс­
позиция)  -  сөздің үстеу тобына 
өтуі.  Сөзжасамдық  процесс.
АДСТРАТ  (лат.ad  -  қасында 
және stratum -  қатпар) -  әр түрлі 
халықтардың  ұзақ  уақыт  бірге 
өмір  сүріп,  қарым-қатынаста 
болу 
н ә ти ж е с ін д е  
пайда 
болаты н  тіл  ж ү й е л е р ін д е гі 
өзгерістер. А. -  «субстрат» және 
«суперстрат»  терм индеріне 
қарағанда тілдік өзара қатынас- 
ты ң   б ейтарап  т ү р і,  м ұнда 
этникалық ассимиляция мен  бір 
тілді бір тіл жұту жоқ.  Кейде «А». 
термині  аралас  билингвизмді 
белгілеу үшін де  қолданылады. 
Бұл үғым лингвистикада кеңінен 
қолданыс  таппады.
АДЪ ЕКТИВАЦИЯ 
(лат.
adjectivum  -   сын  есім)  -   сөздің 
сын  есімдер  тобына  өтуі  (қар. 
Транспозиция).  Сөзжасамдық 
процесс.
АЙҚЫНДАУЫШ -  белгілі бір 
мүшені  (сөзді)  заттық,  мекен- 
дік,  мезгілдік және т.б. жағынан 
айқындап,  түсіндіріп  туратын 
сөз  (сөздер)  тобы.  Мыс.:  «Өзі
әнші,  өзі сүлу Байтасқа екеуі де
-   бірі  к ә р і,-б ір і  жас  бала  -  
қы з ға н а   да,  там аш алай  да 
қараған еді»  (М.Әуезов).  «Екеу» 
деген  сөзді  (бастауышты)  «бірі 
кә р і,  б ір і  жас  бала»  д еген 
сөздер  тіркесі  айқындап  тұр.
О ңаш ал анған  А.  б а с қа   да 
м үш елерді:  пы сы қтауы ш ты , 
толықтауышты,  кейде  аны қ- 
тауышты  да  айқындай  алады. 
Оңашаланған  А.  сөйлемде  екі 
жағынан үтірмен ажыратылады. 
Кейде  оңашаланған  А.-тың  өз 
ішінде  немесе  айқындалатын 
сөздер тізбегінде үтір болса, екі 
ж а ғы н а н  
сы зы қш а м е н  
де 
ажыратылады.
А ККА Д   Т ІЛ І 
( в а ви л о н - 
а с с и р и я л ы қ  тіл )  -   сем ит 
т іл д е р ін ің   с о л т ү с т ік -ш ы ғы с  
тобына  жататын  Месопотамия 
мен  А ссирия  (қ а з ір г і  Ирак) 
жерінде  болған  көне  тіл.  Б.э.д. 
3000  ж.  бұрын  шумер  тілімен 
бірге  төм енгі  және  орталық 
Месопотамиядатаралған.  Б.э.д. 
2000  ж .  басы нда  В авилон, 
Ассирия  мемлекеттерінің ресми 
тілі  болған.  А.т.  диалектілері: 
көне аккад (б.э.д. 3000 ж.),  көне 
вавилон  және  көне  ассирия 
(б.э.д.  2000 ж.  бас кезеңі),  орта 
вавилон  және  орта  ассирия 
(б .э .д .  2000  ж.  ортасы   мен 
соңғы  кезеңі),  жаңа  вавилон 
(б.э.д.  X-V  ғғ.),  жаңа  ассирия 
(б.э.д.  X—VII  ғғ.)  және  соңғы

АККО-АКТИ
диалектісі (б.э.д.  IV ғ.  -  б.э.  I ғ.). 
Б.э.д.  VIII—VI  ғғ.  бастап  А.  т.-ін 
арамей тілі ығыстыра бастайды.
А.  т.-нің.лексикасында  шумер, 
хуррит, арамей тілдерінен енген 
сөздер  көп  кездеседі.  А.  т.-деп 
сына  жазулар  (клинопись)  сез 
бен буындардан құралып қышқа 
ж азы л ған.  Табы лған  ж азб а 
ескерткіштердің ең көнесі б.э.д.
XXV ғ. жатады.
А ККО М О Д А Ц И Я  
( лат. 
accommodatio  -   бейімделу)  -  
дыбыстардың  комбинаторлық 
өзгеруінің бір түрі.  Қатар түрған 
дауы ссы з 
ж ә н е  
дауы сты  
ды бы старды ң  а рти кул яц ия- 
сы ны ң  а р а гід ік   б е йім д ел уі. 
Мұның мәні -  кейінгі дыбыстың 
экскурсиясы (артикуляция басы) 
алды ңғы   д ы б ы сты ң   р е ку р - 
си ясы н а  
(а р т и к у л я цияны ң 
аяқталуына) бейімделеді (прог- 
рессивті  А.  немесе  ілгерінді 
ықпал),  алдыңғы  ды бы сты ң 
рекурсиясы  кейінгі  дыбыстың 
экскур си я сы н а   бейім деледі 
(регрестік  А.  немесе  кейінді 
ықпал).  Екі  сөз арасында қатар 
келген дыбыстардың біріне-бірі
•  

ш герілі-кеиінді  ықпал  етуінің 
нәтижесінде  екеуінің  де  өзге- 
р іс ке   үш ырауы  ке з д е с е д і
( п р о г р е с с и в т і-р е г р е с с и в т і
немесе  тоғыспалы  ықпал).  Кей 
тілдерде дауысты дыбыстар А.- 
сы  дауы ссы з  д ы б ы стард ы ң 
әсерінен  пайда  болады,  мыс.:
орыс  тілінде  А.О.У  дауысты- 
ларының  (үяң  дауыссыздардан
ке й ін   т ү р с а )  ал ға  ж ы лж уы  
байқалады  («мат-мят»).  Басқа 
тілдерде  дауыссыздар  дауыс- 
ты ларды ң  А.  —  сына  түс е д і. 
Мыс.,  қазақ тілінде:  тарақ + ы -  
тарағы,  ақ +  ар -  ағар,  көк +  ер
-  көгер т.б.
АККУЗАТИВ -та б ы с септігі. 
Номинативті  құрылысты тілдер- 
де  сабақты  етістіктің  пациенсі 
болады.  А.  -   тура  толықтауыш 
туғызатын септік.
АКРОФОНИЯ  -  сурет  арқы- 
лы  берілген  сөздің  бастапқы 
фонемасының айтылуы.
АКТАНТ  (лат.  ago -   қимыл- 
дау,  әрекеттену)  -   1)  Етістік 
арқылы  белгіленген  процеске 
қатысы  бар  адамды  немесе 
затты  білдіретін  сөйлемнің  кез 
келген  мүшесі; 2) Текст теория- 
сында  -   әңгімеде  баяндалатын 
ад ам ны ң  не  за тты ң   т и п т ік  
қызметі;  3)  Агенс  мағынасында 
қолданылады.
АКТИВ ТІЛ ҚОРЫ - 1 )  Қоғам- 
ның  ең  маңызды  деген  уғым- 
дары  
мен 
ж а ғд а й л а р ы н а  
байланысты  ерекше жиі  қолда- 
ныстағы және біршама шектел- 
ген  лексикалы қ  бірліктерден 
түраты н  тіл  қоры ны ң  б ө л ігі. 
А.т.қ. пассивтіл қорынан ерекше- 
ленеді.  А.т.қ.-ның  баяу  өзгере- 
тін  өзегі  стилистикалық  бейта- 
рап,  мағыналық  ж үй е сі  бай,
10

АКУС-АКЦЕ
тіркесімділігі  мен  сөзжасамдық 
белсенділігі  дамыған  сөздер- 
ден  құралады.  Тілдің  коммуни- 
кативті (байланыстыру)  қызметі 
үшін  А .т.қ.-н ы ң   сөздері  өте 
маңызды  рөл  атқарады.  Бұл 
қорға  кіретін  сөздер  арнайы 
и н д е кс  
(ке з д е с у  
ж и іл ігі, 
қолданылуы т.б.) арқылы лингво- 
статистика  мен  социолингвис­
тика тәсілдерін қолдану нәтиже- 
сінде  анык~галады.  Бұл  индекс- 
тер  А.т.қ.  үлгісін  сөздіктерді 
құрастыруда  қолданылады;  2) 
А.т.қ. психолингвистикада адам- 
дардың  сөйлеуде  еркін  қолда- 
натын  лексикалы қ  бірліктері 
жиынтығы  ретінде  қарасты - 
рылады;  3)  Л е кс и ко гр а ф и я  
теориясында (Л.В.Щерба) А.т.қ. 
лексикографиялық қүрал болып 
табылады.


Араб  тіл  білімі  дәстүрі
А ф р а з и я л ы қ   т іл д е р
Глоттальды  теория  - 
Д  ескрипти вті лингвис­



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет