Бағдарламасы Баспа № «ҚҰС, балық, ара және өсімдік шаруашылығЫ Өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау» 5В120100- «Ветеринариялық медицна»



Дата03.04.2017
өлшемі367.09 Kb.
түріБағдарламасы

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ

СЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағы МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ



СМЖ 3 дәрежелі кұжаты

ПОӘҚ

ПОӘҚ042-18-23.1.09/01-2016


ПОӘҚ «Құс, балық, ара және өсімдік шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық-санитариялық сараптау» жұмыс оқу бағдарламасы

Баспа №

«ҚҰС, БАЛЫҚ, АРА ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНІМДЕРІН ВЕТЕРИНАРИЯЛЫҚ САНИТАРИЯЛЫҚ САРАПТАУ»

5В120100- «Ветеринариялық медицна» мамандығы үшін
ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Семей, 2016



Дәріс № 1.Ауыл шаруашылық құстарын өңдеудің гигиенасы және технологиясы. Ұша мен ішкі ағзаларын тексеру әдістері.
Дәріс № 2. 2.Құс еті мен құс шаруашылғы өнімдерін мал дәрігерлік санитариялық сараптау.
Дәріс № 3. Жұмыртқаны және жұмыртқа өнімдерін мал дәрігерлік санитариялық сараптау.
жұмыртқа салмағының ең аз мөлшері). Жұмыртқа ұнтағының коли - титрі де осы жолмен анықталады. 0,1 коли – титріндегі жұмыртқа меланжы мен ұнтағын жоғарғы температурада өңдейтін тағам өнеркәсібінде пайдаланады. 0,1 коли - титрінен төмен болған жағдайда, егерде органолептикалық көрсеткіштері қалыпты жағдайда болса, зардапты Salmonella және протея топтарының микроорганизмдері жоқ болғанында, меланж бен жұмыртқа ұнтағы өте жоғары температурада өңделетін өнімдер жасауда қолданылады. Залалды Salmonella және протея топтарының микроорганизмдері бар болғанында, меланж бен жұмыртқа ұнтағы тағамға қолданылмайды. Меланж бен жұмыртқа ұнтағын дайындауға 90 күннен аса сақталған жұмыртқалар жарамайды.

Дәріс № 4.Балық шаруашылығы. Балық тұқымдастары. Қазақстандағы кәсіби ауланатын балықтары. Балық анатомиясы, еттің морфологиясы мен химиялық құрамы. Улы балықтар.

Балықтың Қазақстанда 150-дей түрі бар. Бұлар бекіре (бекіре, қортпа, шоқыр, пілмай, сүйрік), тұқы (тұқы, сазан), алабұға (көксерке), ақсақа (көкшұбар) және т.б. Қазақстан балығы теңізден өзенге өрістейтін және жартылай өрістейтін, сондай-ақ теңіз балығы болып бөлінеді. Сонымен қатар еліміздің балығы салқын суда (форель, нәлім, ускуч) және жылы суда (сазан, тұқы, табан) өсетін болып бөлінеді. Кейбір балықтар ұрығын көктем (шортан, сазан) мен жазда (мөңке, оңғақ) басқа біреулері күз (албырт) пен қыста (нәлім) шашады. Балықтардың дене құрылымының күрделілігі, биологиялық ерекшелігіне байланысты қаңқасы шеміршектен, шеміршекті сүйектен және сүйектен құралады. Сазан – сүйекті балықтар класының өкілі. Сазанның қаңқасы омыртқа жотасынан, бас сүйектен және жүзбеқанат сүйектерінен тұрады. Омыртқа жотасы омыртқалардан құралатындықтан, сазан омыртқалы жануар болып табылады. Омыртқа жотасы омыртқалардың құрылысына байланысты тұлға және құйрық бөліктеріне бөлінеді. Омыртқаның үстіңгі және астыңғы доғалары мен омыртқа денесі болады. Тұлғаның омыртқа жотасындағы омыртқалардың үстіңгі доғалары бірікпегендіктен, оған қабырғалар жалғасады. Омыртқа жотасының құйрық бөлігіндегі омыртқаларда үстіңгі доға да, астыңғы доға да ұзын өскінді болады. Омыртқа жотасында жалғасқан бастың қаңқа сүйектері өте күрделң, онда: ми орналасқан сүйекті қауашақ – бассүйек, үстіңгі және астыңғы жақсүйектер, тіл асты және желбезектер қаңқасы болады.

Балықтар тіршілік ету ортасына және уылдырық шашу орнына байланысты мұхит, тұщы су, өтпелі және жартылай өтпелі болып бөлінеді. Тағам үшін тірі, балауса, тоңазылған, мұздатылған, тұздалған, ысталған және кептірілген балықтар қолданылады. Тағам үшін тірі, балауса, тоңазытылған балықтар өте құнды деп саналады. Сақталған, мұздатылған және тұздалған балықтар саудаға бүтіндей ұша түрінде және бөлшектенген түрінде түседі. Балықтардың көпшілік өнімдері консерві және пресерві түрінде шығарылады. Балық пресервтері стерилизацияланбайды. Пресервтерге әртүрлі соустар, жеңіл ішімдіктер қосылғандықтан ұзақ сақталады.

Балық етінің химиялық құрамы. Балық етінің қуаттылығы мен дәмдік сапасы жылу қанды жануарлардың етінен кем емес. Асханалық өңдеуге, ішкі мүшелерінен басқа барлық өнімдері жарамды. Консерві дайындағанда асқа жарамды бөлігі сүйектерді пайдалануға байланысты көбейе түседі. Балық етінің құндылығы толыққанды белоктар, май, минералды заттар және дәрумендердің болуымен сипатталады. Балық етінің белогында қажетті барлық алмаспайтын амин қышқылдары бар: аргинин, гистидин, цистин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан және фенилаланин.

Балық майы сұйық, өйткені оның құрамында қанықпаған май қышқылдары басым болады. Балық етінің минералды заттары калций, калий, фосфор, темір, магнийден құралады. Балық еті суда және майда еритін дәрумендерге де бай. Балық етінде гликоген өте аз мөлшерде, сондықтан да, жетілу кезеңіндегі ферментативті үрдістер жүрмейді. Еттің қышқылдық ортасы 6,72-7,02 шамасында болғандықтан, балық еті ұзаққа сақталмайды. Балық еті және балық өнімдері адамдардың тағамы ретінде кеңінен қолданылады. Бірақ та, балықтардың кейбір ауруларында және ұзақ уақыт дұрыс сақталмағанында адамдар арасында ауру және әр түрлі уланулар тудыруы мүмкін.

Консервіленген балық тамаққа қолданғанға дайын жоғары құнды өнім. Оларды өндіргенде жеуге жарамайтын бөліктерді алып тастайды, сондықтан қуаттылығы да жоғары. Консервіленген балық тасымалдауға ыңғайлы, әрі ұзақ сақталады.

Стерилденген консервілер негізгі екі топқа бөлінеді. Табиғи балық консервілерінің дәмі аз өзгереді. Олар өз шырында жасалатын, өсімдік майы қосылған, жемдегі, сорпадағы балық консервілері болып ажыратылады. Табиғи балық консервілері тағамдық құндылығы жоғары, дәмді және құнды ем дәмдік өнім. Сапасы жағынан олар сортқа бөлінбейді.

Тоңазытылған балық. Температура төмендегеннен кейін микроорганизімдердің дамуы тежеледі немесе тоқтайды және ағзалардағы ферменттердің қызметіне негізделген биохимиялық үрдістер баяу жүреді. Суықпен консервілеу балықтың табиғи қасиеттерін сақтайды. Етінің температурасы -1-50С аралығында сақталған балықтар тоңазытылған балықтар деп аталады. Осы температурада ферменттер мен микроорганизмдер әрекеті төмендейді. Сондықтан да, балықтың сақталу мерзімі ұзарады. Балықты тоңазытудың алдында бөлшектейді. Қазіргі кезде тоңазытудың бірнеше әдістері бар; мұзбен, теңіз суымен, суытылған тұзбен т.б. Кең таралған әдістің бірі табиғи және жасанды мұзбен тоңазыту болып табылады. Тоңазытылған балықтың сақталуын арттыру үшін мұздатудың арнайы түрлері; қар мұзды, қабыршақты мұз, биомицин, антисептик т.б.

Мұздатылған балық. Мұздату балықты ұзақ мерзімге сақтау тәсілі. Мұздату консервілеудің кең таралған және тиімді әдісі болып табылады, себебі температура -180С-қа төмендейді және бос судың мұзға айналуы микроорганизмдердің тіршілігіне, биохимиялық реакциялардың жүруіне қолайсыз жағдай туғызады. Балық бұлшық етінің ішіндегі температура -60 , -100С немесе одан да төмен болғанында мұздатылған балықтар деп атайды. Мұздатудың көптеген тәсілдері бар. Олар: табиғи, мұз-тұзды аралас, мұзды камера, сұйық азотты мұздау.

Мұздатылған балықтар 1-ші және 2-ші сортқа бөлінеді. Ұсақ балықтарды сортқа бөлмейді. 1-ші сортты балықтардың сырты таза, табиғи түсті, қабыршақтары бүтін, бүлінбеген, дұрыс бөлшектелген. 2-ші сорт сәл қарайған, терісі сарғыш.



Тұздалған балық. Тұздау – балық консервілеудің ең қарапайым әдісі. Тұз көптеген ферменттердің әрекетін тежейді, жасушаның мембрана қызметін бұзады және бактериалды жасушаның плазмолизін тудырады. Тұздау кезіңде әр түрлі биохимиялық үрдіс жүреді, ол «жетілу» деп аталады және нәзік консистенциялы болады, ет сүйегінен жеңіл ажыратылады, май ұлпасы бойымен біртекті таралады. Тұздау үшін майшабақтар, анчаус, ставрид, скумбрия т.б. қолданылады.

Құрғақ тұздау. Балықты тұзбен ысқылайды да, тұз себеді.

Тұздықта (ылғалды) тұздау. Белгілі бір концентрациялы тұз ерітіндісін қосады.

Аралас тұздау. Құрғақ тұзбен және тұздықта ұстау және т.б. дәмдеуіштер қосады.

Кептірілген балықтар. Балықтарды табиғи немесе жасанды кептіру, сонымен қатар инфрақызыл қыздырғыштарын қолданып кептіреді. Кептіру кезіңде балық еті жетілмейді, тек сусызданады, нәтижесінде белок әр түрлі дәрежеде өзгеріске ұшырайды, сондықтан тамаққа балықты сулап алып қолданады. Жақсылап кептірілген балық таза, нәзік, үгілгіш консистенциялы, бөтен дәм мен иіс болмау керек. Құрамында 12% тұз, 38% ылғал болу керек.

Қақталған балық. Шекті мөлшерде тұздалған балықты табиғи жағдайда, кейде жасанды жағдайда 10-200С температурада қақтау арқылы алады. Қақтау кезінде 15-30 тәулік балықта күрделі физикалық-химиялық үрдістер жүреді. Сыртқы түрі мен дәмі өзгереді. Жылу мен ауа әсерінен балық ылғалдылығы төмендейді, бұлшық ет ұлпасы тығыздалады, май сіңеді. Сонымен қатар белоктар мен майларда өзіндік өзгерістер туындап, тотығу үрдістері жүреді. Нәтижесінде шикі балық дәмі мен иісі жойылады, жетіледі де, өзіңдік дәм мен иіс пайда болады.

Ысталған балық. Балық етін түтіндегі немесе ыстау сұйықтығындағы ұшқыр ароматты заттарды сіңіру жолымен алынған дәмді құнды өнім. Бұл жағдайда балық микрофлорасына бір қатар факторлар ықпал етеді.

Балық және балық өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау Балық еті ұзаққа сақталмайды, жаз айларында 12-24 сағаттан соң бұзылу үрдістері басталады. Ол келескелес себептерге байланысты болады, дәнекер ұлпасының жұмсақ болуына, гликоген өте аз мөлшерде болуына, дене сыртының шырыштануы (муцин) микроорганизмдердің тез арада көбейіп-дамуына, ішек ферменттерінің белсенділігін жоғарылатып, ағзалардың езіліп, құрсағының жарылуына әкеліп соқтырады. Сондықтан да балықтың жас балауса екендігін анықтау қажет. Оған қоса, балықтар әртүрлі індетті және инвазиялы ауруларға, улануларға бейім болады. Балық етін санитариялық тұрғыдан бағалағанда жоғарыдағы көрсеткіштерді анықтауға назар аудару қажет.

Балықтардың жас және оның тағамға жарамдылығын органолептикалық, бактериоскопиялық, бактериологиялық және химиялық әдістермен анықтайды. Тағамға рұқсат етілетін балық адам организмі үшін зиянсыз және өнімдік талаптарға сай болуы керек.

Өндірістік өңдеуге не сатылуға әкелінген балықтардың барлық топтарын тексереді. Балықтың қабыршағы мен жабысқақ сұйықтан тұратын сыртқы жабынына, көзіне, желбезектеріне, құрсағына, бұлшық еттерінің жұисақ – қаттылығына және иісіне назар аударады. Бізбен сынама жасап, өзіндік салмағын суға батыру арқылы анықтайды. Грам әдісімен боялған бұлшық еттерін микробтармен зақымдануын, аммиак пен күкіртті сутегінің бар-жоғын анықтайды. Пісіру сынамасы жануарлар етін әдісімен ұқсас. Өнімнің түсін жаңа кесілеген көлденен тілікте анықтайды. Тілікті еті мол жерден алады. Тері асты ұлпаларының сарғаюы деңгейін анықтау үшін балықтың терісін сыпырады.

Консистенциясын анықтау үшін жаңа ауланған балықтың консистенциясын өнімді саусақпен қысу арқылы анықтайды. Мұздатылған балық консистенциясын балықтан немесе өнім қорабының терең қабатынан температура 0 - ден 50С –қа жібігеннен кейін алады. Өнімінің температурасы балықтың ең қалың жерінен, орта тұсынан өлшенеді. Ол үшін ойық жасап, оған металл жиекті термометр орналастырады. Тұздалған, маринадталған, қақталған балық өнімдерінен консистенциясын төмендегідей жолмен алады: өнімнің ең етті деген жерінен саусақпен басып көру арқылы; өнімнің ең етті деген жерінен шетін басып көру арқылы; шайнап көру арқылы;

Балықтың иісі балықтың денесінде арқа қанаты мен бас аралығынан, аналь тесігіне жақын орналасқан тұсынан, жаралар мен механикалық зақымдаулар бар жерінен, етті қалың жерінен биологиялық терең қабатынан енген пышақ немесе бізбенен, желбезек бетін иіскеу арқылы анықтайды. Мұздатылған балық иісін өнімді жібітпей, қыздырылған пышақ немесе бізді енгізу арқылы анықтаса, ұсақ балықтардың иісін бетіндегі шырынды иісі арқылы анықтайды. Тірі балықтың иісін сыртындағы желбезегінен анықтайды. Егер күмән туса немесе иісінің бұзылмағанына толық көз жеткізу үшін қайнату сынамасы арқылы анықтайды.

Міндетті түрде тоғышарлардың бар-жоғына назар аударады. Құрсағы қампиған балықтарды жарып, лигулез, құрсаққа су толуы және т.б. ауруларға тексереді.

Тірі балықтарды сараптау барысында, оның судағы қозғалысына назар аударады, дені сау балықтар өте қозғалғыш, су түбінде жүзеді. Баяу қозғалатын балықтарды аулап алып, індетті және инвазиялы аурулары жоқ болса, сатуға жібереді. Соғылған, қабыршағы түскен балықтарды сатқызбайды, оларды өндірістік өңдеуге бағыттайды. Арық балықтарды утилдейді. Балауса және тоңазытылған балықтар бұзылуға бейім, сыртынан көкшіл - сұр түсті сұйықпен қапталып,желбезектері ағарады, жағымсыз иіс пайда болады.

Мұздатылған балық етінің құрылысын және иісін анықтау үшін, оны жібітеді. Желбезектері қызғылт, не бозғылт қызыл, жібітілген балықта бөгде иіс жоқ, семіз балықтарда аздаған тотыққан май иісі білінеді. Көздері ішке кіріңкі, бұлыңғыр – сұр түсті, денесін бұлыңғыр қоймалжың сұйық басқан. Қабықтары сұр түсті, жылтыр емес. Желбезектері қоңыр-сұр түсті. Желбезек жапырақшалы желбезек доғасынан алшақтау. Желбезектегі сұйық бұлыңғыр – сұр түсті, жағымсыз иісі бар. Пісіру сынамасының сорпасы бұлыңғыр, жағымсыз иісті.

Балық етінде улы заттардың қалдығы қалғанында химиялық – токсикологиялық зерттеулер жүргізеді.

Сезімдік көрсеткіштері бойынша балауса балықтың көзі – шығыңқы, жылтыр, қабығы бүтін, жылтыр, терісіне тығыз орналасқан. Денесінің сырты таза тұнық сұйықпен қапталған. Желбезектері қызғылт, не бозғылт қызыл, желбезек доғасы және жапырақшалары бүтін. Иісі таза, жас балыққа тән. Балық сыртын басып тексергенде тығыз, алақанға салғанда құйрығы мен басы төмен салбырамайды. Сүйектері бұлшық етінен күшпен ажыратылады.

Бұзылған балық. Көздері ішке кіріңкі, бұлыңғыр – сұр түсті, денесін бұлыңғыр қоймалжың сұйық басқан. Қабықтары сұр түсті, жылтыр емес. Желбезектері қоңыр-сұр түсті. Желбезек жапырақшалы желбезек доғасынан алшақтау. Желбезектегі сұйық бұлыңғыр – сұр түсті, жағымсыз иісі бар. Бұлшық еті – жұмсақ алақанға алса басы мен құйрығы салбырап тұрады. Балықтың ішкі мүшелері езілген, сасық иісі болады.
Дәріс№ 5. Балықтарды тасымалдау, өнімдерін өндірістік өңдеу мен өндіру технологиясы. Балық және балық шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау.

Дәріс №6. Жұқпалы ауруларда балық және балық шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау.

Балықтың жұқпалы ауруларының жіктелуі (вирусты, бактериалы және микоздық) және олардың қысқаша сипаттамасы, осы ауруларда балықты ветеринариялық санитариялық сараптау және бағалау.



Тұқылардың қызылшасы (псевдомоноз). Негізінен тұқылар мен сазандарды зақымдайтын өте жіті түрде өтетін ауру. Екі, үш жастағы балықтар ауруға бейім келеді. Жыл мезгілінің әсіресе ыстық уақытында жылдам таралады.

Коздырушысы - B. pseudomonas punсtata, қысқа, қозғалғыш, шеттері жұмырлау ұзындығы 0,8-2 мк, ені 0,5-0,8 мк, спора мен капсула құрамайтын таяқша. Қатты қоректі ортада жартылай мөлдір домалақ тізбек құрайды, сорпада- тегіс бұлыңғырланады, бетінде – жұқа қабық, түбінде тұнба түзеді. 20-25 С –та жақсы өседі. Бактериясының сүзгіш кабығы бар.

Індеттің таралу жолдары бастапқы (зақымдалған ағза, бөлінген сұйық, өлген балық мүшелері және т.б.) және екінші қайтара (жұқпалы суаттар, азықтар мен балық өсіретін құрал - жабдықтар) болып екіге бөлінеді. Аурудың қоздырғыштары суда, оның түбінде жақсы сақталады, төмен температура әсеріне төзімді.

Аурудың бастапқы сатысында (жіті түрінде) ауру балықтарда тері қабатымен ішкі мүшелерінің геморрагиялық қабынуы байқалады. Барлық жүзу қанаттары, әсіресе төменгі (кеуде, құрсақ және анальдың) қанаттары қою қызыл түске боялады, құрсақ қампияды, ол жалпы дененің ісінуіне ауысады, ақырында қабыршақтары тікірейеді, көздері бақыраяды. Құрсақты басқанда анустан шырыш жіптері бөлініп шығады.

Аурудың жіті кезеңінде тері мен жүзу қанатының қабығында некрозды ошақтар пайда болып, жараға айналады. Өлген балықтарды жарып тексерген уақытта, ішкі мүшелерінің қанталап, бірыңғай затқа айналып, қатты ісінгендігі байқалады.

Құрсақ бөлігі қызыл түстес сұйыққа толады. Көкбауырдың көлемі ұлғаяды, жүзу торсылдағында, перикардта ноқатты қан құйылған.

Балық өнімдерін ветеринариялық- санитариялық сараптау. Егер бұзылмаған таза балықтың сыртқы жамылғысында бірен - саран іріңді- некрозды жарақат пен жаралар байкалып, ал бұлшық ет ұлпаларына терең ене қоймаған болса, ондай балықты азық түлік мақсатында пайдалануға босатылады. Бірақ зақымдалған жерін тазалап алып тастап және пысырылғаннан немесе 30 минуттан кем емес уақытта қуырылғаннан кейін қоғамдық тамақтану желісінде қолдануға рұқсат етіледі. Балықта қызамықтың жіті ағымдағы ауру нышандары байқалғанда және де іріңді- некрозды жара, бұлшық еттің ұлпаларында тереңге еніп, сулы ошақтары болғанда, балықты утилдеуге жібереді. Жақсылап пысырып аңдарға азық ретінде береді.

Балықтардың фурункулёзі (аэромоноз) Ауру жалпы септимецияның дамуымен, қалың бұлшық етте іріңдеген жараның пайда болуымен немесе ауру балықтардың ішектерінің жіті қабынумен сипатталады. Фурункулёзге тұқылар , лақалар, шортандар бейім келеді. Жасы үлкен жастағы сақа балықтар ауырады.

Қоздырғышы - Aeromonas saimonicida, қозғалмайтын, спора түзбейтін, жиектері дөңес келетін, қысқа таяқшалар. Агардың өсу барысында пигмент әсерінен агардың беті қоңырланады, бұл осы бактерияның өсінді нышандарының барлығымен сипатталады. 400С – қа дейін қыздырғанда бактериялар өледі.

Аурудың бастапқы кезінде құрсақ бөлігіндегі терінің және кеуде жүзу қанаттарынң қызаруы байқалады. Одан кейін терінің зақымдалған жерінде фурункулдар пайда болады, балықты жарып көргенде оның іш құрылысы езіліп, жара пайда болғандығы байқалады. Ауру балықтардың жүзу қанаттарындағы перделері бұзылады. Фурункулёзбен ауыратын балықтар үйірлерінен қалып қойып судың бетіне жүзіп шығады, жағалауға келіп тығылады. Аурудың жіті ағымында ішкі мүшелердің қанталауы, көкбауыр гиперплазиясы, бүйректің некрозды ыдырауы, ішектердің қабынуы байқалады.



Балық өнімдерін ветеринариялық-санитариялық сараптау. Фурункулезбен ауырған балықтарды утилдеуге жібереді (жақсылап пысырғаннан кейін оларды жануарлардың азығына қосуға жібереді).

Шешек. Ауру балықтардың терісінде өзгерістер пайда болуымен сипатталады. Бүгінгі күнге дейін қоздырғыштары табылмаған. Тұқылар, сазандар, табандар, шабақтар, көк серкелер шаяндар (2 жастағы және оданда үлкен балықтарда жиі кездеседі) көп ауырады. Ауру басталғанда балықтардың денесінін әр бөлігінде және жүзу қанаттарында ақ дақтар пайда болады. Содан кейін осы жерлерде ақ – сүттес тығыз қалың өсінділер құралады, (шешек дақтары), тері бетіне көтеріледі. Балықтарлың денесі алдымен тегіс, тосын кедір - бұдырлы шеміршек тектес жабынмен жабылады. Ішкі мүшелерде арнаулы өзгерістер жоқ.

Балық өнімдерін ветеринариялық-санитариялық сараптау. Шешектің бастапқы сатысында және аз ғана зақымданған балықтар тосқауылсыз шығарылады, ал денесінің кейбір бөліктерінде өскіндер болған жағдайда , оны қоғамдық тамақтану желісінде тек мұқият тазаланып, пысырылғаннан кейін ғана қолдануға рұқсат етіледі.

Ісіну белгілері, қызыл дақтары мен жаралары бар балықтарды утилдеуге жібереді.



Шортан обасы (чума). Көктем - жаз уақыттарында кездесетін, жіті түрде өтетін жұқпалы ауру. Обамен көбінесе шортандар ғана ауырады.

Қоздырғышы: B. pseudomonas esoxicidae. Терісінде, жиірек терінің артқы бөлігінде қызыл жолақты жаралар пайда болады. Аурудың жіті түрінде құрсақ бөлігінде сары – ақшыл қызыл түсті сұйық пен фибрин жіптерінің жинақталуы байқаладыы. Жұмсақ тері асты біріктіргіш ұлпалары бұзылып қанталайды, жара ортасында бұлшық еті жалаңаштанғандығы көрінеді. Денесі мен құйрық бөлігінде жаралар пайда болады. Ішкі мүшелерде патологиялық - анатомиялық ауруға тән белгілер болмайды.

Балық өнімдерін ветеринариялық-санитариялық сараптау. Аз зақымдалған тірі балықтарды механикалық жолмен тазартып, мұқият пысырғаннан кейін, тамаққа пайдалануға болады, көп зақымдалғандарын утилдеуге жіберіледі.

Форелдердің вирустық геморрагиялық септицемиясы - өте қауіпті вирусты ауру болып табылады. Көбінде жиекті форелде байқалады, ал өзен форелдерінде сирек кездеседі. Көбінесе бір жасқа дейінгі балықтар ауырады, өлім 90%дейін болады.

Ауру қысқы-көктемгі кезеңдерде судың температурасы 8-120С болғанда байқалады. Температура жоғарылағанда ауру тоқталып қалады. Аурудың көзі болып, ауру балықтар, өлекселер және таза емес су тоғандары саналады.

Ауырған балықтар су жағасына шығып қалады да, адам жақындағанында тіршілік білдірмейді. Балықтың тері жабыны қарайған, көздері шығыңқы, желбезектері бозданған, қанаттарында қан құйылулар байқалады, арқа қанаты некрозды ошақпен, ішкі қуыстарының ұлғаюымен сипатталса, кейбіреулерінде жүйке жүйесі зақымданған.

Сойып зерттегенде бауыры сарғайған, қою қызыл дақтары бар, асқазаны ұлғайған, қампиған, асқазанның кілегей қабығында, ішкі қуыстарда қан құйылу байқалады.



Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Органолептикалық көрсеткіштері бойынша, балық балғын, әрі сау болса адамдарға тағамға пайдалануға рұқсат етіледі. Өлекселерді қайнатқан соң жануарларға азық ретінде пайдаланады.

Бранхиомикоз - балықтың желбезегінің зақымдануымен сипатталатын, жіті өтетін жұқпалы ауру. АурудыалғашретГерманияда М. Плен (1992) сипаттаған, кейінненолПольшада, Чехославакияда, Ресейдебайқалды.

Қоздырушысы – тұқы балықта, сазанда, табанда – Branchiomyces sanguinis, шортанда – Branchiomyces demigrans, ал қара балықта саңырауқұлақтың аталған екі түрі де ауру қоздырады. Бәрінен де 1 – 2 жастағы тұқы балық пен сазан жиі ауырады, басқа балықтар сирек шалдығады. Бранхиомикоз тек жаздасудыңтемпературасы 220С – танжоғарыболғандабайқалады. Кенеттенжәнежаппайбілінеді. Инфекция қоздырушысыныңбастауы – ауырғанбалықтар, ал жұғу факторы – өлгенбалықтар мен зақымданғантоғанныңтүбі. Аурудыңшығуына су қоймасыныңластануы, судағыоттегініңазаюыықпалетеді. Бір су қоймасынанекіншісіне ауру қоздырушысытасымалданғанбалықпен, аққансуменкеледі. Өлімкөрсеткіші 50 – 70% - ғажетеді.Бронхиомикоздыңжаппайбілінуі 5 – 12 күнгесозылады. Ауырғанбалыққоректенуінтоқтатып, ағынғанемесетоғанныңжағасындасудыңбетіндеқимылсызтұрыпқалады. Желбезегінденоқаттықанталауларпайдаболып, желбезекұлпасыныңбіржерібозарып, екіншіжеріқарақошқылданып, аламыштүстікеледі. Желбезектіңкейтұстарыөліеттеніп, шетіжырымдалады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Бронхимикоз байқалған жағдайда судың ағынын күшейтіп, оттегімен қанығуын молайтады. Ауырған балықтарды аулап, өлген балықтарды жинайды. Балықтарды қолдан қоректендіруді, органикалық тыңайтқыштарды қолдануды тоқтатады. Су қоймасына үйрек пен қазды жібермейді. Судың рН көрсеткішін әк сүтін қосып 8,0 – 8,5 дейін көтереді. Балықты бір су қоймасынан екіншісіне көшіруді тоқтатып, балық аулау жабдықтарын үнемі дезинфекциялап тұрады. Аз зақымданған, қоңдылығы орташа балықты тағамға қолдануға болады.

Сапролегниоздар (дерматомикоз немесе сапролегниоз) – әртүрлі тұщы су балықтарының терісі, желбезектері және жүзу қанаттары зақымдалуымен сипатталатын жұқпалы ауру. Бұл саңырауқұлақтар тудыратын ауру ерте уақыттан балықты қолдан тоған суларында және өндірістік тәсілмен өсіру басталғаннан бері белгілі.

Қоздырушысы – фикомицеттер саңырауқұлақтарының Saprolegnia және Achlya туыстығына жататын шартты түрде зардапты микроорганизмдер. Көбінесе балық денесі мен уылдырығында табылатын қоздыруышылар: S. parasitica, S.ferax, S.mixta және A.flagella. Бұл саңырауқұлақтар сулы ортада кеңінен тараған. Сапролегниозбен балық барлық жасында ауырады. Ауру балық ашыққанда, жарақаттанғанда, судың аздық және тұздық құрамы бұзылғанда жылдың кез келген маусымында байқалады. Сапролегниоз көбінесе басқа жұқпалы індетті және инвазиялы ауруларға қабаттасып өтеді. Сапролегниозға жарақаттанған және тіршілігін жойған кезде уылдырық та шалдығады. Оны биссус деп атайды. Балықтың терісінде, жүзу қанаттары мен желбезектерінде саңырауқұлақтың ұйысқан жіпшелерінен тұратын мақта тәрізді тозаңды қабат кездеседі. Теріні тесіп, жіпшелер бұлшық етке, тіпті ішкі ағзаларға өтіп кетеді. Жайылған ауру түрінде зақымданған балықтар өліп қалады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Ауруға диагноз қою шалдыққан балық пен уылдырықты мұқият тексеріп қарағанда қиынға түспейді. Мақта тәрізді тозаң қабатта микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен зооспорангиялары көрінеді.

Сапролегниоздың алдын алу үшін балықтың әлсіремеуіне және жарақаттанбауына жағдай жасайды. Уылдырықпен жұмыс істегенде, оны жинағанда және ұрықтандырғанда өте мұқият болып, судың тұнықтығын бақылап, инкубация жабдықтарын таза ұстау уылдырықты сапролегниозға шалдығудан сақтайды.



Аз ғана деңгейде зақымдалған балықты тазалағаннан кейін, шектеусіз тағамға жібереді. Ал ағза зақымданып, бұзылған патологиялық өзгерісі айқын болғанында балықты утилизациялауға жібереді.

Жүзу жарғағының қабынуы – тұқы балықтың жүзу жарғағының қабынуымен сипатталатын жұқпалы ауру.

Қоздырушысы. Аурудың жұқпалы екендігі ешқандай күдік тудырмайды, бірақ оның қоздырушысы осы күнге дейін дәл анықталған жоқ. Әртүрлі зерттеушілер аурудың қоздырушысы вирус, бактерия, саңырауқұлақ, тіпті балдыр деген пікірді жақтайды. Жүзу жарғағының қабынуы көбінесе екі жасар тұқы балықта кездеседі, бір жастағы немесе бірен – саран екі жастан асқан балықтарда да ұшырасуы мүмкін. Сазан бұл ауруға біршама төзімді. Жүзу жарғағының қабынуының жаппай білінуі тек жазда байқалады. Әдетте тоғаның зоогигиеналық жағдайы неғұрлым нашар, тұқы балықтың тығыздығы жоғары болса, ауру соғұрлым зардапты өтеді. Қыста бір жасқа дейінгі балықта ауру созылмалы өтіп, бірте – бірте өле бастайды. Бір жасқа дейінгі және бір жасар балықтарда өлім көрсеткіші 30% - ға дейін, ал тауарлық балықта 50% - ға дейін жетеді. Індет қоздырушысының себебі – ауру балық. Судың түбіндегі топырақтан және лайдан жұғады. Жасырын кезеңі 30 – 90 күн, су салқын болғанда 8 айға дейін созылады. Ауру жіті, жітіден төмен және созылмалы өтеді. Жіті өткенде тұқы балық қоректенуін тоқтатып, сыртқы әсерге сезімі жоғалып, қозғалысы баяулайды. Жүзгенде денесі бір жағына ауып, немесе тікейген күйде болады. Құрсағы кеуіп, іркілдеп тұрады, артқы тесігі сыртына айналады. Желбезегі бозарып, денесінің кейбір телімдері қанға кернеледі. Жазда екі жасар балықтардың 80 – 100 % - ы шалдығып, көбінесе жаппай қырылады. Тірі қалған балықтарда ауру жітіден төмен немесе созылмалы түрге ауысады. Жітіден төмен өткенде аурудың белгілері бәсеңдеу білініп, аздаған балықтарда ғана байқалады. Созылмалы өткенде ауру белгілері білінбейді, кейбір балықтың іші кеуіп, кейіннен басылып қалады. Жазғы жайылым тоғандарында балықтың өлімі білінбейді, ал қыстамада 30 – 60 % тұқы балық өлімге ұшырайды.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Балықты тағамға қолдануға болады. Екі жасар тұқы балықта жүзу жарғағы күңгірт тартып, қан тамырлары білеуленіп, жүзу жарғағының қабыршағында ноқатты қанталаулар болады. Жүзу жарғағы суланып, қанталап, немесе іріңдеп, өлі еттеніп қабынады, оның іші шіріген массаға толып, айналасында іріңді экссудатқа толы қуыс пайда болады. Көк бауыр ұлғайып, қызыл – қошқыл немесе теңбіл түсті болады. Бауыр босаңсып, бозарып, аламыштанады. Созылмалы өткенде бір жасқа дейінгі балықта жүзу жарғағы суланып домбығады, экссудат бірте – бірте қоймалжың немесе быламық массаға айналады. Екі жасар балықтың жүзу жарғағы кішірейіп, қабығы қалыңдап, бұжырланып, кейбір тұстары томпайып немесе жиырылып тұрады. Қан тамырының әр жерінде сұрғылт – қоңыр, қарайған дақтар болатыны ауруға шалдыққан балық пен уылдырықты мұқият тексеріп қарағанда қиынға түспейді. Мақта тәрізді тозаң қабатта микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен зооспорангиялары көрінеді. Жалпы балық өсіру және ветеринариялық – санитариялық ережелерді сақтауға негізделген. Жүзу жарғағының қабынуы және басқа аурулар тараған шаруашылықтардан балық әкелуге болмайды. Жүзу жарғағының қабынуы байқалған жағдайда шаруашылыққа немесе тоғанға шектеу қойып, балықтың барлық түрлерін, уылдырықты, балық қорегіне пайдаланатын омыртқасыздарды, су өсімдіктерін әкелуге тиым салынады. Су қоймасын сауықтыру жазда суын ағызып жіберіп, кешенді шаралар арқылы жүргізіледі.

Ихтиофоноз. Орталық жүйке жүйесінің зақымдалуымен белгіленеді, сол себепті денесінің тепе - теңдік сақтау қабілеті бұзылады.

Қоздырушысы. Ichtyophonus hoferi саңырауқұлағы, жүйке жүйесінде және басқа да ұлпаларда цист түрінде шоғырланады (инвазиялы). Саңырауқұлақ аралық ұлпаларға еніп жасуша инфильтрациясын тудырады. Балық денесінде ұсақ ақ – сұр түйіндер пайда болады және зақымдалған мүшелердің мөлшері үлкейіп кетеді.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау . Ауырғанбалықтардыжануарларғаазықретіндеқолданады.

Вирусты бронхионекроз. Желбезектерінің және ішкі мүшелерінің зақымдалуымен сипатталады.

Қоздырушысы. Иксоидриялық формалы вирус.Ауру жіті және созылмалы түрде өтеді. Жіті түрінде балықтар судың бетіне жиналып адамның жақындағанына назар аудармайды, қоректенбейді, өсуі тежеледі. Желбезектер ісінеді, кілегей қабықпен жабылады, жапырақшалары майысады, нүкте тәрізді және жолақты қанталау байқалады. Некроз ошақтары пайда болады. Бұл ауру түрінде 10 -15 күнге дейін созылып балықтардың 50 - 90 % өлімге шалдықтырады. Созылмалы түрінде балықтардың тіршілігінде өзгерістер байқалмайды. Желбезек доғаларында біршама жайылған некроз ошақтары кездеседі.

Ауруды жұқпайтын бронхионекроздан және бронхиомикоздан ажырату керек.



Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау.Тірі, сезімдік көрсеткіштеріжақсы,сапалыболса, адамдарғатағамретіндеқолдануғаболады. Сапасытөменбалықтардыжануарларғаазықретіндеқолданады.
Дәріс №7. Инвазиялық ауруларда балық және балық шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау.

Балықтың инвазиялық ауруларының жіктелуі (протозойлық, гельминтоздық, акантоцефалездік, су шаяндарына байланысты және т.б) және олардың қысқаша сипаттамасы, осы ауруларда балықты ветеринариялық санитариялық сараптау және бағалау.



Дифиллоботриоз. Балықтарда жалпақ құрттардың (Diphillobotrium latum) лентец плероцеркоидтың балаңқұрттары тудыратын ауру. Бұл ауру адамдардың, иттердің, мысықтардың, түлкілердің, т.б. ішек ауруы болып табылады. Адамдар мен етқоректілерде дифиллоботриозбен зақымдалады. Адамдарда паразиттердің ұзындығы 10 метрге дейін жетеді, ал терісі бағалы аңдарда 1,5 метрге жетеді. Плероцеркоидтің балықта шоғырланатын жерлері денесінде, бауырында, уылдырығында және бұлшықеттерінде. Бұл құрттың сыртқы денесі көлденең жолақты сақиналар дан тұрады, ал оның ұзындығы 1 – 1,5 см, ені 2 – 3 мм, түсі ақ. Дифиллоботриозбен зақымданған балықтардың сыртқы түрін қарағанда, ауруды анықтауға болмайды. Ауруға күдік туған кезде құрсақ қуысын жарып қарайды және ішектің, мүшелердің, уылдырықтың диаметрі 1,5 – 4 мм фиброзды капсуламен зақымдалуына тексереді. Бұлшық еттен қалыңдығы 5 мм көлденең кесінділер кесіп алынады және плероцеркоидтардың бар – жоғына тексеріледі. Плероцеркоид триэнофорусты (адамға қауіпсіз) басқа аурулардан ажырату үшін микроскопия жүргізіледі.

Адам бұл аурумен дұрыс пісірілмеген, дұрыс қуырылмаған, дұрыс тұздалмаған балықты тағамға қолданғанда зақымдалады.



Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Көп зақымдалған балықтарды утилизациялайды, бір – екі плероцеркоид табылса, тұздаумен зиянсыздандырады, не мұздатады (- 80С, 7 күн аралығында), не қайнату арқылы (кем дегенде 30 минут), не консерві жасауға қолданады.

Қауіпті аймақтардан ауланған балықтарды қолданысқа тек залалсыздандырғаннан кейін ғана тамаққа, не жануарларға азық ретінде жібереді.

Дифиллоботриозбен қауіпті аудандарда, базарларда, балық сататын орындарда балықты тек дұрыс пісіріп немесе қуырғаннан кейін ғана тағамға қолдануға болатынын көрсететін жазулар ілініп тұру керек.

Описторхоз – тұқы балықтардың ауруы (екінші аралық иесі). Ауру балықтардың арқа бұлшық еттерінде цисталардың пайда болуымен сиппатталады. Онда адамға қауіпті тоғышар мысық метацеркарийлері (Opisthorchis felineus) орналасады.

Бұлшық ет арасын байланыстырушы ұлпаларда табылатын цисталар көлемі тары дәніндей, түсі ақ. Микроскоппен қарағанда жартылай ай тәрізді құртты көруге болады. Онда екі сорғышы және үлкен қара дақ болады.



Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Балықты залалсыздандыру үшін қайнату және басқа термиялық өңдеулер әдістері қолданылады. Мұздату арқылы залалсыздандыру үшін -150С -та 14 тәулік ұстайды.

Клонорхоз. Бұл ауруды жапондық сорғыш құрттардың (Clonorchis sinensis) метарцеркарийлері тудырады. Олар тұқы тұқымдас балықтардың бұлшықеттерінде дамиды. Негізгі иесі адамдар мен етқоректілер болып табылады және оладың өт жолдарын зақымдап сары ауруды тудырады. Адамдардың зақымдалуы шикі немесе дұрыс пісірілмеген ауру балықты тағамға қолданғанда болады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Сорғыш құрттардың көп болғанында балықтарды утилизациялайды, бір – екі сорғыш құрттар табылса, тұздаумен зиянсыздандырады, не мұздатады (- 80С, 7 күн аралығында), не қайнату арқылы (кем дегенде 30 минут), не консерві жасауға қолданады.

Қауіпті аймақтардан ауланған балықтарды қолданысқа тек залалсыздандырғаннан кейін ғана тамаққа, не жануарларға азық ретінде жібереді.

Клонорхозбен қауіпті аудандарда, базарларда, балық сататын орындарда балықты тек дұрыс пісіріп немесе қуырғаннан кейін ғана тағамға қолдануға болатынын көрсететін жазулар ілініп тұру керек.

Метархоз (Псевдоамфистоматоз). Метархозбен (Meterhis albidus) псевдоамфистомоздың (Pseudoamphistomum truncatum) трематодтары тудыратын адамдар мен етқоректілердің ауруы. Олар бауырдың өт жолдарында тоғышарлық тіршілік етеді.
Аралық иесі болып табылатын балықтарда, тоғышар бұлшық етте метацеркарий түрінде дамиды.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Метацеркарийлер саны 2 -3 –тен көп болса зақымдалған балықтар утилизацияға жіберіледі. Ал егер аз зақымдалса, 20% тұз қышқылында 8-10 күн аралығында залалсыздандырады.

Метагонимоз - адам, ит, мысық, түлкі және терісі бағалы түлкі ауруы. Жануарлардың аш ішегінде тоғышарлық ететін Metagonimus jokogowai трематодасы тудырады. Тоғышар алмұрт пішінді, ұзындығы 1-2,5 мм. Аралық иелері - балықтар мен ұлулар.

Тоғышардың метацеркарийі зақымдынған балықтардың қабыршағында, теріде, желбезек жапырақтарында және жүзбе қанаттарында дамиды.



Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Метагонимозбен зақымдалған балықтың желбезегін, қанаттарын, қабыршақтарын алып тастайды да қайта өңдеуге жібереді немесе 8-10 күн 18-200С температурада мұздатады. Зақымдалған балықтарды базарларда сатуға тиым салынады. Зақымдалған балықтың тазалау кезіндегі қалдықтарын қайнату арқылы залалсыздандырып техникалық заттар дайындау үшін қолданады.

Диоктофимоз – адамдар мен ет қоректілердің бүйрегінде және несеп жолында дамитын, Dioktophyme renale нематодасы тудыратын ауру. Аралық иесі - опигохет, оны бақа және балық жейді де тасмалдаушы иесі болады. Адам зақымданған балықты жеп жұқтырады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Зақымданған балықты 30 минут қайнату арқылы залалсыздандырады. Залалсызданбаған балықтарды азық ретінде пайдалануға тиым салынады, оларды техникалық утилдеуге жібереді.

Анизакидоз – ауруды көптеген теңіз және мұхит балықтарында нематода Anisacidas баланқұрттары тудырады. Баланқұрт бұлшық етті және ішкі мүшелерді зақымдайды, олардың ұзындығы 1,5 см дейін жетеді, түсі ақшыл немесе қызыл болады. Көбінесе олар бауырда, дененің сірілі қабықтарында, ішектің қабырғасында жиналады. Олар спирал тәрізді немесе үтір тәрізді, кейде капсула түзеді. Баланқұрттар көбінесе арқа бұлшық еттерінде орналасады. Көбею шағына жеткен кезде олар жыртқыш балықтардың және теңіз сүтқоректілерінің ішек-қарынында болады. Балаңқұрттар мұздатуға төзімді, -140С -да 7 тәулікке дейін тіршілігін сақтайды, әлсіз тұздауда 35 тәулік., сондықтан да, залалсыздандыру үшін балықты бір апта бойы -20-210С -да сақтау керек. Қазіргі уақытқа дейін анизакидоз адамға зиянсыз деп есептеліп келді, себебі, олар организмде толық дамуға қабілетсіз болады. Өткен ғасырдың 50 жылдары шетел әдебиеттерінде тоғышардың баланқұрттарымен адамның ауырғаны туралы мәліметтер табылды. Олар шикі балықпен адамның ішегіне түсіп ішек немесе қарын қабырғасына енеді. Ары қарай олар дамымайды, бірақ ол адам организміне антиген ретінде әсер етіп ауыр аллергия түрін және ішек қабынуын туғызып, аяғы өлімге әкелуі мүмкін.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Анизакид балаңқұрттарымен балық жаппай зақымдалса, балық ұнын жасау үшін утилдейді. Ал әлсіз зақымданған түрінде -20-210С -да бір апта бойы мұздату арқылы залалсыздандырады немесе консервілеуге жіберіледі.



Постодиплостоматоз – оңтүстік аймақтағы су қоймаларының балықтарында кездеседі, Posthodiplostomum cuticola сорғышының метацеркариі туғызады. Негізгі иесі болып балықжегіш құстар (Бірқазан). Бірінші аралық иесі Planorbis Planorbis, ал екінші иесі тұқы тұқымдас балықтар.Толық дамыған паразит құстардың ішектерінде кездеседі. Тоғышар жұмыртқалары суға түсіп, қарапайымдыларға қорек болады. Қарапайымдылар денесіне церкарийлер шығады, балықтардың сыртқы қабықтарының ұлпасына еніп, жиналып, метацеркарийге айналады да, сыртын капсула қаптайды. Балық терісінде капсулалардың маңайында қара түйіршікті дақтар пайда болады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Балық денесі арып немесе бүлінгені байқалса, балықты утилдейді. Ал дақтар жоқ болса, онда пайдалануға босатады. Балықты консервілеуге де рұқсат етіледі. Ондай балықты тұздауға, қақтауға, ыстауға және маринаттауға болмайды.

Миксо және микроспоридиоз - балықттарда циста түрінде сипатталатын ауру. Бұл тоғышардың цисталары тұщы су балықтарының желбезегінде, терісінде, бауырында, бүйрегінде, уылдырығында жиналады. Олар балықтардың ішкі мүшелері мен денесін зақымдайды. Сыртқы тексеруде өте айқын білінеді, себебі дене ұлпаларынан цисталар анық көрініп тұрады. Адам үшін бұл паразиттер қауіпсіз.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Балықтар жоғары деңгейде зақымдалып, арып кетсе утилдеуге жібереді. Ал әлсіз зақымдалғанда тазартып бөлшектегеннен кейін кулинариялық өндіріске немесе консерві дайындауға жіберіледі.

Дәріс №8. Жұқпалы емес ауруларда және улануларда балық және балық шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау.

Механикалық зақымданудан, толық құнды емес, теңгерілмеген қоректенуден болатын балық аурулары. Балықтың тұншығып қырылуы. Осы зақымдануларда балық және балық шаруашылығы өнімдерін всс және санитариялық бағалау. Балықтың әртүрлі пестицидтермен, өндіріс қалдықтарымен, ауыр металдардың жоғары концентрациясымен, фенол, мұнай өнімдерімен, синтетикалық қара маймен, химиялық заттармен улануда балық және балық шаруашылығы өнімдерін всс және санитариялық бағалау.



Хиллодонеллез – инфузория тудыратын ауру. Тоғышардың ұзындығы 0,05-0,06мм, ені 0,03-0,04мм. Хилодонелла кілегей қабатты терісімен және эпителий клеткасымен жұтқыншағының көмегімен өз қорегін сорады. Барлық жастағы тұқы балықтар хилодонелламен зақымдалады. Балықтардың хилодонелламен зақымдалуы ауру балықтан екінші балыққа жұғу арқылы таралып отырады. Хилодонелла суық сүйгіш инфузория болып табылады. Олардың жалпы санының көбеюі 5-100С -да, кейде 3-50С -да жүреді. Температура 150С –қа жоғарылағанда олардың көбеюі де баяулайды, ал 200С - да мүлдем тоқтап қалады. Жазда тұқылар осы тоғышарлардан мүлдем дерлік таза болады, ал күзде зақымдалу көбейе түседі. Хиллодонелездің негізгі мінездемесі - сұр дақтар терінің бетінде пайда болуында. Дақтар алғашында кішкентай бөлек дақ түрінде пайда болады, содан кейін олар бір-бірімен қосылады. Біраз уақыттан соң сол дақтар балықтың желбезегінде де пайда болады, балықтар содан өліп кетеді.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Жайылып кеткен дақтармен зақымдалған балықтарды техникалық жолмен утилдейді. Оларды тағамдық мақсатта пайдалануға болмайды. Ал дақтар бір-екілі болса, оларды жоғарғы температурада өндеп, консерві жасауда пайдаланады.

Костиоз – микроскоптың көмегімен ғана көруге болатын тоғышар - паразит. Балықтың терісінде кілегейден құралған сұр дақ пайда болады. Балықтың желбезегімен терісіне жабысқан құрт балықты қатты тітіркендіреді және эпителийді жарақаттайды. Соның артынан сапролегния және ахлияның саңырауқұлақтары зақымдауына жол ашылады. Балықтың желбезегіне костиялар жеткенде балықтар жылдам, жаппай қырылады. Ауру бір аптаға, кейде одан да көпуақытқа созылады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Денесі жаппай зақымдалған балықтарды жарамсыз деп санайды. Олардың көзін жояды.

Лигулез және диграммоз –таспа құрт әсерінен, тоған суларында тіршілік ететін балықтардың ішінде жиі кездесетін ауру. Қосымша иесі шағала мен жабайы үйректер, аралық иесі шаян және тұқыларға жататын балықтар. Таспа құрттың жұмыртқасы құстардың саңғырығы арқылы суға түсіп, корацидийге айналады, оны шаяндар жұтқан соң олардың денесінде процеркойдқа айналады. Ал шаяндарды жеген балықтардың құрсағында плероцеркойдқа айналып, ұзындығы 10см - ден 1м – ге дейін балаңқұрттары өсіп жетіледі. Соның салдарынан балықтың құрсағы қатты қампиып, жарылады да ішіндегі личинкалар суға түсіп - өнеді, балық өледі.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және күресу шаралары. Денесі жаппай зақымдалған балықтарды жарамсыз деп санайды. Орташа және жоғарғы қондылықтығы балықтарды және бұлшық ет ұлпаларында сулану болмаса балықты өнделген соң пайдаланады. Ал арық балықтарды тағамға жарамсыз деп санайды да азық мақсатында терісі бағалы аңдарға береді.

Ихтиофтироз - кірпікшелермен біркелкі қапталған инфузория, ұзындығы 0,5-0,9мм, денесі шар тәрізді. Ихтиофтирус көптеген балықтардың тоқ ішегі мен желбезегінде және көз бұршағында тіршілік етеді. Паразит- тоғышарлар теріге ене отырып, желбезекке, содан көзге, эпителиймен өсе отырып денеің терең қабаттарына дейін енеді. Паразиттер қоршаған ортада көбейеді. Терісін жарып шыққан балықтардың денесі судың терең қабатына батып, нәзік циста қабатын түзеді. Ал цистаның ішінде инфузория бөліну арқылы көбейеді. Балық өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және күресу шаралары. Орташа және жоғарғы қондылықтығы балықтарды және бұлшық ет ұлпаларында сулану болмаса балықты өнделген соң пайдаланады. Ал арық балықтарды тағамға жарамсыз деп санайды да азық мақсатында терісі бағалы аңдарға береді.

Сангвиниколез сорғыш құрттар тудыратын ұзындығы 1м-ге дейін жететін құрт. Денесі созылыңқы, тікенексіз кутикуламен қапталған. Алғашында тұқылар дың денесінен енген тоғышар қанға өтіп, олардың желбезегінде ақшыл тұстардың пайда болуымен сипатталады. Осы кезеңде церкарии ересек сорғыштарға айналады, сорғыштардың ішінде жұмыртқаладың жетілуі жүреді. Бұл фаза инкубациялық фаза болып табылады. Екінші фаза бірінші клиникалық белгілердің пайда болуы мен сипатталады. Ақшыл, қансызданған аймақ пайда болған желбезектердің үзілуінің бастамасы болып келеді. Үшінші фаза желбезекті шіріткіш бактериялары шірітіп, желбезектері түсіп қалады. Бұл фазада балықтар өліп қалуы мүмкін немесе біртіндеп балықтардың жазылуы мүмкін. Бұл аурудың жағдайына және балықтың қоршаған ортасына да байланысты болады.

Балық өнімдерін ветеринариялық - санитариялық сараптау және бағалау Балықтардың зақымданған желбезектерін сылып тастайды, қалған өнімдерін техникалық өндеуге жібереді.

Жұқпалы емес аурулардағы және уланулардағы балықтарды ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау.

Балықтардың жарақатты аурулары– табиғи су қоймаларында балықтардың соққы алуы сирек кездеседі. Кейде жарақатты қоректену мақсатында жыртқыш балықтар салады. Сонымен қатар, жәндіктер, жыртқыш құстар және жануарлар балықтардың жауы. Балық сондай-ақ өзі де түрлі су асты өсімдіктерімен де зақымдауы мүмкін.

Жаралар және қарақаттар.Жаралар мен жарақаттар, әдетте, балықтарда жылдам жазылады. Бұл балықтардың қан айналымының жылдамдығымен және сапрофитті бактерияларға төзімділігімен сипатталады. Бірақ, жарақат арқылы ауру тудырушы бактериялар да енеді, олар қабыну үрдісін тудырады.

Балықтарға суық тию.Н.И.Пучковтың тұжырымдауынша ауру терінің жылтырлығы жоғалғанда пайда болады. Температураның ауытқуы балық терісінің жүйке жүйелерін тітіркендіреді, соның салдарынан балыққа суық тиіп, ауырып қалуы мүмкін. Ол өзінің тәжірибесінде суға кокайнды қосқанда балықтардың тітіркенуі тоқтаған, балықтарда суық тиіп ауру байқалмағанын дәлелдеген. Өте төмен температурада тері өліеттенеді және қабаттанған қабықтармен қаптала бастайды, соның салдарынан сезімтал балықтар тез суық тидіру ауруына ұшырайды.

Дақты ауру. Эмбрионның құйрық жағында ақ дақ пайда болады да ұрық - эмбрион тез өледі. Бұл ауру уылдырықтар мен балықтардың шабақтарында байқалады.

Зоб ауруы.Балықтардың қалқанша безінің ұлғаюынан пайда болады.

Сколиазис.Ғалымдардың зерттеуі бойынша бұл аурды ешқандай ауру қоздырушылары тудырмайды. Балықтардың омыртқаларының кезіңде дұрыс жетілмеуінен пайда болады.

Көп су түбінде жатып қалғанбалықтар әсіресе карптар қыс мезгілінде су қоймаларының түбінде жатып, терісінің қабатында қалың май қабатының пайда болуымен сипатталады.

Балықтардың арасында улы балықтар да кездеседі, олардың арасында кейбіреулері үнемі улы, ал кейбіреулері уақытша ғана улы болып келеді. Сондай-ақ елімізде балықтар әр түрлі өндіріс қалдықтары мен әсіресе мұнай қалдықтарымен ластануы кездесіп тұратын құбылыс. Бұл балықтарды уландырып қана қоймай қаншама балықтарды, әсіресе сирек кездесетін Қазақстан Республикасы Қызыл кітабына енген балықтардың қырылуына алып келіп қана қоймай тірі қалған балықтарыдың өнімдерін күрт төмендетіп, эканомикалық шығындарға да ұшыратады. Балықтардың ауыр металдар мен қорғасын, сынап, мырыш, темір т.б. жоғарғы концентрациялы химиялық заттар мен улануы жалғыз балықты ғана уландырып қоймай оның етін жеген жануарлар мен адамдарды да қатты уландырады. Сондықтан да, балықтарды басқа өзен-көлдерден алып келгеннен кейін су ваннасына салып 6 сағат соң ғана, кулинариялық мақсатта пайдалануға болады. Улануға күдікті және уланған балықтарды тағам мақсатында пайдалануға тыйым салынады.

Жабайы жануарлар мен құс етін ветеринарлық - санитариялық сараптау

Қазақстанда бұлан, елік, жабайы солтүстік бұғысы, шұбар бұғы, құдіретті бұғы (марал, изюбр және т.б.), тоқал бұғы, бөкен, тау ешкі, жабайы қошқар, қабан, аю, борсық, қоян, құндыз және ауланатын құстар етін пайдалануға рұқсат етілген. Ауланатын құстарға сырғалығы бар құстар яғни тауықтар отряды (құр тұқымдасы, қырғауыл) және 20 - дан астам түрден құралған құстар жатады. Оларға құр шіл, саңырау құр, қырғауыл, бөдене, безгелдек және басқа да құстар жатады. Аулау кезінде суда жүзетін құстардың ішінде шүрегей үйрек, жабайы қаздың салмағы жағынан жоғары болып келеді.

Жабайы жануарлардың және ауланатын құстардың сойғаннан кейінгі ұшасын және мүшелерін тексеру.

Еттің иесі (ұша, ұшалардың) әкелген кезде ветеринариялық – санитариялық сараптауға ветеринариялық куәлікті немесе жабайы жануарлар және ауланатын құстардың жұқпалы аурулары жоқ жөнінде анықтаманы (онда уақыты, жүргізілген жері, және қортындысы көрсетілуі керек) міндетті түрде көрсетуі керек. Рұқсат етілген ату кезінде рұқсат қағазын көрсетеді.

Атып алынған жабайы жануар және ауланатын құстар етін ветеринариялық сараптау оларды дайындау ұйымдарына немесе кәсіпшілік және аң аулау шаруашылықтарына жібереді.

Жабайы жануарлардың ұшасын ветеринариялық тексеру тек мүшелеген соң (терісін сыпыру және ішкі мүшелерінен тазартқан соң) ғана жүргізіледі. Ірі жабайы жануарлардың ұшасы тексеруге бөліктерге бөлінген күйде (жартылай ұшаға, төрт бөлікке бөлінген) келуі мүмкін. Олар суытылған, салқындатылған, мұздатылған жағдайда болады. Ауланған құстың иесі тексеруге қауырсынымен және ішін жарып әкеледі.

Ветеринариялық – санитариялық сараптауға жылы уақытта ауланған құстарды, ауланған соң 2 сағаттан кем емес уақытта әкелу керек, ал суық кезде 10 сағаттан кем болмау керек.

Ауланатын құстарды және жабайы сүтқоректілердің ұшаларын және мүшелерін сойғаннан кейінгі тексеру әдістері ауыл шаруашылық жануарларды сойғанан кейін өнімдерін тексеру ережелеріне сәйкес жүреді. Бұлан, бұғы, бөкен, жабайы қошқар ұшаларын сойғаннан кейін тексеру ірі қара малды және ұсақ малдардың сойыс өнімдерінен, ал, қоян ұшасын үй қоян ұшасын тексеруден еш айырмашылығы жоқ.

Жабайы қабан, аю, борсық ұшаларын шошқа ұшалары сияқты тексереді және трихинеллезге зерттейді, ал ауланатын құстар ұшасы үй құстарына ұқсас зерттеледі. Бірақ та, сойғаннан кейінгі тексеруде және санитариялық баға бергенде жабайы жануарлар мен құс еттерінің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін ескеру керек.

Дәріс№ 9. Ара шаруашылығы, саланың эканомикалық тиімділігі мен маңызы.

Ара шаруашылығының қысқаша сипаттамасы, бал ара тұқымдары, бал ара үйірі және омарта өнімдері жөнінде мәліметтер. Ара шаруашылығы өнімдерінің түрлері және олардың сипаттамасы. Бал аралары өндіретін және өңдейтін өнімдер.



Дәріс №10. Бал ара аурулары кезінде ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау.

Ара шаруашылығы өнімдерін всс және санитариялық бағалау. МЕМСТ мен Республикалық техникалық шарттар мен ережелерге сәйкес балды сезімдік және зертханалық зерттеу әдістері. Балдың бұрмалануы және оларды анықтау тәсілдері.



Дәріс №11.Тағамдық өсімдік өнімдерін сараптау және санитариялық бағалау.

Тағамдық өсімдік өнімдерінің жіктелуі. Базарда сатуға рұқсат етлген өсімдік өнімдерін ерекшеліктері. Өсімдік өнімдерінің химиялық құрамына әсер ететін факторлар. Тағамдық өсімдік өнімдерінің қауіпсіздігі мен сапасын анықтау тәртібі мен ветеринариялық санитариялық сараптау.



Дәріс №12. Балауса тамыр-түйнектілер, жемістер, көкөніс, көкөнім, жеміс-жидек, саңырауқұлақ және бақша, жаңғақтарды өнімдерін сараптау.
Дәріс № 13. Ашытылған. тұздалған, маринадталған жәнне мұздатылған көкөніс, жеміс-жидектерді сараптау.
Дәріс №14. Ұн, жарма,крахмал, астық және бұршақ өнімдерін сараптау.
Дәріс №15. Тағамдық өсімдік майларын сараптау.

Зертханалық сабақтар


1.Құс етінің балаусалығын анықтау.

2. Ауру құс етін анықтау

3. Жұмыртқа және ұмыртқа өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау

4. Ветеринариялық санитариялық сараптау үшін балықты сыртынан тексеру және сойып қарау технологиясы. Тірі, тоңазытылған және мұздатылған балықтарды сезімдік зерттеулер

5. Базарлар мен дүкендер желісінде балық және балық өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау және санитариялық бағалау. Балық түрлері, оларды тасымалдау, сақтау және жарату кезеңдерімен танысу

6.Балықтарды зооантропонозды паразиттерге тексеру тәртібі және ветеринариялық санитариялық сараптау және бағалау

7. Ара балының және өнімдерінің түрлері. Балды ветсансараптау және санитариялық бағалау. Балды сезімдік және зертханалық зерттеулер. Балдың «жұмыстық» ерітіндісін дайындау, балдың ылғалдылығын, тұтқырлығын анықтау.

8.Балдың бұрмалануын зерттеу, борық қамыс немесе қызылша қантының, қантты шырынды ертіндісініңқоспаларын анықтау. Инверттелген қанттың диастаза санына қарай қоспаларын анықтау.

9. Шіре балын зерттеу – спиртпен, әк суымен және сірке қышқылды қорғасын ерітінділерімен реакциялар жүргізу.

10. Ұн, крахмал және желатиннің қоспаларын анықтау. Балдың қыздырылғандығын және балдың улылық дәрежесін анықтау.

11.Балауса тамыр түйнекті жемістер, көкөніс пен көкөнімдер сапасын сараптау. Олардың құрамындағы солонин, нитрат және нитреттерді химиялық токсикологиялық талдау.

12.Балуаса және ауру цитрусты жеміс-жидектер, саңырауқұлақтар және бақша көкөністерің сапасын сараптау және санитариялық бағалау.

13. Ашытылғын қырықабат, тұздалған қияр, қызанақ, қарбыз, маринадталған көкөністердің сапасын сараптау және санитариялық бағалау.

14.Әр түрлі ұн мен жарма сапасын сараптау және санитариялық бағалау. Астық бұршақ пен бұршақ тұқымдастарының сапасын сараптау және санитариялық бағалау.



15.Күнбағыс, зығыр, кендір, мақта жүгері, қыша, жержаңғақ, күнжіт майлары сапасын сараптау және санитариялық бағалау. Межелік бақылау.
Каталог: ebook -> umkd
umkd -> «Орта ғасырдағы Азия және Африка тарихы»
umkd -> ПӘннің ОҚУ – Әдістемелік кешені «Орта ғасырдағы Азия және Африка тарихы»
umkd -> Азақстан республикасының білім және ғЫЛ
umkd -> ПӘндердің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
umkd -> 123 -беттің сі казақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
umkd -> ПӘндердің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Экотоксикология» пәнінің оқу-әдістемелік кешені №1 басылым 050608-«Экология» мамандығына арналған
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі


Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет