Атмосфералық ауаны қорғау: Орыс тіліндегі басылымдардан аударылды // Орталық Қазақстан. 2002. 11 мамыр Атмосфераның газ қүрамы



жүктеу 62.48 Kb.
Дата05.06.2018
өлшемі62.48 Kb.
Атмосфералық ауаны қорғау: Орыс тіліндегі басылымдардан аударылды // Орталық Қазақстан.-2002.-11 мамыр

Атмосфераның газ қүрамы

Жер миллиондаған үсақ бөлшектерден қүралған атмосферамен қоршалған. Ол Күннен Жерге келетін жарық тасқынын миллиондаған үсақ сэулелерге ажыратады. Атмосфера парниктегі шыны сияқты роль атқарады. Ол күн сэулесін жылдам өткізеді, жер бетіндегі жылуды сақтап қалады.

Егер Жердің ауа қабаты болмаса, Күннің көз қарықтыратын ыстык, жарығы жердің бетін күйдіріп,қү_рғақ, жарылып кеткен тақырға айналдырып жіберер еді. Онда жауын да жаумас еді, жел де соқпас еді.

Атмосфера — Жердің температурасының ауытқып түруына да ықпал етеді.

Жердің алғашқы атмосферасы сутегінен, метаннан, аммиактан, су буларынан жэне гелий, неон сияқты инертті газдардан қүралған. Жерде тіршіліктің пайда болуымен байланысты бүрынғы газдарға жер қойнауынан жэне өсімдіктерден бөлінген күкіртті сутегі мен көмір қышқыл газдарымен толықты. Сөйтіп, екінші атмосфера пайда болды. Алғашқы микроорганизмдер бірте-бірте сутегін, метанды, аммиакты, күкіртті сутегін азайтатүсті.

Содан барып атмосфераның газ қүрамының өзгеруі, оның оттегімен толығуы бірыңғай саланы екіге — өсімдіктер мен жануарларға бөлді.

Атмосфераның қазіргі газ қүрамы биосфераның көп жылғы эволюциясының (дамуының) нэтижесі. Организм қазір оған бейімделіп алды, енді газ қүрамының кез келген өзгерісі олардың өмір сүру жағдайына эсер етпей қоймайды.

Табиғи атмосфераның газ қүрамы мынадай пайызда: азот (N) - 78,08, оттегі (О2) - 20,95, аргон (Аг) — 0,93, көмір қышқыл газы (СО2) - 0,03, неон (Ке), гелий (Не), ксенон (Хе), родон (Кп) жэне басқалары — 0,01. Бүған қоса ауаның қүрамында үшып жүретін шаң түйіршіктері мен бу болады. Шаң қызған кезде жоғары көтеріледі де, ауа айналысына мүмкіндік тудырады.

Адам ауасыз өмір сүре алмайды. Ол таза болсын, лас болсын ауамен дем алуы қажет. Адам тамақ ішпей 5 апта, су ішпей 5 күн өмір сүре алады. Ал ауасыз 5 минут та түра алмайды.

Бір тэулік ішінде адам 25 кг, немесе 10-11 мың литр ауаны өкпесі арқылы өткізеді. Ауа жануарлар мен өсімдіктер үшін де қажет.

Ластанған ауа адам организміне, денсаулығына кері эсерін тигізеді, бас айналдыратын заттар улаңдырады.

Таза ауа өнеркэсіп үшін де, эсіресе вакциналар, антибиотиктер шығаруға, жартылай өткізгіштер мен дэл аспаптар жасауға қажет.

Мүндай ауа қүрамы атмосфераның төменгі қабатында. Ал 1000 км-ден жоғары жағында тек қана гелийден (Не), ал 2000 км-ден жоғары тек сутегінен (Н) түрады.

Ең төменгі Жер бетіндегі қабат тропосфера деп аталады. Ол атмосфералық ауаның 84 пайызын қүрайды, барлық метеорологиялық процесс: бүлттардың пайда болуы жэне түманның, жел мен дауылдың болуы, қар мен жауынның

жаууы осы қабатта.

Тропосферадан жоғары шамамен 55 км эрі қарай стратосфера басталады. Оңда 25-30 км қалыңдықта озон қабаты бар.

Озонның Жер бетіңдегі тіршілік үшін маңызы зор. Ол организмді Күннің ультракүлгін сэулесінен қорғайды. Мү_ндай сэулені өз бойына жүлып, озон қабаты атмосфераның жоғарғы қабатына температураның таралуына жэне Жер климатына эсерін тигізеді.

Озон атмосфераның қүрамындағы ең аз газдың бірі. Егер барлық озонды жер бетіне жинап, сығымдаса, ол тек 3 мм қалыңдықта ғана болар еді. Бү_л жү_қа қабатта ғана болатын, Жер бетіндегі организм үшін аса қажет озонды сақтау керектігін көрсетеді.

Озонның екінші бір ерекшелігі — ол түрақты емес. Ол тез бүзылып кетеді. Жер бетінде орта есеппен алғанда эрбір секунд сайын 100 тонна озон пайда болып, жоғалып кетеді. Озон молекуласының орташа ғүмыры бір жыл. Ол атмосфераның жоғарғы қабатында басқа газдардың қатысуымен оттегінен, азоттың қос тотығынан Күннің ультра күлгін радиациясының тікелей ықпалымен пайда болады.

Халық шаруашылығында бояу мен лакты ерітуге қолданылатын еріткіштер, эр түрлі аэрозольдар онша зиянды болмағанымен атмосферада 30 км биіктікте ультра күлгін сэуленің эсерінен бүзылады да, хлор, фтор бөліп шығарып, озон қабатын бүлдіруге белсенді араласады.

Сол сияқты озон қабатын бүлдірудегі жоғарылап үшатын авиацияның, атмосферадағы атом жарылыстарының, зымырандар мен ғарыш аппараттарын үшырудың эсері мол. Кейінгі кездері озон қабатының бүлінуі жиілеп кеткен соң 1985 жылы 37 ел жэне Европалық Экономикалық Қауымдастық озон қабатын қорғау туралы Халықаралық Вена конвенциясына қол қойды.

Атмосфералық ауаны ластаушы көздер

Атмосфералық ауаның тазалығы адамның жэне басқа да тірі организмдердің қалыпты өмір сүруінің маңызды шарты болып табылады.

Атмосфералық ауа табиғи түрде жэне антропогендік жолмен ластануы ммкін.

Табиғи ластану — шаңмен жэне су буымен т.б. Ол табиғи қүбылыстардың эсерінен болады. (Вулкан атқылауы, теңіз суының булануы, кен породаларының шаңдатуы, топырақтарды жел үрлеу, далалар мен ормандардағы өрт жэне т.б.).

Мэселен, желтоқсан жэне ақпан айларында соққан өкпек жел Сахараның қүмын мыңдаған шақырым жерге апарып тастайды. 1883 ж. Кракату жанартауы атылғанда оның үсақ түйіршіктері ауа қүрамында бірнеше жыл сақталып, Англия жағалауына дейін барған.

1985 жылы Ашхабад қаласында таңғы сағат 10.00-де аспанды қызғылт бүлт басып, караңғылық орнады. үйлерде шам жағуға тура келді. Сөйтсе, қала аспанында 170 мың тонна шаңды бүрқыратып өте қатты дауыл өткен.

Антропогендік ластану көздеріне өнеркэсіп пен көлік кэсіпорындары,

ауыл шаруашылығы мен қүрылыс үйымдары, коммуналдық-түрмыстық объектілер жатады.

Жалпы алғанда антропогендік эсер 5 пайыз ғана орын алады. Бірақ оның химиялық қүрамы өте күрделі болғандықтан адам мен табиғатқа аса қауіпті.

Өнеркәсіптік салада ауаны ластандырушы негізгі көз болып табылатындар жылу электр станциялары, қара жэне түсті металлургия, сол сияқты мүнай өңдеу.

Қатты отынды (көмір, торф, ағаш, қамыс жэне т.б.) жаққанда күйе, смола, күкірт, көміртегі тотығын жэне шаң бөліп шығарады. Екібастүз көмірі Қарағандының көміріне қарағаңда күлді көп шығарады. Орта есеппен ЖЭО-ы сағат сайын атмосфераға 5 тонна күкіртті ангидрид жэне 16-17 тонна күл шығарып отырады.



Әр түрлі кәсіпорындар өзінің атқаратын саласына қарай айналадағы ортаға өзінің зияндылығы жағынан эртүрлі заттар шығарады.

Металлургия өнеркәсібі — металл мен олардың қосыңдыларын (темір, мыс, қорғасын, мырыш, көмір, күкіртті ангидрид жэне т.б.);

машина жасау кәсіпорыны шаң жэне газ, күйе, қорғасын, т.б.;

мү_най өңдеу және вискоз өнеркәсібі — күкіртті сутегі;

химия өнеркәсібінің кәсіпорындары — азот тотығы т.б;

қү_рылыс материалдарын шығару кәсіпорындары — эр түрлі қосындылары бар шаң мен газ;

автомобиль заводтарын да қала сыртына ғана салуға рүқсат етіледі;

автомобиль көлігі — элемдік ластандырушылар қатарында ерекше орын алады. Жыл сайын автомашиналар атмосфераға 380 млн тонна көміртегі тотығын, 56 млн тонна көмірлісутегін, 28 млн тонна азот тотығын таратады. Автомобильден шығатын газ қүрамы өте күрделі — оның қүрамында 200-ден астам зат бар. Оның ішінде 75 пайызы көміртегі, 15 — көмірлі сутек жэне 7 пайызы азот тотығы.

Автомобиль 1 тонна бензин жақса—12,3 кг, І тонна дизель отынын жақса — 24,5 кг азот тотығын шығарады.



Ауыл шаруашылығында кейінгі 30-40 жыл бойы өсімдіктерді қорғау жэне минеральдық тыңайтқыш үшін пестицидтерді жиі қолданып жүр. Олар үшақпен шашқанда үнтағы желмен үшып, ауа мен суды, топырақты ластандырады. Сондықтан да мүндай препараттарды есеппен, дүрыс қолдану қажет.

Мал шаруашылығы кешендері атмосфераны күкіртті сумен, аммиакпен, микрофлорамен ластайды.

Коммуналдық-түрмыстық шаруашылық та да от жағу, пеш түтіні, үй маңындағы қоқысты уақытымен жинамау, қоқыс төгетін жерді ретке келтіріп отырмау да атмосфераны бүлдіреді.

Атмосфераны ластандырушылардың зиянды ықпалы

Негізінен алғанда атмосфераны ластандырушы заттар жер бетіндегі үш шақырымға дейінгі қабатта ғана болады. Ол жүздеген шақырымға дейінгі қашықтыққа тарайды. Ірі түйіршіктер желсіз күндері шоғырланып қалады да,

бірте-бірте жер бетіне шөгеді. Мэселен, жыл сайын Париж бен Чикагоға — 260, Нью-Йоркке -300, Лондонға - 390, Алматыға — 125 тонна шаң шөгеді. Бүкілэлемдік денсаулық сақтау үйымының (ВОЗ) дерегіне қарағанда дамыған елдердің халқының 20 пайызға жуығы атмосфералық ауаның ластануына байланысты эр түрлі аллергиялық ауруға үшыраған. Ауада шаңның көп болуы өкпе ауруларын тудырады.

Қоршаған ортаға көміртегі тотығының (СО2) да зияны мол. Оны иіс газы деп те айтады. Ол адам мен жануарлар қанының қү_рамындағы гемоглобинмен қосылады да оттегін (О2) қабылдауға бөгет жасайды. Организмге шамалы салмақ (ауырлық) түссе адам жүрек талмасына үшырауы мүмкін.

Ескі қалаларда, тар көшелерде, туннельдерде, бағдаршам маңыңда көміртегі тотығы жоғары болып, 25-125 мг/м3-ке дейін жетеді.

Ал негізгі норма — 3 мг/м3 .

Көмірлі сутегінің де зияны мол. Оның қүрамыңда қаныққан метан (СН4), этан (С2Н6), пропан (С3Н3), қанықпаған этилен (С2Н4), пропилен (С3Н4), бутилен (С4Н3) бар.

Күкіртті газ (8О2) оттегімен қосылып, күкіртті ангидридке айналады. Ол су буымен қосылып, күкірт қышқылын (Н2О4) түзеді.



Ол түман болып ауада түрып алады да, жауынмен жерге түседі. Сол кезде ол металды, матаны, бетонды, бояуды бүлдіреді, адамдардың денсаулығына (өкпе мен тыныс жолдарына) зиянын тигізеді.

Бүдан басқа да зиянды заттар толып жатыр.
: download -> DBases -> Ecology of the CK -> Files
Files -> Ахметжанова, А. И. Орталық Қазақстан жағдайында мәдени түрге айналдырылған дәрілік өсімдік — Digitalis Lanata — түкті оймақгүлдің биоморфологиялық ерекшеліктері / А. И. Ахмет­жанова, Г. Ж. Жомартова
Files -> Мырзаханұлы Н. Экологиялық зерде/ Н. Мырзаханұлы // Орталық Қазақстан. 2005. 3 наурыз
Files -> Ақпамбетова, К. М
Files -> Бейсенова, Р. Р. Изменения сократительной активности изолированной подвздошной кишки крыс при отравлении нитрозодиметиламином / Р. Р. Бейсенова, М. Р. Хантурин, Р. З. Касенов




©stom.tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет