Баймаханбет ахмет жалғыздың Үні тараз қаласы, 2008 жыл. Ахмет баймаханбет жалғыздың Үні – хикаяттар, әңгімелер, драмалар, эсселер



жүктеу 3.45 Mb.
бет1/17
Дата07.07.2017
өлшемі3.45 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Баймаханбет АХМЕТ

ЖАЛҒЫЗДЫҢ ҮНІ

Тараз қаласы, 2008 жыл.

АХМЕТ Баймаханбет

ЖАЛҒЫЗДЫҢ ҮНІ – хикаяттар, әңгімелер, драмалар, эсселер

«Тараз мемлекеттік униерситеті», 2009 жыл - 160 бет.

Бұл жинақта автордың прозалық шығармалары (деректі хикаят, әңгімелері, драмалары,эсселері) топтастырылып беріліп отыр. Жинаққа енгізілген туындылардың әлеуметтік көтерер жүгі салмақты, оларға бүгінгі күннің актуальды мәселелері арқау етілген. Шығармалардың негізгі кейіпкерлері - ауыл адамдары. Сондықтан да жылы оқылады. Алуан ойларға да жетелейді.

АХМЕТ Б.., 2009 жыл.

Хикаяттар
ОН БЕСІНЕН ТОЛҒАН АЙ
І
Көктемнің сыбылыңқы, сұрқай күндерінің бірінде көршідегі Қаудыр атайдың көптен қаңырап бос тұрған қоржын тамының алды абыр-сабыр болды да қалды... Тіркемесіне сықастыра жүк тиеп алған әлдеқандай көк трактор «тыр-тырлап» сай қабағына әрең деп ілігіп, сол бойда төбеге ұрғандай тоқтап тынды.

-Бітті, әкеңнің гөрі... моторы тартпайды. Жүкті осында түсірем,-екі иығына екі кісі мінгендей еңгезердей жігіт қарадай түңіліп, жерге шырт түкірді. Іле қорбаңдап қорап үстіне шықты. Буылған теңдерді ерсілі-қарсылы лақтыра бастады.

-Әй, әй-й, қайным-ау, байқа – анаусының ішінде сынатын зат бар,-деп шыр-пыр болды төмендегі етжеңділеу әйел тап бір трактордың астына түсердей.

-Е, о не қылған зат? Маған деп жытырған бөтелкең болмасын!

-Тү-у, бөтелкесі несі... Ішер атау кереңді құлқыныңа сәріде-ақ құйып алған жоқпысың, түге?- Осылай деп күйіп-пісіп, күйбеңдеумен жүрген томашадай әйел біз жақындағанда барып бір-ақ еңсесін тіктеді.

-Үй-бүй-й, Қатпамысың? Аман-сау бармысыңдар?

-Қоныс жайлы болсын, абысын!

-Е, айтқаның келсін! Мынауың кім? И-ий, жарығым-ай,қайнағаның көзі... келші бері!- Мені өзіне қарай икемдеп, бауырына басып, маңдайымнан жеңіл ғана өпті де, қолыма кемзолының қалтасынан шығарып бармақ басындай сықпа құрт ұстатты. Бұдан әрі іс-місі болмай, әлгі апай апаммен шүйіркелесіп кеткен. Әлден уақытта қораптағы жүкті түгел түсіріп, үсті-басын қағып еңгезердей ағай тракторына бет алды.

-Әй, кім-әй, атың қалай еді, есіме түспеуін, көп жасарсың, сірә... Әлгі сөзіме неғып... Өкпеледің бе? Шәй ішіп кетсеңші...

- Ойы-бай-й... Шәй ішуді айтады ғой бұлар. Науқанның күйіп тұрғаны мынау! Бірақ, бұларға айттың не, айтпадың не... бәрібір,- мұртты ағай қолын сермей сілкіп кәбіңкесіне кептеле кіріп «стартерін» қуалай бастады.Аздан соң көк трактор сай табанына түсіп қайқаңдай тартты. Ауа райы мана таңертеңгіліктен бері бұзылыңқырап тұрғандай еді. Бірөңкей сұрқай бұлттар тұмшап күн көзі де көрінбейді. Жауын тамшысы бір-жар уақыт сараң ғана себездеп тұрды, тұрды да, әлден уақытта сатыр-сұтыр құйып берді.

- Орза, Орзажан... Қайда кетті бұлар?

Етжеңділеу әйел апаммен әңгімесін екі ұштылау қайырып, азынаған суық тамның ауызғы сенегіне ұмтылды. Сөйтсек, көшпен келген апай ғана емес, мұнда бірі көп болса бес-алты жастардағы шойындай қара қызды естиярлау әкпесі оны-мұны әңгімелерді айтып, алдарқатуда екен. «Қара қыз» шешесін көрген бойда бода-бодасы шыға жылап берді.

-Ой, жылауық, өзінің бетін тырнауық... Қоймадың ғой тіпті,-деп ересек қыз секіре билеп, мазақ өлеңін нәшіне келтіре айтқаны сонша, әлгі қара одан бетер ызалана долданып кетті. - Орза, қойшы осыныңды...

Жаңа қоныстанушылар бүгіндікке біздің үйге түнеп шығатын болды. Мана бір әзірде үсті-басы малмандай су болғанына қорынып, ызбайлана жылаумен болған кішкене сіңлісін жұбатып, тыныштандырып, осы үйдің үлкен қызының да көңілі жайланды. Көп болса, менен бірер жас қана үлкен, қолынан тастамай жүрген кітабын етпеттей жатып оқуға кірісті. Осының өзі шынымен-ақ анандай қалың кітапты шекілдеуікше шағатын болғаны ма? Бір жағы қызығып, бір жағы қызғанып та тұрмын. Біздің үйдегі бары-жоғы бір-ақ кітап... қалта кітап... «Қыз Жібек» деген. Әрине, оның мұқабасы мұныкінен қалың әрі көркем. Енді байқадым: қыздың тура маңдайы тұсында тарыдай қарақошқыл меңі бар, аққұба жүзі ашық, тартымды екен. Менің өзіне бұлайша тесіле қарауымда нендей гәп барын білгісі келді ме, ол ақырын ғана кітабын жауып, езуіне күлкі үйірді. Жымиғанда, тіпті әдемі болып кетеді екен.

-Сенің атың кім?

- Барақ. Ал сенің ше?...

- Мен- Орзамын...Ал менің мына сен секілді інім бар. Қазір ол алыста, нағашыларымыздың қолында тұрады.

- Ол мұнда келмей ме...

- Неге келмесін... Жаз шыға апам сонда барады. Берсе- қолынан, бермесе- жолынан тартып алады. Көр де тұр. Өйткені, ол- біздің үйдің баласы...- Орза сөйтті де, әлдебіреулерге ашуланғандай қабағын шытынды.

- Апасы барса да бермейтіні қалай?

- Біздің апамыз өліп қалған!

Орза кенет... сөзден тиылып, төмен қарап, жанарын жерге салды. Маған ол енді болмаса жылап жіберетіндей көрінді. Жұбатқым келді ме, оның сөзінің түгіне түсініп тұрмасам да: -Менің атам да... Былтыр есегіне мінгізіп мені Көктөбенің базарына алып барған. Бостон шалбар, ақ жейде алып берді. Енді жоқ...

Біреуді жұбатып нем бар еді. Енді өзім де жылап жіберуге шақ қалып тұрмын. Өйтсем, қыз алдында ұят-ты. Дес бергенде, одан әрі әңгімеміз қиюласа да қоймады...

Үй іргесіндегі сайдан естілген судың арсы-күрсі күрілі көңілімізді бөле берген. Еріген қардың суы ма, әлде, бас құлақтан қашқан су ма екен? Оны енді ерте жарықта көрмесек, көге түртсе көргісіз шырттай қараңғыда қайдан білейік.

Абырой болғанда, ортаңғы үйдегілер біздің әңгімеміздің бірін де естіген жоқ. Өйткені, көптен көріспегендіктен олардың да айтар сырлары бір таңға жетерліктей-тұғын. Апам қолындағы ондық шамның білтесін бір басып, бір көтеріп:

-Қайным (Үркімбай деуге ауызы бармайды ) қайда жүр?- деп абыржи тіл қатқан.

- Е-е, ол жылқысына кеткен. Сонда түней салады ол сығыр... Бибі-апа немкеттілеу сөзін сабақтап отыр. Әне-міне түн болып кеткен. Аспан қақырап түсердей әлсін-әлі жалт ойнайды. Ақ жауын еселей түсті. Апам бізді кешкі асқа шақырды. Білте шамның әлсіз жарығы астында бес бірдей жан үбір-шүбір болып асқа отыра бастадық.

... Ертесіне сайға шүпілдей толған суды көрдік. Орза (сол да есім болып па, мен оны «Меңдіқыз» атаймын енді), Бибі апа және мен болып, сайдың арғы бетіндегі көптен қаңырап бос тұрған қоржын тамға кешегі қалың киізбен бастырылған ауыр теңдерді әрең деп жеткіздік. Үңірейіп, үрейіңді алып тұрар әлгі үй мұржасынан түтіні шыққан соң, тіпті жылыұшырап кетті. Бір қаға берісте Меңдіқызды жеңінен тартып тоқтаттым, әлден-ақ әк жібітіп, үй ақтауға кіріскен ол «не де болса тезірек айтсай» деп тықыршыды.

-Ініңнің... есімі кім еді?

-Қабыш...

Меңдіқыз өтірік айтпайды, жазғасалым Қабышқа Бибі апаның өзі барады. Енді менің күн санамалап жазды мейлінше жақындатқым-ақ келеді. Тезірек жаз шықса, Қабыш келсе деймін.
ІІ

Көптен күткен ол күн де келіп жетті, ақыры...

Қабыш... өгей шешесімен ілесіп келді. Әкесінің үйіне, «шыр» етіп алғаш дүниеге келген үйіне. Бірақ, шаранасы кеппей жатып-ақ нағашылары алып кетіп, сонда өсіп, ержеткен соң мұның қайсыбірін біле берсін ол. Дегенмен, өзімен кіндігі алғаш кесілген жермен арада бір үзілмес байланыс барын әлдебір түйсікпен сезе ме екен, әдепкіде арқаланып, көңілі де жайланғандай бір қунақы күйде жүрді ол. Бізді көзіне де ілмей, әстемсіп, көбіне бөлектене беретін. Үрген шардай топ-толық өзі. Қылығы жақпай қалған қайсыбір қалқанқұлақтарды әш-пұшқа келтірмей, аяғын көктен бір-ақ келтіріп, шаң қаптырады. Екі-үшеуіміз бірдей жабылсақ та, Қабыш әл бере қоймайды. Үшеуімізден дем сәтте бір үйінтік жасап, ұмар-жұмар қылады. Ер шекіспей, бекіскен бе? Әбден үйренісіп алғаннан кейін оны «кәмәндір» атап кеттік...
ІІІ

Біздің «Таскескен» ауылы құмның дәл етегінде. Талас өзені ауылымыздың іргесінен өтеді. Оның бір ағысты саласы- Көкөзек қол созымындай ғана жерде, екі беті жып-жылмағай, қалың қау әріректен барып бір-ақ басталады. Сала мен өзеннің қиылысынан бермен қарайғы жер- түбек, шөп шабыны басталмас бұрын есепші Әнуар ағай саржындап кеп жіберген, сол, ұзақты күн есебіне бір жете алмай қойған кең-байтақ қолтық осы қазір ерекше сән-салтанатты. Бидайығы бой тасалайды, бей-жай тыныштықты молдаторғай шырылы ғана шайқайды. Айтқандайын, тура маңдай алдына қызыл жалау қадаған көк трактор (Қайыпназар ғой, түнеукүні көші-қонда көрген) үшінші тәулікке қарады-қалыңнан малтығып шыға алмай жүр...

-Жақсы болды, биыл да бір мая тұрғызып алатын болдым,-деп қопаң-қопаң етеді.

Жалғыз сол ма, ауылдың үлкен-кішісі түгел қолына айыр алып сонда жүр. Осы кеше... біз мектептен сөмкеміздің құр өзін сүйретіп қайтқанбыз. Кітаптарымызды түз-түгел кітапханаға тізімдеп өткіздік- бізге енді керек емес, іні-қарындастарымыз-ақ қарық болсын. Біз ғой... келесі жылы одан анағұрлым көп кітап оқитын боламыз. Мектепке барғалы бақандай бес жыл, сөмке бәз-баяғы қалпында, тіпті тысына сия тамса неғылдейсің. Әлі де ұстай тұруға болар еді, әттең, келер жылы күрт көбейгелі тұрған оқулықтардың тақиясына тар келетіні болмаса. Осыдан кейін, лаж жоқ, сөмкеміз әліпті таяқ деп те білмейтін қаспақмұрындардың қолында кете барды. Содан ақ тер, көк тер ойынмен жүргенімізде, май-май қолын күртешесіне сүйкей салып, осы Қайыпекең келе қалсын...

-Қанеки, қайсың орнына ойнайын...

Сөзге келген жоқ, Әлтай «лып» етіп орнын босата қойды. Сөйтсек, Қайыпназар дегенің «мынау» деген атқыш, шеңбер ішіндегі асықтың бөрі тигендей ту-талақайын шығарғаны. Әлтайымыз да ауызы-мұрнынан шыққан «асық қалтасын» ышқырына жасырып, бір шетке ығыса берген. «Көке, Қаншайым... келе жатыр!» деп сыбыр етті. Оны, бірақ, құлағына іліп жатқан Қайпназар жоқ, айтақыр бетіндегі жердің жігіндей тізіле қаздия қалған кенейлерді және бір бөрліктірмекке қам жасап жүріп, қапыда қалды. Бұл кезде Қаншайымның қолындағы солқылдақ шыбық шып етіп тілерсегіне оралып еді.

-Үйбүй-й, ұят-дағы, қатын көріп қойды...

Сөйтті де, тұра кеп қашсын. Қаншайым жонарқасынан шыбықпен шықпырта осып, өкшелей түсті. Артынша екеуінің сылқ-сылқ күлісіп, мәре-сәре болып жатқанын үйі артындағы бау ішінен естідік. Әлтайымыз қарағайдан қиып салған әулі шартақтан асыла қарап, жылтыңдап жетісіп қалды.

-Әнең қара, екеуі «қуыспақ» ойнап жүр... Көкем де әбжіл екен, талша белінен орай қысып... Қаншайымды-ы...

«Қайыпжан, қойшы енді, қырыққа келсең де өстіп, арсалаңдауыңды қоймайды екенсің» деген Қаншайымның қыстығыңқы үні талып жетті құлағымызға.

Бұл кешегі күннің оқиғасы ғой. Ал бүгін...асықты не етеміз, Ақжарға бармақпыз, балық дегенің сонда көрінеді. Әлгінде орнымнан тұрған бетте мұздай сумен жуынып-шайынғанымды, тіпті тастай құдық суының бір кесесін шімірікпей сіміріп салғанымды көрген апам шыж-быж болған.

-О несі, шәугімде су ысып тұр еді ғой. Сөйтіп жүріп «әнгениеңді» қоздырып алсаң... айтпады деме.

Па, шіркін, сондайлық әлжуаз бала мен бе екен. Осыдан көре қал, күзгесалым бұл Барақтан мынау деген спортшы шықпаса бар ма, атымды басқа қой. Тұп-тура Суворовша шынығамын. Оқушым, ақыры шеті шыққан соң бұл сырды несіне бүгіп қалайын. Каникулдың алғашқы күнінен бастап, денемді біртіндеп суық суға үйретпекпін. Бұл әдетімді мектепке барғасын да тастамаймын. Тіпті қыста да. Сосынғы жерде бұл Барағыңыз «морж» болмағанмен де, содан бір де кем түспес.

Бүгін...уәде бойынша шәй да ішпейміз. Одан да уақыт ұттырмай «Ақжарға» жетейік, ыстық болса да балық сорпасын сораптағанымыз көп жақсы. Алашадан тоқылған мына қапшықта, құдай-ау, не жоқ, күйелеш шәугім, құлағы сынған ескі қазан, тағы сондай кәкір-шүкірің жетерлік. Үйме-үй тентіреп жүріп, тірнектеп жиғанымыз. «Ақжардың» тайыздау тұсы кез болса, тіпті ау тартпаққа да уағда жасасқанбыз. Көзімізді тырнап ашқаннан бүгіндікке есі-дертіміз осылай қарай ауды да тұрды. Бірақ, бас-аяғымыз жиналып болғанша да күн түске тармасып қалған-ды.Уәденің аты-уәде. Міне, екі-үш сағат болды-артынып-тартынып жолға шыққанымызға. Таластың бойымен ұбап-шұбап, тура әскердегідей суыт жүріп келеміз. Осылай жүре берсек, алдымыздан бұзылған там, ескі диірменнің істен шыққан елек тасы кез болады. «Ақжар» -сол. Әлтай солай деген. Қазір де бас-басымызға бір-бір қап балықтан үлестіріп беретіндей өзіне-өзі сенімді кейіпте бізден оқ бойы алда ірі адымдап барады.

-Әй, мынаны қараңдар!-Кенет... Қабыш тоқтай қалып, аяғы астынан әлденендей ауыр затты көтеріп алды. Аударып-төңкеріп қарап тұр. Сөйтсек, қыш құмыра, ернеуі сәл кетілгені болмаса, бүп-бүтін.

-Е, сол ма? –деп қолын сермеді Әлтай,-оның несі таңсық? Осы маңда ондай-ондайдан аяқ алып жүре алмайсың.

-Сонда... бұл жерде көшпенділер мекендеген болды ғой!

-Бұл жерде әлі... қазына бар!-деп қостым мен.

-Дәнеңе де жоқ,-деп қасарды Әлтай.-Не бар екенін білем мен...

-Иә, білгіш, сеніңше бұл төңіректің шешілмеген жұмбағы көп болды ғой. Не жұмбақ ол?

-Жын-шайтан! Білдің бе, жын-шайтан. Түнде жүрдің бар ғой, шибөрі шулап, байғыз сұңқылдайды. Жалғыз жүрме, пері соғып кетеді... Әкем солай деген.

Әлтай тағы нелерді айтқан еді? Иә-ә... бұл жер-киелі.Зауқайым маңайлаған малды жұтып қояды. Ана бір жылы түгенше дейтіннің аты осылай қарай келіп, ізім-қайым жоғалған. Қариялар айтыпты: «бұл тұсқа жібермеу керек еді, енді жоқ, оны алқаптың киесі ұрған.» Жер аты «Тоқайбұққан» аталады. Әлтайдың айтқаны дұрыс та шығар, дәл қазір оған пәлен деп дау айтарлық шама жоқ бізде. Аяғымызды әрең алып келеміз. «Ақжарға» да жеттік-ау... Қабымызды, «қазан-ошағымызды», басқа да бау-шуымызды түгел жерге қойып, аз-кем дем бастық. Сосын құрғақ бұта,қу тезек жиып кеп от жақтық, мосы құрдық. Бұл жылынудың қаракеті емес, балық сорпа қайнатуға қам жасаған түріміз. Әйтпесе, әбден биіктеп, көтеріліп алған күн жарықтық шақырайып, онысыз да шекені қыздырумен тұр. Бәріміз от басына жиналдық, балық аулар алдындағы келісім мынадай: бір-бірімізді қанша жерден түлен түртсе де, айқайлап шақырмаймыз-бір, суға шомылғымыз келсе, әлі де уақыт бар, бұл өзі екінші кезекке қойылған мәселе –екі ме, ірілі-уақты балық түгел бөліске түседі-үш... Мәселенің «басын ашып» алғаннан кейінгі жерде не тұрыс? Сөзден іске көштік-жалпақ айдынның тұс-тұсынан қармақ лақтырысып, талтайып тұра-тұра қалыстық. Содан әлі тұрмыз...

Айтпақшы, Алдаш қол басындай ғана тыран ұстаған еді, онысы әлден уақытта қолдан домбаздай салған кішкене тоспада қарны қампайып тырайып жатты... Көп өтпей, күн шекені шын-ақ қыздыра бастаған. Біз келіскендей бір-бір қағаз қалпақ (мұны ұмытпағанымыз қандай жақсы болған) жасап, киіп алыстық. Күн ыстығы енді қауіпті емес. Алайда, қармағымызды балық қабуы былай тұрсын, ен айдында ерсілі-қарсылы жүзген пақырларың «мына төбемізде салбырап тұрған не нәрсе өзі» деп мән беріп, мойын да бұрмайтын секілді. Шамасы, әлгі тыраннан өзгесі жоғары өрлеп кетті-ау. Уәденің аты-уәде. Тұп-тура төрт сағат бойы тіс жарып, жақ ашыспадық. Көзіміз жылтырап, қалтқыны аңдып тұрғанымыз сол. Ендігі жерде балықтан қайран жоғын ішіміз сезіп, өзіміз де түңіле бастағанбыз. Келісімді алғаш бұзған Қабыш болды.

-Е-ей,-деп айқайлады ол.-Қарным ашты. «Ақжарың»-өзіңе, Әлтай!-Сөйтті де, іле қармақбауын жинай бастады. Іштері пысып, әбден-ақ зерігісіп тұр екен, оны өзгелері де қостап, өзен жағасы бір демде-ақ ызы-қиқы шуға толып кетті. Өзгермеген жалғыз Әлтай ғана. Бізге ерегескендей «алабұға, ақ балық, қармағымды қап, балық» дейді де, қармағының ұшына бірер түкіріп жіберіп, шиыра құлаштап лақтырады кеп. Онысы айдын ортасына шаншыла құлаған бетте ағыс алып қашып, қалтқысы жағаға қайырыла үйріле берді. Осы тұста ғой, «қарны ашқан» балалардың ызы-қиқы шуы оның да құлағына жеткені.

-Қап,-деді Әлтай соны естіп.-Енді балық түспейді. Осыларды қайдан ғана ертіп келе қойып едім. Әй, өңкей шуылдақ, келісімді бұзғандарың не? -Өзі бізге шын-ақ ренжіп қалыпты.-Сендермен енді «Ақжарға» келмейді екенмін. Сендер аз-кем қиындыққа шыдамайды екенсіңдер

-Иә, сен шыдайды деген...

Әлтай енді Қабышқа шүйілді:

-Сен ғой осы жұртты айнытып тұрған, ә. Бар, жолыңнан қалма. Саған апаң қаймақ қалқып қойған шығар, жүдә.

Әлтайдың тілі удай-ау, удай. Балалар көбінесе сонысынан тайсақтай беретін. Бұл сөзді, бірақ, Қабыш көңіліне ауыр ала қоймады.

-Кетсек, кетеміз. Ал сен... отыр солай омалып!-деді жайбарақат.

-Сендерге қырсыққанда бар ма,балық ұстамай кетпеймін! Кешкісін балық көп ілігеді қармаққа...

Сонымен, Әлекең жалғыз өзі жар басында жарбиған күйі қала берді. Біз апыл-ғұпыл жиналып, енді міне, енді әне кеткелі жатқанымызда да қимылсыз қалтқыны бағып отырды да қойды сабазың. Былай ұзай беріп:

-Ей-й, жайын сүйретіп кетпесін өзіңді,-деп мұқатты Қабыш оны. Әлтайда үн жоқ.

Сәлден соң Әлекеңді тарс ұмыттық. Дабыр-дұбыр әңгімемен біраз жер ұтып та үлгерген екенбіз. Күн тіпті ұясына отыруға айналды. Ал ауылдың қарасы әлі көрінер емес. Бір кезде артымыздан әлдекімнің ырс-ырс дем алғаны естілді, қалың шөп арасынан бірдеңе қылтыңдайды. Қарасақ, Әлтай. Қара терге түсіпті өзі. Келген бетте сылқ етіп отыра кетті. Ойпырым-ай, оны біз жалғыздан-жалғыз айдалаға тастап кете бергенбіз бе!

-Сендер... жаман жолдас екенсіңдер-р...-Әлекең оны да бөліп-бөліп әрең айтты. «Шынында да, рас қой енді...»

-Өзің емес пе, бұта-бытқылды бетке ұстап, соңымыздан қалыспай ердің де отырдың...

Әй, қу-ай, Қабыштың да білмейтіні жердің астында-ау. Елеусіз ғана Әлекеңнің әрекетін бақылап отырыпты. Соны сезіп, Әлтай құлағына шейін қызарып, үндемей қалды. Ұялғаны екен.. .

Ұзамай біз шалғыны жапырылмаған тепсеңге тігілген киіз үй үстінен шыға келдік. «Дала қосы-ау,-деді Мәткәрім.-Пішеншілер тынығады дәу де болса...» Жанында- жерқұдық, басында қауға шелегіне дейін төңкерулі тұр. Құдайымыз беріп, кезекпен қанғанымызша су ішіп бір жырғап қалдық. Жолым үйдің ішінен, сыртынан шалмалап байлап, жіппен қаусырыпты. Оны ашып кіру де анау айтқандай қиынға түспеді. Керегенің жіңішке

шабақтары арасынан қол еркін сияды екен. Үйге кіргеннен-ақ қарнымыз шұрқырап «сыр» беріп қойды... Тіске басарлық бірдеңе табылмас па екен деп, тінткілеп, үй ішінің астаң-кестеңін шығардық. Дес бергенде, жабық арасынан қыстырулы бірер таба нан табыла кетті. Дастарханнан он шақты түйір қант та шықты. Күн ұзағына нәр сызбағанымыз бар, мұның өзі жұмырымызға жұқ та болып жарытпады. Бірақ, ішімізге «ел» қонып қалды.

Ал ауылға өрістен мал қайтуы үстінде табан іліктірдік. Қармақ бау, қап, қалбыр, ау секілді көр-жер дүниеліктерімізді құм төбе астына жытырғанбыз. Сол күйі әр қайсымыз өз-өз малымыздың соңынан еріп бердік. Ауылдағылардың бізді жерден, көктен іздеп таппай дүрлігісуі бекер болған екен. Біздің алдымыздан олар төрт көздері түгел шығып қарсы алысты. «Ей, мыналардан түбі бірдеңе шығады-ей, күні бойы күнсіп мал соңында жүріпті ғой!- деп үлкендердің өзі шын риза болып қалды.-Қойкезекке шықпай болмайды екен. Балалардан обал. Оқу жеп көз майы таусылғаны аздай, енді қой қайыртып қойғанымыз ұят-ты...»

Күн ұзағына жолымызды тосып алаң болған шешелеріміздің көңілі жайланып, маңдайымыздан емірене бір-бір иіскеді де қойды. Біз, міне, үйдеміз.Керсен толы қою айранды дем алмай сіміріп салып, оттан жаңа әзірде ғана шыққан ыссы таба нанды қарбыта асап жатырмыз...
ІҮ

Қас қарайып, қой қораланған шақ. Білте шамның жарығы үйді әлсіз, өлеусі нұрына бөлеп тұр. Сырттағы оны-мұны шаруасын тындырып, үйге енді ғана кірген апам:

-Барақжан,-деп дауыстады.-Әлгінде Құбағұлдың екі кішкене «қаспақ мұрыны» құдайы тамаққа шақырып кеткен. Баратын ба едің?

-Жоқ, ұйқым келіп тұрғаны...

-Ә, сөйтсең, сөйте ғой, ендеше...

Апам кебісін тырп-тырп сүйретіп үйден әудем жер ұзай бере-ақ біреу терезе қақты. Бұл кім десем- Қабыш. Мені ымдап тысқа шақырып тұр.

-Ой, қорықпай кіре берсейші. Үйде ешкім жоқ.-Кірді. Қойнына қампайтып бірдеңе жасырыпты. Сонысына енді өзі де қысылғандай зорлана жымияды.

-Мынауың не?

-Бұл... нан.

-А-а?


-Нан деймін. Әлгінде біз дала қосында болдық қой. Тракторшылардың ертеңгі шәйге деп сақтап қойған нан, қантьн түгел сыпырып-сиырып соқтық келіп...

-Ал..


-Сол. Біздікі жөн емес. Қазір барамыз да, мынаны (қойнындағысын нұқып қойды) орнына қоямыз.-Шынында да қалай басымызға келмеген. Ұят-аят дегенді жиыстырып былай қойған екенбіз, жүдә. Мына Қабыш болмаса...

-Дала қосы қайда, біреу қайда. Қалай жетеміз-ей?

-Одан қам жеме. Сыртта сары бесті қаңтарулы тұр.

-Қой-й...- Сары бестіге жүрдектігі үшін бір мінуге ауылдағы әр бала құмар. Бірақ, соның реті келсе де...

-Шын айтам,-деп сыбырлады ол.-Әкемнен жасырып әкеттім өзін.

-Кеттік,-дедім мен де қуанып кетіп. Бір таба нан, құтыға құйып айран алдым.

Былай шыға көрдік, жартыкештеніп ай туып келеді екен. Шабындықтан алуан түрлі шөптің исі бұрқырай есті. Теріскейден лекіген салқын самал бесті айғырдың тынысын ашып жіберді ғой деймін, «Қызылдың қырыны» шыға бергенімізде арқырай кісінеп берді. Оған әлдеқай тұстан әлдебір ат шұрқырай үн қосты. Біз жермен-жексен болып шөккен ескі үй орындары арасымен келеді екенбіз. Ойпырым-ай, сондағы қорыққанымыз-ай! Тап төбемізден қанаты су-су етіп түн құсы ұшып өтсе де, шошынып, ерге жабыса түсеміз. Сары бестіні ес тұтамыз баяғы. Тіпті оның басын кері бұрып, құлыперен құйғытсақ па дегенбіз. Бірақ, дала қосы тым жақын қалды ғой.

Әне, трактор шамы тепсеңге тігілген киіз үйдің төңірегін күндізгідей жарық етіп жіберіпті. Ат дүбірін естіп, біреу тысқа шықты. Құдай-ау, Қайыпназар аға ғой мынау!

-Бұ кім-ей?- Маңдайына алақанын кесе көлденеңдетіп қараңғылыққа үңіліп жүр. Бізді жарыққа шыққанда ғана таныды.

-Ей, батырлар, шөп теңдеп қайтқалы келемісіңдер...

-Жоқ-ә...

-Енді не...Әйда, асық ойнайық, ендеше...- Мынадай самала жарық астында бір қайтара «түйежамбас» ойнап жібергенде де болатын ба еді. Бірақ, біз асық ойнауға келгеніміз жоқ. Осы арада бар шындықты жасырмай жайып салуымызға тура келді. Қабыш қойнындағы түйіншекті алып былай қойды. Мұны көріп Қайыпекеңнің көзі шырадай жанды.

-Мұнда үй де бүгін тігілді. Шабындыққа орақ салғанымызға үшінші тәулік.Бұл өңірдің шабындығы жапырылмаған әлі. Қызығып ора беріппін. Кешқұрымғы асқа бір-ақ отырмақ болғанмын. Аспаз әйел екі-үш таба нанды уыққа қыстырып кетем деген... Қайтып келсем...

Қайтып келгендегісі белгілі бізге. Жүзіміз ұяттан өрттей алаулап, жердің тесігі болса кіріп кетуге шақ қалып отырмыз...

-Әи-й, бауырларым-ай, жақсы келдіңдер ғой! Айдалада аштан-аш қалып...

Қайыпекеңнің, бірақ, ойына ештеңе кіріп –шығар емес. Нанды бұралақтата шайнай жүріп, шәй қамдауға кірісті. Қолы істе болғанмен, ауызы сөзден босайтын емес.

-Қазір баптап тұрып шәй ішеміз. Шірке-ен, далада ішкен ас қандай сіңімді десеңізші... «Әпитетің» ашылады тіпті. Бүгін тұжыр («дежурный» дегені) –мен. Менімен бірге шөп күзетіне қаласыңдар ма?

Біз бір-бірімізге қарадық. Қайыпекең, бірақ, жауабымызды күтпей әңгімесін одан әрі сабақтап кетті. Біз ештеме демедік. Өйткені, біздің тез арада кері қайтуымыз керек қой. Аздан соң Үркімбай қария сары бестіні көздеуге шығады. Құдайы тамақтан қайтқан бетте. Шақар шалдың ашуы тым қатты. Әрі түнгі сапарымыз құпия күйінде-ақ қалсын.

Әлден уақытта мосы үстіндегі күйелеш шәугім бұрқылдап тасып-төгілді. Шынында да жұлдызды түнді жамыла иен далада мың-сан шек-шектің ғажап шырылы-үніне құлақ түре отырып шәй ішкен соншалықты әсерлі де болады екен. Сол түні ай да толық көрінді. Ай он бесінен-ақ толған екен...
Ү

Бұл Қабыштың үйінен соңғы рет ұзап шығуы болды. Сол күннен бастап-ақ үй іші өре түрегелісіп, Қабыштың аяғын қия бастыруды қойды, аңдушысы көп. Өгей шешесі Бибі, Орза да... қит етсе-ақ, шұрқан болып, күндікке мұның ізін аңдиды да жүреді. Түнеукүнгі балыққа, одан түнделетіп дала қосына баруымыз оған пәле болып жабысты. Қабыштың енді бізбен ойнауға уақыты да жоқ. Ертелі-кеш өмірі не бітіп, не қоймайтын қым-қуыт шаруаның соңында салпақтап жүреді де қояды. Күнге күйіп, тарала түсіпті өзі. Енді қайтсін-ай... Үркімбай үйінің ат көпір тірлігі Қабышқа ғана қарап қалған екен. Таң білінер-білінбесте оянып алып, желіге құлын байлап жата ма-ау. Бірер ірі қара мен елу шақты уақ малға да қарайтын сол. Күрпілдетіп күбі пісіп, май шайқап жатқанын да көріп қалдық. Мұның бәрін Қабыш, әрине, өз ықтиярымен істемейді. Үй ішіндегілер істемесіне қоймайды. Осының бәріне ол құлықсыз араласады. Бибі апа болса, «Қабаш келіп жаным тынды» деп күн астына шығуды қойды. Мен «Меңдіқыз» атап, есімін сонша дабырайтқан Орзаның өзіне Қабыштың отырғаны-опақ, тұрғаны-сопақ көрінеді. Әнеу күні «інім,інім» деп қолқа-жүрегі қоса үзілердей болғаны бер жағы екен. Өгей шешесінің үйіріліп ықпалынан шықпайды. Не айтса да тақ тұрады. Сөйтсе де, дастархан үстінде, ошақ басында, тіпті сиыр сауып жатып та қолынан әлдеқандай кітапты тастамай шұқшия оқып жүретіні қызық. Өстіп, күні бойы кітап оқиды. Қабышқа жасап жүрген әнебір қиянаты түсініксіздеу, бірақ...

Осы күні ауыл-үйдің әңгімесі де Қабышқа көп ойыса беретін болды. Қай-қайсысы да «Бейшара балаға обал, түге» деп есіркеп, аяныш білдіріп жатқаны. Үлкендер айтатындай, Қабыштың ант атқыр тірліктің қамытынан босанып шығу пешенесіне бұйырмапты. Қайбір қылығы жақпай қалса-ақ, өгей шешесінің де, тіпті Орзаның да «тумай жатып шешесін жалмаған қу жақ» десіп, мүйіздейтіні де бар. Қабыш не десін... Өзіне босану кезінде о дүниелік болып кеткен анасының өліміне мен кінәлі болғаным ба деп, шынымен-ақ пұшайман болып үнсіз егіледі...

Әттең-ай, оның басына не қиындық түссе де бірге көтерісер едік. Алайда біздей жалаңаяқтарға оның үйінің әулісіне аяқ басудың өзі–мұң. Биік әрі берік бетон қоршаумен қоршалған сол әуліде үй иелерінің не істеп, не қойып жатқанын былайғы жұрт та біле бермейді.Өгей шешесі бізді көрсе-ақ ешкікөзденіп шыға келеді. Ерегессе, тайыншадай итін айтақтап қосып, қуудан да тайынбайды. Әрі-беріден соң Қабыштың өзінің де сыралғы достарынан іргесін аулақ сала беретіні бізге де ұнай қоймайды. «Кәмәндір» деген... Оны айтсаң... «Мен, мен...-деп міңгірлейді біртүрлі басыңқы үнмен.-«Кәмәндірлігі» құрысын! Әкем сендермен ойнағанымды көрсем аяғыңды қиям деген...»

Бірде... айтақырдың шаңын аспанға шығарыфп, асық ойнгап жатқанымызда, қасымызға келіп, ойынға қосылмай сырттан құр қарап тұрды. Әлсін-әлі үлкен адамдарша ауыр күрсініп қояды.

-Қабыш, келсеңші,-деп жапатармағай ойынға үгіттеп жігі-жапар боламыз ғой. Ол сонда да үнденмейді.Ауыл жаққа белгісіз бір үреймен жалтақтап қарағыштай бере ме-ау. Ойынға қосылғысы-ақ келетін секілді...

-Кел, кел, Қабыш...

Ауызымызды жиып алғанша болмады... Кенет... көшенің арғы бетінен шаң-шұң дауыс естіліп, артынша Бибінің дембелше денесін жеңіл игеріп, тез-тез басып тұсымызға таяп қалғанын көрдік.Екі білегін түрініп, долдана жұлқынып, әлдене деп ашулы сөздер айтады. Әрі-беріден соң бізді қорқытқан Бибі де емес, оған есік пен төрдей қаракер ат үстіндегі

Қарасұр кісінің қапталдаса еріп келе жатқаны болды. Бимәлім бір түйсікпекн Қабышқа бір тықырдың таянғанын сезе қойдық.

-Полундра!

Сол, сол-ақ, тұс-тұсқа бытырай қаштық. Үркімбай бізді қайтсін, қаракерді басқа-көзге төпелеп, Қабышқа қарай туралап ағызып жөнелді. Әне-міне таптап кетердей қаракер де мойынын барынша созып, өңмеңдей ұмтылды. Сары бесті мұның қасында айналайын ғой. Мына қыршаңқы тигірді иесіне «адалдығы» үшін бе екен, Үркімбай «белі мықты» деп көбінесе алыс жолға шыққанда мінетін еді. Сол ... құйттай балада баяғыдан өші бардай орайы келсе қыршып тістегелі барын салып, бастырмалатып жөнелді. Осында келгелі жалтақ, қосүрей, ұркөпке болған сорлы бала ал дегенде құдайға не жазып қойғанын өзі де шамалап үлгірмеген. Десе де тез-ақ есін жиып, анадай жердегі топ шеңгелдің ішіне қойды да кетті. Сояу-сояу мық шегедей қалың тікен жалаң табанымды тіледі-ау, жалаңаш етімді жырымдайды-ау деген жоқ. Оқыс жай оны ойлатпады да. Қалыңға осқырынып, тік салудан тайсақтап, басын алып қашқан атын қанша омырауласа да, дегені болмай, дымы құрыған Үркімбай сол төңіректе түртінектеп біраз жүрді.

-Ән-нәні, ән-нәні,- деп «сенің кесірің» дегендей қаракерімен етпісірім уақыт алысты. Ара-арасында «жаның барында бері шық» деп Қабышқа дөңайбат жасап қояды... Қалай болғанда да Қабыштың табанымды тікен тілкемдейді-ау деп қорынып, қорқасоқтамай, қау шеңгелге қойып-ақ кеткені бізге теңдессіз ерліктей көрінген. Шіркін-ай, Қабыш өйтпесе, «кәмәндіріміз» болар ма еді... Оның ит тұмсығы батпастай сояу тікенектердің бір қараңғылау қуысында «қайран анам-ай» деп қорс-қорс етіп жылап, өмірі өксіп отыр-ау... Қабыш-ай, жыламашы енді... Әйтеуір сол күнгі Үркімбайдың өз баласын өзі аямай, көресінді көрсеткен қаныпезерлігі көкірегімізге шемен болып қатып еді...

Одан беріде біраз күн өткен. Оны бірде дүкен алдынан көрдік. Қабыш емес, одан қалған жұқана секілді. Мойыны алма с абағындай, еті қашқан с аусақтарымен алдындағы қайыс баулы сөмкені шұқылап, әркімге бір жалтақтап қарайлаумен тұр. Бізді көргенде қуанышы қойнына симай кетті өзінің. Сөйтсек, оның бұлайша қипыжықтауының мәнісі бар. Оны Бибі дүкенге жұмсаған екен. Қырсық шалғанда «тұз ал» деп берген сол ақшаны әлдеқалай түсіріп алыпты. Бірер пәшкі тұз... әкесі, қасында және біреулер бар,өткен түнде бір тай әкеліп сойған, соның етін тұздауға керек екен. Бізді көріп, мауқын басып, өз-өзінен солқылдап бір жылағаны арқамызға аяздай батты. Оның үйіне тұз алмай құр қол барғанында көрер құқайы, Бибінің долданған бет-әлпеті көз алдымызға келе қалды. Бәрінен де Бибінің құдайы беріп, Қабыштың қаққанда-қанын, соққанда-сөлін алуға бір ілік табылып тұрғанын айтсайшы! Тиын-тебен біздің қалтамызда жүреді дегенің не... Жылтырақ құмармыз ғой, зады. Өйтпеген күнде менің де қалтамның түбінде тиын ақша с аудырап жүруін жүрген еді. Осының алдында доғалы белдік сатып алып қойғанмын.

-Маған тек қарызға... ертесіне қайырып берем,-деп сөмкесін шұқылап кетті Қабыш. Осы жолы үлкендер секілді еңбек етіп өзіміз айлық таппайтынымызға, әй, бір пұшайман болдық-ау. Бізді бұл тығырықтан Қайнекей алып шықты қайта. Төс қалтасынан бір сомдық сөлкебайдың бірнешеуін сөзге де келмей суырып-ақ бергені.

-Кітап алғалы жүр едім. Күзге дейін әлі талай уақыт бар ғой,-деп үлкен кісілерше маңызданып қойды.

Қалай болғанда да Қабыштың жолы болды.

... Жаз қызықтарымен жүріп бұл жайды да жадымыздан шығарып үлгердік. Тіпті Қабыштың өзін де ұмыта бастағандай едік. Бірде бізді іздеп Қабыштың өзі келді.

-Біздің үйге баралық, қымыз ішіп кетіңдер,-дейді ақай жоқ, тұқай жоқ кимелеп. Жүзі әдеттен тыс жайдарылана қалыпты. Сол минөтте біз оның мұнысын түнеукүнгі жақсылығымыздың қарымтасы деп ұқтық. Қайнекейдің де кітапқа деп сақтаған сөлкебайын әлдеқандай қылғысы жоқ еді. Бірақ мына қолқасына құлақ аспасақ, Қабыш ренжиді.

-Әйда, кеттік!

Жаздың кемеліне келген бір мамыражай шағы болатын. Бұл кезде Қабыштардың үйі «Көкөзектің» жоғары саласындағы когалды тепсеңде, желі басында. Неге екені белгісіз, Үркімбай үйі көзге біртүрлі суық көрінеді. Жан баласына жуымай, көбінесе саяқ жүретіндігінен бе, әлде. Қиыла өтінгеніне бола Қабыштың соңынан ықтиярсыз еріп келеміз. Дес бергенде жолым үйде жан баласы жоқ болып шықты. Үркімбайдың өзі түзде, жылқы өрісінде. Бибі екі қызын ертіп төркіндеп кетіпті. Соны білген соң барып еркінсіп, бір демде төрге озысып, жапыр-жұпыр отырысып алдық. Қабыш жалма-жан іргедегі жерқазбаға белуарынан жасырылған дәу сабаның жамылғысын серпіп, піспектей бастады. Сонша болмады,қымыз исі бұрқ етіп үй ішін алды да кетті. Қымыз аса дәмді еді. Солай бола тұрса да, бірер шыныаяқтан әрі асырып іше де алмадық. Бұрын-соңды дәмін татып көріппіз бе? Кекіргеніңде әлдебір ащы запыран алқымыңа теуіп, кеңсірігіңді жарып жібере жаздайды екен.

-Бұл-қулық биенің сүті. Әкем солай деп отырады. Жайшылықтағы келімді-кетімді кісілерге берілетін ашыған қымыран, әнеки, күбіде тұр. Ішіңді бұзады қайта...

Көкалалы жылқы-Қабыштікі, қымыз-Қабыштікі. Біз тек «ас ішіп, аяқ босатарлармыз». Бірер құсжастықты илектеп, тақ төрде көсіле шынтақтай түсіп жатырмыз. Қабыштың сөзі рас. Қымыздың уыты сәлден кейін буынымызды алып, басымызға шабайын деді. Бізді балбыратып бір ұйқы иектей бастағандай. Қызығушылық қой баяғы... сәлден кейін қоңыр кесе бәрімізді бір жағаттап шықты. Сосын тағы... Сол... Қабыштың үйіне «қымызмұрындыққа» жиналғанымыз кейін жаз бойы әңгімеміздің «жәрәкімалласына» айналып, жадымызға жазылып, жатталып қалған. Сол бір қышқыл қымыз... балалығымыздың кермек дәміндей де еді.


ҮІ

Ертесіне күн арқан бойы көтеріле бір-ақ ояныппын.Қашанғы әдетіммен суық сумен шайыну, шынығу дегеніңе беттер түрім жоқ. Денем дел-сал, есінеп-құсынап нар шетінде қалбиып әрең отырмын. Басым өзімдікі еместей, мең-зең. Маған салса, ұйқыға қайта бас қойғым бар...

Осы күні ғой... мен үшін төбемнен жай түсіргендей оқиға болды. Азанғы шәйімді алдыма тосып бәйек болып жүрген апам кенет... өңі қашып: «Барақжан-ау, есіттің бе, Үркімбай қасқа тайды мерт болды деп жүр ғой... Жардан құлап, өзенге ағып кетті дей ме, бірдеңені көңірсітті, әйтеуір»,-деп қара-ап отыр. Бұл сөзге сенер-сенбесімді білмеймін. Апыр-ау, күні кеше ғана емес пе... жездем Жеңіс ше... осы былтырғы жылы ғой, монтиған қасқа құлынды мәшине қорабынан қақпайлап түсіріп жатқанда-ақ: «бұл бейшара енесін арда ембеді, ендігі жерде мұның қамқоршысы- бір өзің. Мәпелеп бақ, көз қырыңды сала жүр, бас-көз бол. Әлі-ақ бір-біріңе үйренісіп кетесіңдер. Бұл-сенің бәсірең...» деп бір пәсте арқа-жарқа шаттыққа кенелтіп тастаған-ды. Қасқа тай құлын кезінде де келісті-тұғын.Әсіресе, алақанымнан жем жегенді қалай ұнатады десеңізші! Көзінен таса болсам-ақ шарқ ұрып іздейді де жүреді. Басын әнтек шұлғып, назаланғандай әлсін-әлсін кісінейтіні ше.Осынысын қызық көріп, әдейі жасыранамын, үй сыртындағы шөмелейді кеулей сүңгіп кетемін. Сонда ғой, сонда... қасқа құлыным менің, ізімше келіп, тура тұсымда шіңгірлей кісінеп, кіп-кішкене тұяқтарымен жер тарпып тұрмаушы ма еді...

Қасқа құлын тай болып жетілді. Соңыра Үркімбайдың үйірлі жылқысына қосып, қыр ас ырып жібергенде де, соңына қарай-қарай қара үзді-ау жазған... Жылқышы құрығынан әлден теперіш көргендей қалың табыннан жырыла қашып, кілең бір абадан жігіттердің ит сілікпесін шығарып барып көзден таса болды. Күллі аспан кеңістігін күміс қоңыраудай үнімен тербеп, шіңгірлей кісінегені көңілден кетер ме... Қасқа тайдың... мертігуі мүмкін емес. Неге екенін білмеймін, қасқа тайдың алыс-алыс қолаттан құмығып жеткен қоңыраулы үнін құлағым шалғандай болған. Сол, сол екен, балдәурен балалығыммен біте қайнасып кеткен құла қасқаның қылықты әмбесі, сәмбі тұлғасы үйіріліп көз алдыма келді. Оның мерт болғаны үшін кімді жазғырарсың енді. «Тым құрыса, балаларың есейсін. Оған дейін жылқыммен бірге жүреді, жау алар деймісің.Әрісі, бұл менің ағайындық парызым да ғой!» деп қоярда-қоймай қолымыздағы азын-аулақ тұяқты малды бишігі астына шоқтай үйіріп, айдап жөнелген Үркімбай шалды ма? Осылай ұйтқытып өте шыққан қайнысына ернінің ұшымен ғана келіскендік рай танытқан апамды ма? Бүйтерін білгенде ме... білгенде Мойынқұм асырмай-ақ, құла тайымды қолда ұстар едім ғой. Кішкене көкірегіме шеңгелін салған өкініш жуық арада жазылатын емес.

Тағы бір жаңалық...Қабыш үйінен қашып кетіпті. Қашқанда, әлгі өткелші шалдың ағаш үйінен бір-ақ шығыпты. «Ата, мен сізге бала боламын. Үйге екіншілей қадам баспаймын» деп есік көзінде жанары боталап отырып алыпты дейді. Қаудыр шал мән-жайға қанығып, қабағын қарс жауып «осында бол, балам» депті де қойыпты.

Оқушым, осы арада Қаудыр атай жөнінде аз-кем тоқтала кетудің еш артықтығы жоқ. Екі-үш жыл бұрынғы мол жауын кезінде селге ұрынып, кемпірі мен алты жасар ұлы қоса-қабат құрбан болған-ды. Қаудыр атай , бірақ, үгіле босап қалмады. Көп өтпей, күш-қайратына қайта мінді. Күндердің күнінде «томартрестің» ауданаралық бөлімшесіне «охран» болып шыға келді. Сол бетте «Таласөткелге» біржола көшіп те алды. Өткелші шалдың құрығына Іргеқұмнан сексеуіл артып, ұрлықы мал басып өткендердің талайы жарыққа үймелейтін паруанадай топ-тобымен ілігіп жатты деседі ел. Осынысы үшін атайға аудан басшылары талай сыйлық та беріпті. Шынында да Қаудыр қарт осы жұмысына кіріскелі бүтіндей өзгерді. Бұрнағыдай төбе басында ауылдың қарадомалақтарын маңына жиып алып, қызықты хикая, ертегі шертпейді- бір, оқта-текте маңдайына жұлдыз қадаған елтірі тымағын милықтата киіп, сеңсең тоны жер сыза орталықтан төбе көрсетеді де, қанжығасына бөктерген тор сеткісіне пәшке-пәшке шылым, шәй-қантты сықап алып, кері қайтады- екі, елден бөлектеніп, саяқ жүргендікі ме, маңайына жарытып сөз де қашырмайды, томаға-тұйықтанып кеткен- үш...

Кейін білдік. Қабыш өткелшіге «қонақ» болған күннің ертесіне : «Ата десе, шын айтам, қаласаңыз сізге бала болайын. Пионерлік шын сөзім» деп баяғы «әуеніне» қайта басыпты. Қамкөңіл қарттың ескі жарасының орны оқыс сыздап,сонда да періште көңіл баланың бетінен қақпай:

-Жоқ, Қабышжан, бұл сен ойлағандай оп-оңай шешіле салатын нәрсе емес-ау,-деп бір қауым уақыт іштей үнсіз толғанып отырыпты. Әлден уақыттан соң барып өзінің жұрт ойлайтындай тіпті де «үрім-бұтақсыз» емес екендігін, иншалла, ұзақ мерзімді әскери қызметте баласы жүргенін, оның да әне-міне келіп қалуға тиіс екендігін Қабышқа жұқалап жеткізіпті. Апақ-сапақ мезгілде Қабышты үйіне қайта әкеліп салған да атайдың өзі екен. Текке келіп кетпепті.

-Әй, Үркімбай, қаршадай баланы осынша қорлап,.. Өзің бала болып көрмедім, ештеме бүлдірмедім деп айтшы, қане... Оны қойып, сенің не істеп, не қойып жүргенің де бесенеден белгілі маған. Түбіңе осы қатыгездігің жетіп жүрмесін де...-деп, атай оның көзіне қамшымен шұқып, сес көрсеткен...

Шынында да ертесіне Қабыш үйінде жүр. Оны өрістен шылбыр сүйретіп келе жатқанында көрдік.

-Қабыш-ей, бері кел...

Бұрынғы «кәмәндіріміз» біздің анадай жердегі топ шілік арасына жасырына қалғанымызды көзінің қиығымен көріп үлгеріпті. Ештеме болмағандай ат шылбырын сам-соз күйде сүйрете келді де, үлкендеу бір қойтастың үстіне келіп отыра кетті. Сөйтті де үлкен кісілерше «ух-х» деп күрсініп салды.

-Мұнда келіңдер... ей, несіне қорқасоқтай бересіңдер, осы. Әңгіме бар...

Біз бір-бірімізді көрмегелі, емен-жарқын сырласып әңгімелеспегелі тұп-тура бір жыл өткен секілді. Бір-бірімізді әбден сағынысып қалыппыз. Енді оны қоршалай алқақотан жайғасып та алдық. Алайда Қабыш біртүрлі тұйық, бұрнағысынан көп өзгерген секілді көрінді бізге.

-Қайнекей,-деді ол бәсең, басыңқы үнмен, оған қолындағы бірер күміс бір сомдықты ықыласпен ұсынып жатып.- Жігіт екенсің! «Ер мойнында қыл арқан шірімейді» деген...

Сөйтті де Қайнекейді арқаға бір қағып қойды. Пәлі, мынауың шын өзгерген екен. Кенет Қабыш қабағын оқыс түйіп, ауыр күрсініп салды.

-Біле-білсеңдер... әнеукүнгі сойылған тай ұрлықы мал екен...

Сол. Сол, әлдебір түйсіктен денем дір етіп, төбе құйқамның оқыс шымырлап кеткені. Көзім алды тұманытып, дүние шыр көбелек айналғандай. Бірақ, дем сәтте-ақ өз-өзіме келіп, бойымды тіктеп ала қойдым. Абырой болғанда, мендегі қас-қағым сәттік өзгерісті ешкім байқамады да. Тек Қабыш... әңгімесін аңысыз сабақтап отыр.

-Мұны сендерге ғана айтам. Әйтпесе, өз әкемді өзім әшкерелеп неғылайын. Бірақ, енді ұрлық істеді бар ма... кешпеймін. Мұны өзі де мойындады. Әнеукүні... тай сойылған күні ше.. әкем мені артына мінгестіріп түбекке алып барған. Неге өйткенін өзім де білмеймін. Қас қарайған шақ, жан-жағын шолып алды да, бірден ор қазуға кірісті. Мен асау қара кер атты ұстап тұрдым да қойдым. Әкем қапшыққа салынған әлденендей ауыр затты қазған жеріне қайта көміп жатты.Оның не зат екенін сол сәтте білсемші... Әйтеуір, түбекте тұрғанымызды шамалағаным болмаса, анық қай тұс екені жадымда жоқ. Әкем әлгі затты көміп жатып, өзімен-өзі сөйлескендей «бар пәле-жала осымен кетсін» деуінен танбады. Әлденеден біртүрлі үрейленетін секілді. Өңі сынық. Күрсінуі де жиі. Әр жағында «Тоқайбұққан» қол созымы ғана жерде, тиіп тұр ғой. Не деп болады. Өз-өзінен қуыстанып, түсінен шошығандай болып жүрген әкемді бір жағынан аяп та кеттім. Содан ба, тіпті «пәле-жала осымен кетсін» деп өзім де тілекші болып, не де болса осы жерден тезірек кетсек екен деп тұрдым ғой... Әлден уақытта әкем ісін бітірді де, ың-шыңсыз кейін қайтып кеттік. Мен түк те сұрамадым. Сұраған күнде не айтары белгілі. «Тәйт әрі, найсап, ол сен араласатын шаруа емес» деп тиып тастар. Көп өтпеді, ертесіне үйге тұлан тұта ашу шақыра келді. Сендердің соңдарыңды ала жетті. Әуелі шешем екеуі көп айқайласты. Артынша маған шүйлігіп, ақай жоқ, тұқай жоқ, желкемнен алды да анадай жерге допша лақтырғаны...

-Түндегі жерге тай терісі көмілгенін енді біліп алған боларсың... онымен немді оқсатасың, әзер болса әкеңді жер түбіне айдатарсың. Сол ма? Қарай гөр, осылар ішсін, осылар жесін десем-ақ жазалы болып шыға келемін. Мінекей, ендеше...

«Әкем» деп жүрсем... басыма-көзіме төпелеп соқты-ай келіп. «Көкетай,олда-білдә, көргенім жоқ, білгенім жоқ» деп шырылдаймын мен. Көзіне қан толып кеткен бе дерсің өзінің. Тақа болмағасын қашуды ойладым.Қашқанда қайда барам. Дес бергенде есіме Қаудыр атаның түсе кеткені. Біз сол кісінің үйінде тұрамыз емес пе? Несін жасырайын, әкем ұры екен...

Қабыш-ай, сен... қасқа тайымның мән-жайына қанық емессің ғой.Мынау сол болып жүрмесін. Қазір айтып жаныңды жаралап не етейін... Үркімбайдың қай ұрлығын біліп жатырмыз. Аңысын аңлылық. Бәлкім, Қабыш әкесіне тартып туса (Үркімбай да ұлы өзіне тартып тумағанына бармақ тістеп, өкініп, соңғы кезде не істеп, не қойып жүргеніне есеп беруден қалып, қате басқанын кеш аңдағандықтан да жоғарыдағыдай әрекеттерге барған болар) бұл сырды бізге білу қайда! Осы сәтте кімнің не ойлағанын білмеймін, арамызда бірауық үнсіздік орнай қалды.

Осы кезде қасымызға Қайнекейдің қасқыр иті келіп көсіліп жата кетті. Әлі де күшік қой демесең, үйретуі кем соғып жүрген жоқ. Иесі жүзін бұрып тұрып не жасырса да тіміскілеп жүріп тауып ала қояды өзі. Қабыштың соған көзі түсуі мұң, кенет... орнынан атып тұра келгені. Біз, әрине, оның әкесі келіп қалған екен деп, айналамызға алақ-жұлақ қараймыз келіп. Сөйтсек, олай емес екен.

-Балалар десе, маған бір ой келіп тұр!-деді Қабыш, әлгіндей емес, өзінен бір қунақылық, сергектік сезіледі.- Әлгі... тай терісі түскірді осы итке іздетсек ше... Мүмкін оған әлі ешкім де тиіспеген болар. –Қайнекей де елп ете қалған.

-Іздеуге болады. Бірақ, қалай?

-Қалайы несі?

-Нені іздейтінін Бекке қалай түсіндіреміз. Мәселе сонда ғой...

Осы арада Әлтай килікті сөзге.

-Әй, Қайнекей, «қалай-малай» деп несіне басымызды қатырып тұрсың. Ит деген сөйлеуді білмегені болмаса, айтқаныңның бәрін де түсінеді емес пе? Тек онымен «өз тілінде» сөйлесе алуың керек...

-Мен енді олай үйреткенім жоқ,-Қайнекей қипақтап қалды.

Бәрінен де қиыны осы болды. Қабыш желкесін қасып, аз-кем ойланып барып:

-Айтпақшы, сол күні қапшықты белінен буған арқан бар екен ғой. Міне, ол шылбыр...Қанша дегенмен, ат тері сіңген.

-Ойбай-ау, бағаналы бері соныңды айтпаймысың?

Сонымен, қойшы, табан астынан «ұрлықты ашу тобы» жасақталды. Бұл істің бізді қызықтырғаны сонша, айғақты затты бізден де бұрын біреулер тауып алып, жер сипалап қалмаймыз ба, тек тезірек кірісейік десіп, айналасы сүт пісірімдей уақыт ішінде тас-түйін жиналып, «түбек, қайдасың» деп тартып кеттік... Айналайын, қасқырит, адамға адал дос екенің рас болса, бізді ұятқа қалдырма, сыналар кезің келді сенің де... Ат тері сіңген шылбырды иіскеп алған соң, Бектен тіпті маза кетті.Тұмсығын әуеге тосып жортақтап біраз жүре түседі де, қалта қарап тұра қалып табаны астын иіскелейді. Соңынан қалмай шұбырып біз жүрміз. Солай түбекті күн ұзағына шарлаумен болдық. Бұл әрекетімізден де түк өнбесін әркім-ақ ұққандай еді. Сосынғы жерде көкорайға шынтақтай жата кетісіп, өзіміз кітаптан оқыған, кинодан көрген Динго, Қарақұлақ ақ Бим, Рекс секілді ақылды иттер жөнінде әйда бір әңгімені қыздырдық. Олардың қасында Бегің жіп есе алар ма! Әлі жас қой байғұс. Айғақты затты табу қайдан оңайға соқсын оған. Осыдан кейін мілиса ағайлардың жұмысына қызықпай көр. Қылмысы түс пен кештің арасында осылай оп-оңай әшкере бола беретұғын болса, ауылдың жалғызаяқ ұрыларының бүйтіп асықтары алшысынан түсіп жүрер ме...

Бұл кезде күн тас төбеге шығып алған. Қызуы бет қаратар емес. Кең түбектің өне бойын ирек-ирек сағым кезеді. Әлден уақытта өкпе тұсымыздағы қалың қау басы әнтек қимылдағандай болған. Сол тұсқа қимылсыз көз тіге қалыстық. Бек қыңсылады. Міне, саған керек болса! Овчаркамыз бір ауыр затты дырылдатып сүйретіп-іп келеді. Орын-орнымыздан өре түрегелістік. Сөйтсек оның жұлқылап сүйретіп жүргені әлдекімнен қалған шұрқ тесік мақталы бешпент. Рас, бешпентке де ат тері сіңгені байқалады. Қалай дегенмен де бұл жерде Бекті кінәлаудың ешбір реті жоқ еді. Ол қызметін адал атқарды. Бек- біздің досымыз.
ҮІІ

Әнеукүнгі жайдан соң Қабыш бүтіндей өзгерді. Қоңқақтау мұрнының үсті тершіп, үнемі ой үстінде жүреді де қояды. Ауылдағы ірілі-уақты жаңалық атаулы оның құлағына алдымен шалынады.Барлығынан бұрын оның ұрлық мәселесіне айрықша маңыз аударатыны ше. Сол ұрлықтың қалай болғанын түп-тұғиянына шейін қазбалап, анықтап алмайынша ол шіркініңде маза болмайды. Бұл тұрғыда бізден қайран жоғын өзі де сезеді білем. Кездейсоқ оқиға бала қалса, көбіне ауылдағы қатын-қалаштың аузын бағады. «Осы құрғырыңның басы-қасында әкем болмады ма екен» деп уайымдайды баяғы. Әйтеуір әкесіне деген күдігі күшті. Мұны әнеукүні өзі де ашық айтты ғой.

Оның топшылауынша, Үркімбай әнебір жиіркенішті кәсібін қайта бастағалы жүр. Өйткені, соңғы кезде алыс-алыс жақтарға ат сабылтып, ұзай салып, әлденеше күн бойы үй бетін көрмей кетіп жүрген көрінеді.Үйіне оқта-текте, оның өзінде қараңғы түсіп, көз байлана бір-ақ оралады. Қабағы түксиіп, айналасына түнере қарап, Бибісі кәрлен кесемен ұсынған қымызды үн-түнсіз ұзақ сораптап ішіп отырғаны. Айналасына «ләм-мим» деп сөз де қашырмайды. Пәленің бәрі оның осы үнсіз қалып танытуында жатыр-ау. Теңіздің дауыл алдында тынып қалатыны секілді. Әншейінде малдың жайын бір қайтара пысықтап алмайынша жастыққа басын да салмайтын. Енді онымен іс-місі болмай қалыпты. Сыр алдырмайын дегені ме...

Сол күні... «қойкезекке» шығатын болып қалдық. Өріске шыққаннан кейін тұяқты малдың жаяу-жалпыға қайырым бермей кететіні белгілі. Қорыққа жуықтаса-ақ көздері жайнап, андағайлай лап беретін қой-ешкінің анаусын бір, мынаусын бір қайырам деп жүріп-ақ аяғыңнан тозарың бар. Апам осыны ойлап, «баламнан обал-ды» деп, мана таңертеңгілікте Үркімбайдың үйіне барған. Бір күн мініске атын берер деген. Қайда-ан, атын түсіп берер атымтай Жомартың ба еді ол!

-Мінем десеңдер, әне кер төбел биелерің жүр емес пе?-депті.

-Тәйірі, ол дегенің бүгін-ертең құлындағалы тұр емес пе?-Үркімбайдың жылқысы ішіне жіберген жар дегенде жалғыз бие (қасқа тай ғой, анадай күйге ұшырады) саусаң сүтін дауламадық, қанша дегенмен, аяқты мал , көз қырыңды сала жүр деп аманат еткен малымыз.

- Бүйткен ағайындығың бар болсын,-дейді апам бұл жолы қайнысына шын кейіп.- Бір күнге атыңның терін қимағаның не? Бір күн кезекте баламның таңы айырылуы қалып еді енді. Қоя-ақ қой, сен болмасаң өзгенің рақымы түсер.

Қой кезегіне Қаудыр атайдың мәстегі жарады. Өзі осындағы дүкенге келген екен. «Мен бірдеңе қылып жетермін. Кешкісін ұмытпай жеткізіп берсе болады-дағы»-деп жүре беріпті...

Сол бір күн, неге екенін білмеймін, бір ғасырға созылғандай болды. Не де болса өтті де кетті. Кешкілікте қой кезектен шаршап шалдығып келіп отырған бетім еді. Қабыштың сап ете қалғаны. Апам , қанша дегенмен, оның келуін қос көрмеді. Әкесінің сөзін жыққан ызасы бар, тап қазір оның астын-үстін қаққылап бірқыдыру ұрыс салып жібергісі де келген. Бірақ, Қабыш оны елең-құлаң құрлы көрер емес. Саусақпен іліп мені тысқа шақырып кетті. Осынысының өзімен-ақ бір тығыз шаруасы барын аңғартқан. Екеуден-екеу қораның қараңғылау түкпіріне қарай беттеп келеміз. Ол біреу естіп қалмасын дегендей аса сақ, сыбырлап қана сөйлейді.

-Әкем ұры демеп пе едім...

-Иә, дегенсің.

-Десем-сол, соған тап бүгін көз жеткізетін боламыз.-Өзіне-өзі сенімді. Дәлелдері де нық секілді. Досымның ұзақ уақыт бойы «із кесуі» өзінің шырқау шегіне таяп та қалғаны белгілі болды. Қолын сермей түсіп, қызулана соны әңгімелеп кетті енді. Оның айтуынша, Қаудыр атайға торы мәстегін жеткізіп берудің өзі бұл мәселені біраз жеңілдетеді.Ол былай тұрсын, ауылдан «Таласөткелге» апарар осынау шаңдақ жол бізді көп күндер бойы тағатсыздана күткен үлкен оқиғаның тап үстінен түсірмек. Тек асығу керек. Қабыш тап осы қазір неге де болса бәс тігуге бар. Өзге балаларды ертіп жүруге тым кеш, жедеқабыл аттанып кеттік...

Өткел жаққа көсіктей танауын ұмсына төсеп жіберіп, әлсін-әлі оқыранумен тұрған мәстегіміз беліне біз қонған соң-ақ жүрісті үдетті. Әдепкідегідей жол жиегіне өскен шашыратқы басын жүре шалудан да тиылып, әлде түнге қарай салқын тартқан жер-көктің жайбағыс сәті денесін сергітті, әлде тұс-тұстан жамырап кеп құлаққа жебедей қадалар сансыз шек-шектің беймаза шырылы тынышын алды, әйтеуір қақ-соқпен ісі болмай лоқ-лоқ желді де отырды. Сәлден соң айнала-төңірек бозалаң тартты. Тек көкжиектен әрі асып жоғалған күннің аз-кем қызғылт нұры ғана бірен-саран шөккен бұлттың шет-пұшпағына жармасып жүр. Біраз жүргеннен кейін әлгіндей болмай, аспанның да сұры қашып, қарауытқан алыс-жақын шоқылардың біріне-бірі мінгесіп-ұшқасқан сөлекет зор көлеңкелері ғана қалды.

Осы сапар Қабыш түйнемедей ғана қалқан құлақ баладан гөрі қылмыстыны іздеу мекемесінің кәнігі із кесушісіне көбірек ұқсап кетті. Қызыл шәпкілі ағайлардың қылмыс болған жерден көктен түсе ме, апырым-ау, ғайыптан пайда бола кететіні бар ғой. Қабыш та мені кенет... айран-асыр қалдырды.

-Атыңның тізгінін тарт, оңға... оңға қарай бұрыл,-дегені. Ол айтқан жерге де жетіп, қиыстай беруім мұң, ат ерінен сыпырыла түсе қалып, ат шашасынан асар көк шалғынды жапыра иек артпадағы шоқыдан әрмен асып жоғалды. Ол аз күттіріп барып оралды. Жерден жеті кесек алтын тауып алғаннан бетер, мәз-майрам өзі. Жырта қарыс жайылып кеткен езуін де жиып жатпады. Әлденеге көңілі тоқ. Сосын дем сәтте салмақтана қалды. Асықпай басып қасыма да келді.

-Олардың қулығы бұл арада түкке де аспайды. Мына шоқының астымен ескі сүрлеу сорабымен кетіпті. Мәшинелерінің ізін таныдым. Үйге бірер мәрте келген,-деп екі қолын беліне салып, маңыздана түсті. Оның бұл тоқмейіл кейпі менің есіме Қаудыр атайды түсіріп тұр. Қаудыр атай да бұл арада, сөз жоқ, насыбайын асықпай бір атып алып, алдағы болар істіің ау-жайын екшеп кетер еді. Қабыш та:

-Ым-м,- деді ойлана түсіп. Тұра қал, айтпадым ба, бұрынғы «кәмәндірімізге» тек форма жағы жетпей тұр. Әйтпесе бар ма... әйтпесе... Менде үн жоқ. Қыбыр етпей Қабыштың іс-қимылын бағамын. Ойын бөлгім жоқ оның. Атқа қамшыны баса түстім. Аздан соң өткел, сол тұстағы вагон-үйшіктің де нобайы көзге шалынды-ау. Төңірекке бұл кезде көзге түртсе көргісіз қараңғылық үйіріліп қалған. Тек әрідегі баған басына орнатылған электр шамының жарығы ғана бұл жерге еміс-еміс жетіп тұр. Енді көп болса екі-үш жүз қадам ғана жүрсек, Қаудыр атайдың үйіне де жетеміз. Бірақ, осы қарға адым жер соншалықты ұзайды деп кім ойлапты... Алдыңғы бетке қарайлаумен келем. Қабыш айтқан әлгі бір «қызығы» түскірге шын-ақ аңсарым ауса қайтем. Осы кезде Қабыштың:

-Тс-с, осы арадан ұзама. Мен қазір...-дегенін ғана естіп үлгердім. Өзі тағы да қалың қау ішіне сіңіп жоғалды. Демімді ішіме тартып, мәстек торының үстінде мойынымды ішіме алып, бүкшиіп отырмын. Құдай-ай, енді не болар екен...Самаладай жарыққа жаңадан көзім үйреніп, бойымның дірілдегені аз-кем басылды-ау деген мәурітте алдыңғы бетке абайлап қана көз жүгірткенмін. Қайдан сап ете қалғанын білсем бүрге болайын, вагон-үйшіктің алдында серейген көлеңкелер ерсілі-қарсылы қайшыласты да кетті. Өзді-өзі самбырласып сөйлесуді айтасың, аяқтарын да еппен жымып басатын секілді. Тұп-тура табаным астындағы тірліктің айқай-шусыз тындырылып жатқаны көңіліме біртүрлі секем алдырды. Осыныңның өзінде бір «кәкір» бар-ау. Қабыш байғұс тектен-тек сүрлігіп жүр ғой деймісің.

Кенет... әлгі бір арбайған көлеңкелер бірімен-бірі бытыса мидай араласып кетті. Бұлар кімдер? Мәстекті былай қалдырып, әлі де жақындай түспекке оқталғанмын. Сөйттім де. Бірақ, қалың шілік арасын бұза-жарып өте беріп, біреу маңдайыма келдекпен бір пергендей қалта қарап тұрып қалдым. Тап ортада... әлгі көлеңке дегенім адамдар екен... адам болғанда... әне, қамшысын үйіріп, ызбарланып Үркімбай тұр. Осы кезде ол қамшысын өткелге қарай ілкі сілтеп қалып еді, әлгі көлеңкелер құнжыңдаса әлдене нәрсені жерден көтерісіп ала берді. Жердегі... аяқ-қолы матаулы Қаудыр атайды көргенде... Атайдың аузы-басын шүберекпен тұмшап тастапты. Бұлқынып, әлдене айтқысы келіп, басын кекжите бір жазылып, бір бүктетіліп иретіледі.

- Тоқта! Қимылдама!- Осылай деп құлағыма шалынған Қабыштың, көп жасағыр Қабыштың дауысы демеп-ақ жібергені, шілік арасынан атыла шықтым. Қабыш оң бүйірге жасырыныпты. Қаудыр атайдың қос ұңғылы құс мылтығы-қолында. Әлгі бір апас-қапаста тауып ала қойған ғой. Әдетте, атайдың құсатары дәйім өзі шығып тыныс алатын зәу терек түбіндегі өреде ілінулі тұратын. Айт-айтпа, бұл бізге едәуір күш берді. Үркімбай жағы-өзімен үш адам, табан астынан жағдай бұлай өзгеріп шыға келеді деген ой үш ұйықтаса түстеріне кірмеген болуы керек, тіл-жақтан айырылды да қалды. Орын-орнынан қозғалу былай тұрсын, маса шаққан жерлерін қасынуға да зар болды. Оған Қабыш дігерлеп, ерік берер емес.

-Қолдарыңды көтеріңдер,-тапалдау сары ілкі шегіншектей түсіп еді, жәпірейген баланың үні жарықшақтанып жаман қатты естілді.- Атамын!- Сөйтті де мылтықтың қос құлағын сарт-сұрт қайырып қойды. Анадай жерде Қаудыр атай... аяқ-қолы шандулы күйде жатып та, біз шынымен оқ шығарып жүрер деп қорықты ма,әлдене айтқысы келгендей әлсіз бұлқынды. Әрине, ондай зұлымдық мыналардың қолынан келгенмен, Қабыш... бара қоймас.

Бір заматта әлгі көлеңкенің (шын мәнінде адам емес, бары-жоғы көлеңке ғана) біреусі бері қарай бір басты, екі басты...

-Атамын!- Қабыш өзін біреу буындырғалы жатқандай жанұшыра айқайлап жіберді. Жағдайдың ойда жоқта өзі ойлағаннан өзгешелеу сипат алуы оны шын састырайын деді. «Ойбай-ау, мәстек қайда? Басыма ерік тигені рас па, жоқ па дегендей жамандатқырдың қай жағына шығып кеткенін...» Мені де белгісіз бір үрей иектей бастаған. Үркімбай дегенің шынашақтай баладан қыңатын емес. Мылтықты оның қолынан жұлып алғалы өңмеңдей ұмтылып келеді. Қабышымыздың жағдайы шын қиындайын деді. Сасқаны болар, шегіншектей беріп, мұны өзі де аңдамай қалды, «атамын» деді біртүрлі жыламсырағандай бәсең дауыспен.

-Атсаң, өз әкеңмін. Қолыңды қақпаймын,- Осылай деп күңгір-күңгір дауысы ғана естіліп, Қабыштың әкесі үңірейген ұңғы ауызына сәт сайын таяй түсті. Төңіректің бәрі тұманытып кетті... күңгір-күңгір... бейне бір мына дүние әншейін түбі жоқ дүңгіршекке ұқсайды... Үркімбай да үңгір... сәлден соң шығар ауыз қылта-мылтық ауызына, ұңғысына келіп бір-ақ тірелетіндей...

Көзім алдында Қабыш Қабыш емес, жойқын күшпен ақтарыла бұрқап тасып-төгіліп келіп қалған қара тасқын-сел өтінде жападан-жалғыз ербиіп қалып қойған балаң шынар. Соның өзінде табиғат сұрапылына жөпелдемеде ырық бермес таңғажайып тегеурінділік, алғаусыз сенім көрем бойынан. Шынар, жар түбін емексіте үйіріп арқырай ағар тау селінің талайын бастан өткерген тәкаппар шынар, ендігі оның діңі қатайып, қандай бір қанқұйлы тасқынға да шыдас берердей тұрпатын көрсең сен оның!.. Үркімбай-жансыз қоңырау күңгірлеп тіпті таяқ тастам ғана жерде тұрды... Манағы бір әзірдегідей емес, Қабыштың да дауысы тың, зәрлі шықты бұл жолы...

-Атамын! Кет, зұлым! Әкем емессің...

Сонша болмады, мылтық гүрс етті... Үркімбай аяғынан әл кетіп, шөкелеп отыра кеткен. Қарасұр жүзін жуып айғыз-айғыз қан тарамдалар, сөйтіп, жер басып жүруіне мына ақ жайнақ дүниенің бір күндік сәуле, жарығы да бұйырмай, шалқалай барып құлар, сол күйі қара тасқа да айналар... деп күткенмін. Несін жасырайын, тәңірден де жалбарына сұрап, солай етуін тіледім. Бірақ, не құдыреті барын, мылтық ұңғысынан түтін де көрінбеді, Қабыштың қолы шүріппеге енді ілінген беті екен, іле тартып ала қойып, өзі де не болып қалғанына түсінбей аң-таң күйде тұр. Осыны күткендей, қалың ағаш арасынан ер тұлғалы, тығыншықтай, сыптай тартылған бір сымбатты жігіт бері шығып, «бұл мен ғой» дегендей аз бөгелді де:

-Қаруларыңды тастауды бұйырамын!-деді мейлінше анық, нығарлай сөйлеп. Қабыш әлі атылып үлгермеген мылтығын анадай жерге лақтырып тастап, ізінше ағаш арасына сіңіп көрінбей кетті. Оның тағы да борша-боршасы шығып жылауға кеткенін тұспалдаймын. Ех, Қабыш-ай, тағдырың қандай ауыр... Сенің алдағы өміріңді ойлап, қабырғам қайысады ғой менің де. Жыла, көз жасы-ем, жан дерті дыммен кетер деседі ғой. Жігіттің көз жасын ешкімге көрсетпегені де бір ерлік-ау... Ғайыптан пайда болған тұлғалы ер кісінің жарыққа таяп келгенде әскери адам екенін, анау-мынау емес капитан екенін білдік. Ол қысқа да нық бұйрық беру арқылы үш бұзақының қолдарын желкелеріне қойып, жарыққа таман шөкелеп отыруларын талап етті, жалғыз өзі-ақ оларды тырп еткізбей қолдарын арттарына қайырып, матастыра байлап тастады.

Бұзақылардың тұтқынынан босанған бетте Қаудыр атай үстінің шаңын асықпай қақты, сонан соң жәйімен бие арқандауға жөнелген кісідей-ақ бір басып, екі басып келді де, сұрлана түтігіп, шөкелей отырып қалған Үркімбайдың бұжыр бетіне баптап тұрып бір түкірді:

-Қарабет!- Сол, сол, жаңа келген жасамыс жігіт екеуі біріне-бірі ұмтылыса келіп, ыстық қауышты. Бұл келген, кейіннен білдік, атайдың ұзақ мерзімді әскери қызметтегі ұлы капитан Құрамыс болып шықты.


ҮІІІ

... Бұдан кейін не болғанын өздеріңіздің де іштеріңіз сезетін болар, Үркімбай бірден қамаққа алынды. Ұзамай алыс қалалардың біріне жазасын өтеуге кетіп тынды. «Мың асқанға-бір тосқан» деген осы. Сыбайлас серіктерімен ұрлықтарына бірден-бір куә- Қаудыр атайды аяқ-қолы матаулы күйінде иірімге бір атып жүре бермек екен. Оның үстіне үсті березентпен жабылған тіркемелі мәшинеге жеті бас жылқы, отыз-қырықтай уақ мал тиеп алғаны мәлім болды. Бұл жылқылардың ішінде, бір сұмдығы, біздің бүгін-ертең құлындағалы тұрған кер төбел биеміз де бар еді...

... Совхоздың орталық клубында соты өтісімен Үркімбайдың бар малы тәркіленіп (оның ішінде бірлі-жарымының иесі осы өзіміздің ауылдан шығып, малын жазбай танып, таң-тамаша қалысқандар да жоқ емес), үйінен береке кетті. Бибі қалған мал-мүлікті жиып-теріп, Қазықұрт жағындағы төркініне көшті. Орзаны да, оның шойындай қара сіңлісін де (Үркімбайдың үлкен қызының қызы ол да), Қабышты да, нағашылары өз қолдарына алды. Үркімбайдың үйі көшетін күні нағашылары да келіп, ауыл-аймаққа құдайы тамақ таратқан. Қабыш пора-порасы шығып жылап жүр. Ал әлгі екі қыздың ойларына ештеме кіріп-шығатын емес. «Біз енді қалада тұратын боламыз. Ауылдың несі жақсы...» деп бірінен-бірі өтердей сыпсыңдасады келіп.

Жаны мұрнының ұшына келіп дызалақтаумен жүрген Қабыш қана. Сөйтіп жүріп, Қайнекейге бір қалта асығын, маған сынық көз дүрбісін, алмасымызға қоймай тықпалайды: «достығымыздың естелігі болсын...» Сөйткен Қабышымыз бізбен қимай-қимай қоштасып кете барды емес пе? Бәріне кінәлі- Үркімбай. Оның арамдықпен, ашкөздікпен жиған дүниесі өзі қазған , түптің түбінде өзі түсетін орға, ақыры, алып барды. Сөйтсек, ауылдағы жалғызаяқ ұры да сол. Ауыл-үй, тіпті аяқ-табағы араласып отырған көрші-қолаңның малын да жымын білдірмей жытырумен келген... Қасқа тайды қасапқа жығып, қазанын толтырып алудан айылын жимағасын не жорық! Әлтайдың «Тоқайбұққанды» маңайлаған мал кері қайтпайды, алқаптың киесі ұрады» дегені де бекер сөз болып шықты. Сол тұстан Үркімбайдың ірілі-уақты ұрлықы малды тіздеп ұстайтын үңгірі табылыпты. Ол осында ел аяғы басылғанша сағаттап, тіпті тәулік бойына нәр сызбай, «оңай олжасын» жайғап отыра береді екен.

... Алыс-алыс қолаттан құмығып жеткендей қасқа тайдың қоңыраулы үнін құлағым шалғандай болған: дұрысы, сол бір бал дәурен балалығыммен біржола біте қайнасып кеткен күмбір-күмбір кісінеген құла қасқаның... қылықты әмбесі, сәмбідей тұрқы көз алдыма қайыра үйіріле берген...

... Солай... Қабыштың бізбен бір ғана жазды бірге өткізуді пешенесіне жазыпты. Сол бір жаз... балалығымыздың кермек дәміндей таңдайымызда қалыпты...



... Қош бол, Қабыш... Сенің адал дос, сенімді серік бола алғаныңды өмір бойына ұмытпаймыз ғой...Егер, егер сен әкеңе, Үркімбайға тартып туғаныңда бәрі де басқаша болар ма еді. Бірақ, сенің әкеңе тартып тумағаныңның өзі қандай жақсы.

Түгіскен-тоғызкент
Зылиха – қалтай
Шенеунік пен шақарбек
Көршінің сиыры
Жалғыздың үні
Ошақ оты сөнбейді
Сөнбейді, апа, шырағың...
Ай тұтылған түн

: admin -> files
files -> Инн 5753035900, кпп 575301001, к/с 30101810500000000702 р/с 40702810140000002220 в филиале ОАО «ТрансКредитБанк» в г. Орел бик 045402702
files -> Көсемәлі СӘттібай¥лы шарбақтының жалғызы
files -> Баймаханбет ахмет жас шынар, ТӘкаппар шынар тараз – 2013 жыл
files -> Арғынбай бекбосын фәнилік драма (2500 рубаят)
files -> Тараз қаласы, 2008 жыл. Б. Ахмет, «Дел-сал дүние». Тараз, «Сенім» баспа орталығы
files -> Мен туғамын ер Мұхамммед өлген күн. Мен болмасам, жүрегіңді емер кім?!
files -> Аула драмалық шығармалар әрқилы ойлар атланта жоқ, америка сапары
files -> Тәуелсіздік – тәубамда
files -> Тұрсынхан Жақыпқызы (Сембаевна) Бердалина Өлеңдер мен әңгімелер


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет