Ақуыздар. Ақуыздардың қызметтері. Ақуыздардың аминқышқылдық құрылымы



жүктеу 0.97 Mb.
бет1/6
Дата12.04.2017
өлшемі0.97 Mb.
  1   2   3   4   5   6
Ақуыздар. Ақуыздардың қызметтері. Ақуыздардың аминқышқылдық құрылымы.

Ақуыздардың жалпы сипаттамасы

Ақуыздар – жасушаның ең маңызды макромолекуларының бірі болып табылады. Оның элеметтік құрамын, құрылысының теориясын алғашқылардың бірі болып зерттеген және протеин (protein-бірінші) деп атауды ұсынған Голландия химигі және дәрігері Г.Я. Мульдер болатын. Ақуыз организмдер тіршілігінде олардың құрылысы дамуы мен зат алмасуына қатысуы арқылы әртүрлі және өте маңызды қызмет атқарады.Ақуыздар органикалық заттар дамуының ең жоғарғы сатысы және жер бетіндегі тіршіліктің негізі. Организмнің тірек, бұлшық ет, жамылғы тканьдері ақуыздардан құралған. Олар организмде әртүрлі қызмет атқарады, химиялық реакцияларды жүргізеді, дене мүшелерінің қызметтерін өзара үйлестіреді, аурулармен күреседі, т.б. Ақуыздар азықтың құрамына кіреді. Адам тәулігіне, шамамен, — 100 г ақуыз қабылдауы керек. Азықпен түскен ақуыз әуелі асқазанда, сосын ішектегі ферменттердің әсерінен гидролизденіп, аминқышқылдарына дейін ыдырайды.

Ақуыздар. Ақуыздардың қызметтері. Ақуыздардың аминқышқылдық құрылымы.

Ақуыздар жасушада маңызды қызметтер атқарады:

- Құрылымдық – биомембраналар құрамына кіреді;

- Энергетикалық – қуат көзі болып табылады;

- Катализдеуші – жасушаның барлық биохимиялық реакцияларын реттейтін ферменттер болып табылады;

- Сигналдық – жасушаішілік және жасушааралық сигналдарды қабылдауға және өткізуге қатысады;

- Қозғаушы – бұлшықеттердің жиырылуын қамтамасыз етеді;

- Өткізгіштік – арналар мен сорғыштарды қалыптастырып, мембрана арқылы заттардың өткізілуін қамтамасыз етеді:

- Реттеуші – репликация, транскрипция, трансляция факторлары ретінде ДНҚ учаскелерімен байланысып, гендердің экспрессиялануын реттейді;

Ақуыздардың аминқышқылдық құрылымы:

Ақуыз молекуласы полимер, оның мономері болып аминқышқылдары саналады. Қазіргі кезде табиғатта анықталған аминқышқылдардың жалпы саны 300-дей, бірақ ақуыз молекулаларында олардың тек 20-ᾀ-аминқышқылдары ғана кездеседі. Бұл аминқышқылдарды ақуыздық, протеиндік деп атайды. ᾀ-Аминқышқылдарының барлығының құрылысы жалпы алғанда бір-біріне ұқсас, яғни олар амин тобынан(NH2), көмірсутектен(CH), карбоксил топтарынан (COOH) құрылған қанқадан және ортанғы көміртек атомымен(C ) альфа орны бойынша байланысқан радикалдан тұрады.

R

NH2-C -COOH



Ақуыз молекуласында аминқышқылдар бір-бірімен пептидтік байланыс арқылы байланысып үлкенді кішілі полипептид тізбегін пайда етеді. Бұл бірінші реттік құрылым деп атайды.

Пептидтік тізбектің көптеген ферменттері алғаш -ширатпа не ß-құрылым күйінде болады. Ақуыздың кеңістікте мұндай қарапайым жинақталуын екінші реттік құрылым деп атайды.

Полипептид тізбегінің -ширатпасының, ß-құрылымыныңжәне құрылымсыз учаскелерінің кеңістікте глобула конформациясына жинақталып, табиғи құрылымының түзілуі. Бұл үшінші реттік құрылым. Бұны фолдинг деп те атайды.

Кейбір ақуыздардың төртінші реттік құрылымы да белгілі, мысалы гемоглобин. Оның молекуласы төрт субединицадан тұрады.

Ақуыздардың жіктелуі:

1.күрделілік дәрежесіне (қарапайым және күрделі), қарапайым протеиндер тек қана аминқышқылдары қалдықтарынан тұрады, күрделі протеидтер құрамына ақуызды заттардан басқа қосылыстардың қалдықтары кіреді;

2.молекула пішініне (шар тәрізді және жіп тәрізді);

3.кейбір еріткіштерде еру қабілетіне қарай (суда еритіндер, әлсіз түз ерітінділерінде еритіндер - альбуминдер, спиртте еритіндер — проламиндер, сұйытылған қышқыл және сілті ерітінділерінде еритіндер глутелиндер);

4.атқаратын қызметтеріне қарай (мысалы, корға жиналатын ақуыздар, тірек қызметін атқаратын ақуыздар).

13.15.ДНҚ молекуласының ең маңызды қасиеттерінің бірі оның өздігінен екі еселенуі б.т


ДНҚ репликациялануы салдарынан тұқым қуалаушылық ақпарат ұрпақтан ұрпаққа өзгеріссіз тепе тең мөлшерде беріліп,ұрпақтың жалғасуын қамтамасыз етеді.ДНҚ репликациялану қасиетін 1953 жылы Дж.Уотсон және Ф.Крик днқ молекуласы қос ширатпалы болатындығы ашылғаннан кейін белгілі болды.
3 түрлі әдісі бар 1.консервативті 2.жартылый концервативті 3.дисперсті
Консервативті аналық днқ молекуласы табиғи қосширатпалы күйде қалып яғни ешкандай өзгеріске ұшырамай ,оның жанынан жаңа молекуланың синтезделуі б.т
Жартылай консервативті аналық ДНҚ молекуласы қосширатпалы бір бірінен ажырасып ,жаңа
Тізбектің синтезделуі үшін матрица қызметін атқарады
Дисперісті аналық ДНҚ молекуласы түгелдей жеке жеке нуклеотидтерге ыдырап жойылып ,жаңа екі ДНҚ молекуласының синтезделуі саналады
16) Ферменттік кешеннің бөліктері:
Ақуыздың жасушада атқаратын маңызды қызметтерінің бірі – катализдік. Катализдеуші – жасушаның барлық биохимиялық реакцияларын реттейтін ферменттер болып табылады.
Ферменттер өз әсерін өте аз мөлшерде катализаторға ұқсас жүргізеді. Фермент өзінің әсер етуші заты субстратпен (S) ферменттік реакция жүргенде фермент – субстранттық кешен (аралық зат) түзеді. Бұл сонымен қатар химиялық байланыстарын өзгертеді. Реакция өткен соң фермент – субстранттық кешен жаңа қалыпқа ауысып, фермент – реакция өнімі кешеніне айналады.
17.Днқ-ның теломерлік бөлімдерінің репликацияланбайтындығын,яғни оның теломерлік бөлімдерінің репликацияланбайтындығын алғаш рет 1971ж А.М.Оловников айткан болатын.
Мұның мәні жоғарыда сипатталған днқ полимеразалық жүйе аналық днқ молекуласының жіпшелерінің 3 ұшын толық репликацияланады,яғни жаңадан синтезделген днқ тізбектері 5 ұшы жағынан қысқа болады. Себебі әрбір жаңа днқ тізбегі қысқа праймерден басталады
18) РНҚ құрылысының жалпы жоспары:
РНҚ – биологиялық полимер, сызықты полинуклеотид, ал мономерлері – рибонуклеотидтер.
РНҚ құрылысы: қант – глюкоза, азотты негіз – А,Г,Ц,У, 1фосфор қышқылының қалдығы – рАМФ, рГМФ, рЦМФ, рУМФ.
Нуклеотидтер 51, 31-фосфодиэфирлік байланыс арқ. байланысқан.
Жіпшелері – 1еу; Орналасуы – ядро мен цитоплазмада.
Қызметі: Генетикалық ақпаратты тасымалдау ж/е нәруыз биосинтезі.
РНҚ белок биосинтезі кезіндегі қызметіне қарай түрлері: ақпараттық, тасымалдаушы, рибосомалық.
19) а-РНҚ құрылысының ерекшеліктері:
Ақпараттық РНҚ н/е матирицалық РНҚ (а-РНҚ) қызметі – ДНҚ-дағы ақуыздар туралы генетикалық ақпаратты көшіру ж/е ақуыз синтезі жайлы ақпаратты цитоплазмаға жеткізу.
а-РНҚ молекулаларында полипептид тізбегі туралы ақпарат болатындықтан, олардың жасушадағы жалпы саны өте көп болады. Осыған қарамастан: а-РНҚ –лардың бәрі жасушадағы РНҚ молекулаларының жиынтығының небәрі 5%-н ғана құрайды.
а-РНҚ –лар қаншалықты көп болғанымен көп болғанымен бәрінің құрылысы бір-біріне ұқсас, яғни а-РНҚ-ның сызықтық тізбегі әртүрлі қызмет атқаратын бірнеше учаскелерден тұрады. Оның 51 ұшына «қалпақша» не кэп д/а-н учаске орналасқан.
а-РНҚның құрылысы: «қалпақша», трансляцияланбайтын учаске, инициаторлық кодон, кодтаушы бөлімі, Терминаторлық кодон, трансляцияланбайтын учаске, поли-фрагмент.

т-РНҚ қызметі:ақуыз синтезделетін кешенге аминқышқылдарын рибосомаға тасымалдап, жеткізіп отырады.


т-РНҚ ның жалпы саны 40-50ге жуық. Яғни әрбір аминқышқылына 1ден 5-ға дейін т-РНҚлар болады.
Т-РНҚ молекуласы үлкен болмайды, онда 100 шақты нуклеотидтер кездеседі, олардың ішінде минорлық(модификацияланған) нуклеотидтер көптеп кездеседі- 13-15%, олар: гидроуридин, псевдоуридин, инозин, метилинозин, метилгуанозин, диметилгуанозин, диметилуридин.
1) т-РНҚның ең соңғы нуклеотиді – аденинмен тиесілі аминқышқылы ковалентті байланысады.
2) т-РНҚлардың тағы бір маңызды ерекшелігі акцепторлық бұтақшаның қарама-қарсы жағында 7 нуклеотидтен тұратын антикодондық имектің болуы. Олардың үшеуі антикодон қызметін атқарады.
3) т-РНҚлардың үшіні реттік құрылымы тұрақты болады. Олар ақуыз синтезделінетін кешенге аминқышқылдары тасымалдап, жеткізіп отырады.
Лиганд – рецептор не басқа бір ақуызбен байланысатын молекула.(Лигандалар тур. Кок китапта 22бетте бар
короче)
21. Рибосоманың құрылысы және рибасомалық кешен, рибосомалық РНҚ.
Рибосоманың құрылысы:
Рибосомалық РНҚ – рибосоманың құрылымдық деңгейін түзеді, осында нәруыз биосинтезі жүреді.
Рибосома тірі организмдердің барлығынан дерлік табылған. Әржасушадашамамен 1000-нан 10000-ға дейін Рибосомаларболады. Шамамендиаметрі 20 нм-дей. Рибосомалар екікласқабөлінеді: 70Sжәне80S (S-седиментация коэфф., Сведберг бірлігі). 70S Рибосома ядросыжоқпрокариоттаржасушаларында, ал 80S рибосомаларэукариоттардыңцитоплазмасындаболады. Химиялыққұрамыжағынанрибосомалар РНІ-нанжәнеақуыздардантұратын нуклеопротеид болыпсаналады.

Рибосомалық РНҚ:


Рибосомалық РНҚ-лар рибосома субъединицаларының (үлкен және кіші) құрамына кіреді. Олардың 4 түрі бар. 5S-p РНҚ, 5,8-p РНҚ, 18S-p РНҚ, 28-p РНҚ. Р- РНҚ молекуласының ерекшелігінің бірі – оның құрамына Г және Ц сияқты азоттық негіздерінің мөлшерінің басқаларына қарағанда көп болуы.

22. Транскрипцияның жалпы сипаттамасы


Транскрипция дегеніміз – ДНҚ молекуласындағы гентикалық ақпараттың РНҚ молекуласына көшіріліп жазылуы, яғни РНҚ синтезделуі болып табылады. Транскрипция үдерісі барлық ядролы жасушаларда, бөлінетін және бөлінбейтін болып байқала береді.
Транскрипция немесе РНҚ синтезі үшін құрылыс материалдары болып рибонуклеозидтрифосфаттар (рАТФ, рГТФ, рЦТФ, рУТФ) саналады. РНҚ тізбегінің ситезделуі 5' ұшынан 3' ұшына қарай жүреді.
РНҚ синтезі ассиметриялық құбылыс, яғни бір-бірінен ажырасқан ДНҚ жіпшелерінің тек біреуі ғана РНҚ синтезі үшін матрица қызметін атқара алады.
РНҚ синтезі консервативтік құбылыс, яғни транскрипция аяқталғаннан кейін ДНҚ молекуласы ширатылып, бастапқы күйіне келеді.
Транскрипция өнімі болып жетілмеген РНҚ-лар:
Пре-аРНҚ, пре-тРНҚ, пре-рРНҚ-лар саналады. Олар ядрода пісіп жетіледі.

23. Транскрипцияның механизмдері


Транскрипцияның ең алғашқы және маңызды кезеңі – инициация. Инициация – РНҚ полимеразаның промотормен байланысуы алғашқы нуклеотидтераралық байланыстың түзілуі.
Инициациядан кейінгі кезең - элонгация.Элонгация – синтезделуші пре-РНҚ тізбегінің жайлап ұзаруы терминациялық учаскеге дейін жалғасады. РНҚ синтезінде 1 секундта шамамен 30 нуклеотид жалғанады.
Транскрипцияның соңғы кезеңі – терминация. Терминацияға сигнал болып геннің аяқ жағындағы ГЦ-ға бай учаскелері саналады. Г-Ц байланысы (үш сутектік байланыс) мықты, берік болғандықтан ДНҚ-ның осындай учаскесінің екі жіпшесінің ажырасуы қиындай түседі.

24. Транскрипцияның өнімдері


Транскрипция нәтижесінде эукариоттарда жетілмеген пре-РНҚ синтезделінеді, себебі эукариоттар генінің құрылысы бактерияларға қарағанда күрделірек, яғни ол экзон-интрондық құрылысқа ие болады және транскрипция кезінде пре-РНҚ-ларда экзондық-интрондық учаскелері түгел көшіріліп жазылады.
Пре-аРНҚ жетілген а-РНҚ-ларға қарағанда әлде қайда ұзын болады, себебі олардың құрамына спейсерлер, мағыналы ДНҚ учаскелері-экзондар, мағынасыз учаскелері-интрондар кіреді.
Барлық пре-РНҚ-ларда ерекше пре-тРНҚ-лар тек жетілген бірізділікті қамтиды. Пре-тРНҚ молекуласының сырт пішіні «жөке ағашының жапырағына» ұқсас үш құлақты болады, бірақ оның жетілген тРНҚ молекуласынан төмендегідей ерекшеліктері белгілі.
рРНҚ-ның кластері 3 гені біртұтас транскрипцияланады және синтезделген пре-рРНҚ немесе 45S РНҚ құрамында жетілген үш түрлі рРНҚ-ға 18S, 5,8S, 28S-р-РНҚ сәйкес келетін бірізділікте болады.

25. РНҚ посттранскрипциялық модификациясы


Транскрипцияның өнімін дұрысырақ, м-РНҚ-ң негізін құрушы деп атайды, яғни ол ядрода пісіп жетілуге немесе процессингке ұшырайды, бұл кезде ол модифицирленеді.
РНҚ посттранскрипциялық модификациясы көп түрлі болып келеді, мысалы:

Уридин қалдығы тотықсызданады;(дигидро уридин пайда болғанға дейін)


Басқалары изомерленеді; (псевдоуридин)
Үшінші біреуі – метилденеді; (метилуридин)
Аденазиннің кейбір қалдықтары дезалинденіп анозинге айналады, соңғыларының кейбіреулері тағы да метилдейді.

26.процессингтің пісіп жетілуі 3кезеңге бөлінеді:кейбір нуклеотидтердің алынып тасталуы2.кейбір нуклеотидтердің жалғануы3.олардың модификациялануы.Артық нуклеотидтердің алынып тасталуы ерекше нуклеозалар арқылы жүзеге асады.Экзонуклеозалар тізбектің бір ұшынан бір бірлеп нуклеотидтерді алып тастайды,ал эндонуклеоазалар тізбекті бөлшектеп оны жеке-жеке бөліктерге бөледі.


Пре-т-РНК және барлық пре-аРНКлардың интрондық бірізділіктері кесіліп алынып тасталады.Сол сиякты,экзондық бірізділіктер тұтас бір тізбекке жалғанады,оны СПЛАЙСИНГ деп атайды.

27.ГЕНЕТИКАЛЫҚ КОД-тұқым қуалаушылық ақпараттың,яғни 20 аминқышқылдар туралы ақпараттың,ДНК молекуласындағы 4 нуклеотидтер арқылы қысқаша жазылу,сақталу және жүзеге асу жүйесі болып табылады.қасиеттері:1.әмбебапты;яғни кодондар барлық тірі ағзаларда бірдей баминқышқылдарын анықтайды.2.коллинеарлы;нуклеин қышқылдарындағы нуклеотидтер бірізділігі полипептид молекуласындағы аминқышқылдар бірізділігіне сәйкес болады3.артық;әрбір аминқышқылы 2-6 кодон арқылы анықталады,тек метеонин,триптофан бір ғана кодон арқылы анықталады.4.кодондар аРНК тізбегінде бірінен кейін бірі үзіліссіз-үтірсіз,нүктесіз,бірізділікпен орналасады.5.кодондар аРНК тізбегінде бірін-бірі бастырмалай орналасады.6.кодондар нақтылы болады;әрбір мағыналы кодонға бір аминқышқылы сәйкес келеді.7.кодондар триплетті болады.

28.Ақуыз биосинтезі-аРНК молекуласындағы нуклеотидтер бірізділігінде жазылған ақпараттың коллинеарлы полипептид молекуласының аминқышқылдары ретіне беріліуі.ОЛ полипептидтің N ұшынан басталып С ұшына қарай жүреді.кезеңі:1.иницияция2.элонгация-пептидтік тізбектің ұзаруы.3 сатыдан тұрады:аа-тРНК байланысуы/пептидтік байланыстың түзілуі/транслокация3.терминация

29.гиалоплазмада кездесетін еркін аминқышқылдар өздеріне сәйкес келетін тРНК ларға қалай болса солай емін еркін байланыса алмайды.Ол үшін алғаш аминқышқылдардың активтенуі қажет және бұл үдеріс энергия жұмсауды қажет етеді.Энергия көзі болып АТф гидролизі саналады.Аминқышқылдардың активтенуін және активтенген аминқышқылдардың өздеріне сәйкес тРНК молекуласының акцепторлық ұшына қондырылуын қадағалайтын,басқаратын ерекше ферменттер –аминоацил-тРНК –синтетаза ферменттері болады.Әрбір 20 аминқышқылдарына сәйкес келетін аминоацил-тРНК-синтетаза ферменттері белгілі,демек олардың да соңы-20.Ода 2 танып білуші орталық болады:бірі-аминқышқылдарға,екіншісі-тРНКңа арналған.

30.Фолдинг-альфа-ширатпа және бетта-құрылымының және құрылымсыз учаскелерінің кеңестікте глобула конформациясына жинақталып,табиғи құрылымының түзілуі.АНфинсен жасаған тәжірибе нәтижесіндегі екі қорытынды жасаған:1.Ақуыздың ІІІ реттік құрылымы туралы барлық ақпарат оның бірінші реттік құрылымында,яғни пептидтік тізбектің аминқышқылдары бірізділігінде,қамтылған.2.ақуыз қандай ІІІ реттік конформацияға айналуын біліп қана қоймай,ол оны өз бетінше,ешбір сыртқы не басқа да факторларсыз,жүзеге асырады.
38.трансляциялық бақылаудың іске асу жолдары:1.аРНКның өмір сүру ұзақтығының жоғарылауы-информасомалардың және жасырына-РНКның түзілуі арқылы іске асырылады2.Белоктар синтезделу жылдамдығының реттелуі.Трансляциялық бақылаудың бұл механизмі де жетілген ұрықтанбаған жұмыртқалар жасушада байқалады.3.мыс,жібек көбелегінің пішіні түзілу процесінде «жібек»безі тек бір ғана белоктың түрін-фибронды синтездейді,Фиброин белогының ұзақ уақыт синтездейді.

31) Ақуыздың биосинтез процесіндегі шаперондардың рөлі:


Шаперондар – ақуыз молекуласының фолдингін жеңілдететін ақуыздар; оларды кейде температуралық шок ақуыздары д/а, себебі олардың синтезделінуі стресс жағдайларында айтарлықтай жоғарылайды.
Шаперондар н/е температуралық шок ақуыздары барлық эукариоттар жасушаларында кездеседі. Олар жасушада барлық уақытта синтезделінеді, бірақ стресс жағдайларында – дене температурасы көтерілген кезде, оның синтезделу қарқыны өсе түседі.
Шаперондар көптеген маңызды қызмет атқарады:
1) Жаңадан синтезделген ақуыздардың фолдингін қамтамасыз ету;
2) Ақуыз рефолдингін бақылау, яғни бұрын синтезделінген ж/е осыған дейін қалыпты қызмет атқарған ақуыздардың табиғи, нативті құрылымы бұзылған н/е толық не ішінара денатурацияланған жағдайында, олардың қайтадан фолдингтануын қамтамасыз ету;
3) Ақуыздардың жасушаішілік тасымалдануына қатынасу;
4) Кейбір ақуыздардың белгілі бір конформациясында(аяқталмаған фолдинг күйінде) болуын қамтамасыз ету.

32) Ақуыздардың посттрансляциялық процессингі:


Процессинг - пре-РНҚ молекуласының пісіп жетілуі.
Процессинг – барысында оларға көптеген нуклеотидтер транскрипциясыз байланысады (жалғанады).
Пре-аРНҚның 51 ұшына «қалпақшаның» 7-метилгуанин ж/е басқа да 3-4 нуклеотидтері қосылып жалғанады, ал 31 ұшына 200-дей нуклеотидтерімен қосылады.
Процессинг 3кезеңі:
1) Кейбір нуклеотидтердің алынып тасталуы;
2) Кейбір нуклеотидтердің жалғануы;
3) Олардың модификациялануы.

Генетикалық ақпарат – экспрессияланады, яғни әрі қарай жүзеге асады.


ДНҚ молекуласының бойында орналасқан гендердің бәрі бірдей, бір мезгілде экспрессияланбайды. Ол 1-ден – жасуша тіршілігінің белсенділігіне ж/е даму кезеңіне, 2-ден – гендердің экспрессиялануының реттелу механизмдеріне байланысты болады. Сонд, бір мезгілде әр түрлі жасушаларда түрліше гендер экспрессияланады ж/е ағза дамуының әр түрлі кезеңдерінде бір жасушаның түрліше гендері эскпрессияланады.
Сонымен қатар қатар, жасуша гендерін 2топқа бөледі: 1) конститтутивті н/е «тұрмыстық» гендер-бұл гендер кез келген жасушалардың тіршілігі үшін қажет ақуыздарды(ферменттерді) анықтайды. Бактериялар үшін бұл – глюкоза метаболизімінің ферменттері.
2) «молшылық» гендер. Осы гендердің экспрессиялануы нәтижесінде әртүрлі жасушаларда әр түрлі ақуыздар синтезделінеді. Мыс.: эпителий жасушаларындағы мелонин, бұлшық ет жасушаларында миозин, көздің тор қабаты жасушаларында опсин, родопсин, т.б.
Кластерлі гендер – бір белгіні дамытуға қажет ақуыздарды анықтайтын бірнеше гендер ДНҚ бойына қатар орналасып, бірге транскрипцияланатын гендер. Кластерлі гендердің бәрі бірдей транскрипцияланып ортақ полицистронды а-РНҚ түзіледі.
Оперон – генетикалық ақпараттың транскрипциялану бірлігі. Оперонның құрамына аталған гендермен қатар промотор ж/е оператор д/а-н ерекше құрылымдарда кіреді.
Оперон теориясы – Бактериялардың бірнеше алмасу реакцияларын катализдейтін ферменттірдің гендері оперон д/а-н құрылымдық-қызметтік бірлікке біріктірілген.
Оперонның 2 түрі белгілі: индукцияланатын;репрессияланатын оперон.

34) Индукция ж/е репрессия механизмдерін реттейтін оперондардың қызметі:


Оперонның 2 түрі белгілі: индукцияланатын;репрессияланатын оперон. (Көк кітапта 77-78 бетте)

35) Эукариоттардағы гендер экспрессиясының реттелуі:


Эукариоттарда гендер активтілігі реттелуінің 2 типін ажыратады.
1) Қысқа мерзімде н/е қайтымды реттелу бактериялар/ғы реттелуге сәйкес ортадағы өзгерістерге жасушаның жауап қайтаруы болып табылады.
Реттелудің бұл типі жасушадағы субстрат деңгейінің жоғары н/е төмен болуына байл-ты ферменттер активтілігінің өзгеруімен сипатталады. Осы реттелу типіне сонымен қатар митоздық түрлі кезеңдерінде байқалатын ДНҚ, РНҚ ж/е белоктардың синтезделу жылдамдығының өзгерістерін де жатқызады.
2) Ұзаққа созылған н/е қайтымсыз реттелу – дамудың ұрықтану ж/е зигота түзілу кезеңінен бастап көп жасушалы ағза түзілуге дейінгі аралықта жүретін детерминация, дифференция (эукариоттарда гендер),т.б. процестерінде жүреді.
Эукариоттарда гендер активтілігі реттелудің осы 2 типі тұқымқуалаушылық ақпараттың жүзеге асырылуының мына кезеңдерінде байқалады:
1) Геномдық деңгейде (ДНҚ) реттелу
2) Транскрипциялық деңгейде реттелу
3) Трансляциялық деңгейде реттелуі
4) Посттранскрипциялық деңгейде реттелу Организмде белок алуан түрлі қызмет атқарады. Белоктың қызметін көбіне жекелеген молекулалар да жүзеге асыруы мүмкін. Белоктың ең басты қызме ті — катализаторлық қыз мет. Барлық тірі организм дерде зат алмасу реакция лары ферменттер дің әсер етуімен жүзеге асады. Бел гілі ферменттердің барлы ғы белоктардан құрал ған. Заттарды тасы малдау да белоктың маңызды бір қызметі. Заттардың клетка мен органоидтар ішінде қозғалуын белок реттеп отырады, яғни оларды ак тивті түрде тасымалдай ды. Соңғы кезде клетка мембранасының құрамын да түрлі тасымалдаушы белоктардың болатыны анықталған.Белок сондай-ақ организмнің иммундық қасиеттерін жүзеге асырад ы. Сонымен бірге белок тың тағы маңызды қызме тінің бірі — оның құры лыс материалы ретінде пайдаланылуы. Белок бар лық протоплаз малық ор ганоидтардың негізін кұр айды. Ол құрылым компо нентінің бірі ретінде бар лық клетка мембраналар ының құрамына кіреді, тіпті сұйық гомогенді ци топлазмалық матриксте де белок кездеседі.

2. ДНҚ молекуласының химиялық құрылысы.


Дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) – бар лық тірі клеткалардың не гізгі генетикалық матери алы болып табылатын күрделібиополимер. ДНҚ-ның негізгі құрылымдық бірлігі – үш бөліктен құр алған нуклеотид. Бірінші бөлігі – дезоксирибо за (бескөміртекті қант); екіншісі – пуриндік негіз дер: аденин (А) мен гуа нин (Г) және пиримидин дік негіздер: тимин (Т) мен цитозин (Ц); үшіншісі –фосфор қышқылының қа лдығы. Нуклеин қышқыл дарында мономерлік қал дықтар (нуклеотидтер) өзара фосфодиэфирлік байланыспен байланыс қан. ДНҚ барлық тірі организмдердің болашақ ұрпағының құрылысы, дамуы және жеке белгіле рі туралы биол. мәліметті сақтап, оларды жаңадан пайда болатын клеткалар ға бұлжытпай «жазу» жүйесінің негізі болып табылады
3. Генетикалық код және оның ерекшелік тері.
Генетикалық код — тірі организмдерге тән нуклеин қышқылдары мо лекуласындағы тұқым қуалаушы (генетикалық) ақпараттыңнуклеотидтер тізбегі түріндегі біртұтас “жазылу” жүйесі. Бұл — барлық тірі организмдерге ортақ заңдылық. Генетика лық кодтың бір ерекшелі гі, әмбебап екендігі, яғни барлық организмдерде бе лгілі бір 3 нуклеотид (тр иплет) белгілі бір амин қышқылдарын “жаза ды”(кодтайды). Бір амин қышқылы бірнеше трипле тпен “жазылуы” (кодта луы) мүмкін. Кодондар арасында “үтір” болмай ды, яғни олар бір-бірінен бөлінбеген. Ол бір геннің аймағында белгіленген нүктеден бастап, бір бағ ытта есептелінеді. 64 ко донның 61-і ақуыз құрай тын 20 амин қышқылда рын “жазады” (кодтай ды), ал қалған үш “нонсе нс”(мағынасыз) кодондар (УАГ, УАА және УГА) полипептид синтезін аяқтайтын “нүкте” қызметін атқарады. Олар ақуыз биосинтезінінің аяқталғанын білдіреді
№ 5 емтихан билеті
1. Судың иондық туындысы, рН.
Су-әлсіз электролит, ол өте аз мөлшерде ыдырайды: Н2О- Н+ + ОН- Кез келген бейорганикалық қосылыстардың су ерітіндісінде Н+ және ОН- иондары болады. судың диссоциациялық константасы мынадай:[H+]*[OH-]

Кд=H2O не Кд*(Н2О)=[H+] [OH-]


Кд-1,8*10-16 судың 22ºС
[H2O]= 1000г/л 1000г/л/18г/л=55,56моль/л
Онда [H+] [OH-]=1.8*10-16*55.56=10-14 моль/л
Суда және кез келген су ерітіндісіне Н, ОН иондары концентрациясының көбейтіндісі- тұрақты шама, оны судың иондық көбейтіндісі деп атайды және Кс және КШ деп белгілейді. Теріс дәрежелі көрсеткіштер санын қолдану өте қолайсыз. Сондықтан сутек иондарының концентрациясын сутектік көрсеткіш арқылы бейнелейді және оны рН деп белгілейді. Сутектік көрсеткіш(рН) су ерітінділеріндегі сутек иондарының концентрациясын көрсетеді. Ол сандық түрінде моль/л өлшенетін сутек иондары (Н) концентрациясының теріс ондық логарифмне тең:(рН=lg[H] не pH=-lgc(H)). Бейтарап ерітіндіде рН-7, қышқылда рн<7, сілтіде рН>7. Судың физикалық химиялық қасиеттері - оның сілтілік қышқылдық және тотығу-тотықсыздану жағдайларынан туындайды. Судың сілтілік-кышқылдық ерекшелігі оның сутектік көрсеткішімен (рН) анықталады. Бұл көрсеткіш сан жағынан температурасы 22°С 1 дм3 таза судағы сутек иондары концентрациясының теріс таңбамен алынатын логарифміне тең.
cH+ = cH- = (10-14)1/2 = 10−7 моль.
Бұдан pH = -lg c H+ = 7 және OH = pH = -lg c OH+ = 7.
Ерітінді реакциясында қарай
pH = 7 = pOH - бейтарап реакция
pH > 7 > pOH - сілітілік реакция көрсетеді.
Судың тотығу - тотықсыздану потенциалы (Eh) әр элементтің валенттілігінің өзгеруімен байланысты. Ол арнайы аспаптармен(потенциометрлер) өлешенеді. Табиғи сулардың құрамын зерттегенде pH пен Eh-тың нақты шамасын білудің маңызы зор.
2. Нуклеин қышқылдары. Жалпы түсінік.
Нуклеин қышқылдары (лат. nucleus — ядро) — құрамында фосфоры бар биополемерлер. Табиғатта өте көп тараған. Молекулалары нуклеотидтерден тұрады, бір нуклеотидтіқ 5'-фосфор арасындағы эфирлік байланысы мен келесі нуклеотидтің углевод қалдығының 3'-гидроксилі арасы эфир байланысымен нуклеин қышқылдары углеводты-фосфатты қаққасын калайды. Нуклеин қышқылдары жоғарғы полимерлі тізбектері ондаған немесе жүздеген нуклеотидтің қалдықтарынан тұрады. Олардың м. с. 105—1010. Нуклеин қышқылдары құрамына кіретін мономерлерінің (дезокси- немесе рибонуклеотидтер) түріне қарай ДНҚ жәңе РНҚ деп бөлінедіНуклеин қышқылдары тірі жасуша ядросының маңызды құрам бөлігі. Нуклеин қышқылдары (НҚ) рибонуклеин қышқылы (РНҚ) және дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) болып екі үлкен түрге бөлінеді. Тірі организмнің құрамына нуклеин қышқылдарының екі түрі де кіреді. Нуклеин қышқылдары жоғары молекулалы гетерополимерлі қосылыстар

: wp-content -> uploads -> lessons
lessons -> Тело большинства моллюсков покрыто раковиной, образованной в результате накопления извести в поверхностных слоях кутикулы
lessons -> Сабақтың тақырыбы: Лейкоциттер, олардың құрылысы мен қызметі. Сабақтың мақсаты
lessons -> 1 тақырып: Молекулалық биология пәніне кіріспе «Молекулалық биология»
lessons -> Сабақтың тақырыбы: Қанайналым мүшелері. Жүрек
lessons -> Оқушылардың витаминдер туралы білімін толықтыру, дамыту. Оқушылардың витаминдер туралы білімін толықтыру, дамыту
lessons -> Сабақтың мақсаты Танымдық: Көз қызметі, оның бұзылуы, көз гигиенасы туралы оқушыларға түсінік беру
lessons -> Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық тағамдары. Сабақтың мақсаты
lessons -> Сабақтың тақырыбы: Жасушадағы зат және энергия алмасу. Атф синтезі
lessons -> Тақырыбы: Мінез-адам көрсеткіші Сыныбы: 5 сынып Мақсаты
lessons -> Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі Қазақстанның 40 жылдығы орта мектебі коммуналдық мемлекеттік мекемесі


  1   2   3   4   5   6


©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет