1. Сөйлем мүшелері туралы түсінік



Дата01.03.2019
өлшемі445 b.



1.Сөйлем мүшелері туралы түсінік.

  • 1.Сөйлем мүшелері туралы түсінік.

  • 2.Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері жайлы түсінік

  • Бастауыш және оның жасалу жолдары

  • Баяндауыш және оның жасалу жолдары

  • 3.Сөйлемнің тұрлаулыз мүшелері жайлы

  • Толықтауыш және оның жасалу жолдары

  • Анықтауыш және оның жасалу жолдары

  • Пысықтауыш және оның жасалу жолдары





Әсiресе баяндауыш, ойды дұрыс құрастыруға арқау болады. Бас мүшелер болмаса, басқа мүшелердiң болуы да мүмкiн емес. Өйткенi анықтауыш, толықтауыштар, алдымен сол екi бас мүшенiң маңына топтанады, қала бердi бiрiн-бiрi анықтап, толықтырып, сөйлемнiң құрамына ене алады. Рас, диалогты сөйлемде тұрлаусыз мүшелер не олардың бiрi-бiр сөйлем орнына жүруi мүмкiн.

  • Әсiресе баяндауыш, ойды дұрыс құрастыруға арқау болады. Бас мүшелер болмаса, басқа мүшелердiң болуы да мүмкiн емес. Өйткенi анықтауыш, толықтауыштар, алдымен сол екi бас мүшенiң маңына топтанады, қала бердi бiрiн-бiрi анықтап, толықтырып, сөйлемнiң құрамына ене алады. Рас, диалогты сөйлемде тұрлаусыз мүшелер не олардың бiрi-бiр сөйлем орнына жүруi мүмкiн.

  • Мысалы:

  • - Я, кiм бар екен үйде?

  • - СӘбит Смирнов бар екен…

  • - Е, ол не қылып отыр екен?

  • - Әсемге үйленетiн түрi бар.

  • - Әсемге ма?

  • - Я, Әсемге.



Сөйлемдегi сөздер саны аз болса да, көп болса да сөз тiркесiнiң өз ара мағыналық синтаксистiк байланыста болу арқылы белгiлi мүшелiк қатынаста жұмсалады.

  • Сөйлемдегi сөздер саны аз болса да, көп болса да сөз тiркесiнiң өз ара мағыналық синтаксистiк байланыста болу арқылы белгiлi мүшелiк қатынаста жұмсалады.

  • Олай болса, сөйлемдi дұрыс құрау үшiн сөйлемдегi сөздердi дұрыс байланыстырып, тиiстi мүшелiк қарым-қатынаста жұмсай бiлу керек. Стильдiк қате жiбермеу үшiн, сөйлем құрағанда, сөздердiң байланысын, мүшелiк қатынасын анық, айқын етiп құру керек болады.



Әрбiр сөйлем мүшесi ойды дәл, керегiнде әсерлi, экспрессивтi түрде хабарлаудың басты шарты - сөйлем мүшелерiнiң қызметiн бiрден-бiр дұрыс табылып қолданған сөздерге жүктей бiлуде. Сонымен қатар ойды аз сөзбен сығымдап айту, көршiлес сөйлемдерде бiр сөздi қайталай бермеу талаптары қойылады. Ол үшiн сөйлемде басы артық сөз қолданбау керек, бiр сөздi қайталай бермей, бiрде оның синонимiн, бiрде оның орнын басатын есiмдiктi пайдаланып, кейде бiр сөздi екi-үш сөйлемге ортақ етiп айту керек болады.

  • Әрбiр сөйлем мүшесi ойды дәл, керегiнде әсерлi, экспрессивтi түрде хабарлаудың басты шарты - сөйлем мүшелерiнiң қызметiн бiрден-бiр дұрыс табылып қолданған сөздерге жүктей бiлуде. Сонымен қатар ойды аз сөзбен сығымдап айту, көршiлес сөйлемдерде бiр сөздi қайталай бермеу талаптары қойылады. Ол үшiн сөйлемде басы артық сөз қолданбау керек, бiр сөздi қайталай бермей, бiрде оның синонимiн, бiрде оның орнын басатын есiмдiктi пайдаланып, кейде бiр сөздi екi-үш сөйлемге ортақ етiп айту керек болады.

















Баяндауыштың негізгі белгілері

  • Баяндауыштың негізгі белгілері

  • Бастауыштың ісін, жай-күйін білдіреді;

  • Іс- оқиғаның қай шақта болғанын көрсетеді;

  • Жіктік жалғауын жалғап, бастауышпен қиыса байланысады;

  • Сөйлемді тиянақтап тұрады;

  • Кейде бастауышсыз-ақ сөйлемге ұйытқы болады;

  • Өзіне тән арнаулы сұрауы жоқ;













Сөйлем құрылысын жiптiктей етiп айтудың бiр амалы - сөйлем мүшелерiн дұрыс орналастыру. өз орнында тұрмаған сөз оқушыға оғаш көрiнiп тұрады немесе сөйлем мағынасы өзгерiп кетедi. Сөйлемдегi сөздердiң орын тәртiбiнiң қалай болуы жазушының, сөйлеушiнiң ықтиярындағы нәрсе емес. Ол жайында әрбiр тiлдiң өзiне тән iшкi заңы ережелерi болады. Сөйлем құрағанда, соларды ескерiп, әр сөздi орнына қойып айтуда үлкен мән бар. Дұрыс құралған сөйлемнiң түсiнiгi де дұрыс, кiсiге етер әсрi де өзгеше болады. әдеби тiлде қалыптасқан сөйлем құрылысын бұзып, оның басын аяғына келтiрiп жазу, әрине, шеберлiкке жатпайды - дөрекiлiк. Кейбiреулер солай екенiн сезбей ме, әлде сөйлемнiң аяғын аспаннан келтiрiп айтуды қызық көре ме, әйтеуiр қалай болса, солай жаза бередi.

  • Сөйлем құрылысын жiптiктей етiп айтудың бiр амалы - сөйлем мүшелерiн дұрыс орналастыру. өз орнында тұрмаған сөз оқушыға оғаш көрiнiп тұрады немесе сөйлем мағынасы өзгерiп кетедi. Сөйлемдегi сөздердiң орын тәртiбiнiң қалай болуы жазушының, сөйлеушiнiң ықтиярындағы нәрсе емес. Ол жайында әрбiр тiлдiң өзiне тән iшкi заңы ережелерi болады. Сөйлем құрағанда, соларды ескерiп, әр сөздi орнына қойып айтуда үлкен мән бар. Дұрыс құралған сөйлемнiң түсiнiгi де дұрыс, кiсiге етер әсрi де өзгеше болады. әдеби тiлде қалыптасқан сөйлем құрылысын бұзып, оның басын аяғына келтiрiп жазу, әрине, шеберлiкке жатпайды - дөрекiлiк. Кейбiреулер солай екенiн сезбей ме, әлде сөйлемнiң аяғын аспаннан келтiрiп айтуды қызық көре ме, әйтеуiр қалай болса, солай жаза бередi.







Негiзгi әдебиеттер:

  • Негiзгi әдебиеттер:

  • Ш.К.Бектұров. Қазақ тiлi. (синтаксис), Алматы. 2006.

  • К.Аханов Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алматы ,1993.

  • Рақыш Әмір, Жанар Әмірова. Жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 1998.

  • М.Балақаев. Сөз тiркесi мен жай сөйлемнiң синтаксисi. Алматы, 1992.

  •  

  • Көмекшi әдебиеттер:

  • 1. Т.Сайранбаев. Сөйлемнiң тұрлаулы мүшелерi. Алматы, 1991.

  • 2. М.Балақбаев. Т. Сайранбаев. Қазiргi қазақ тiлi. Сөз тiркесi мен жай сөйлемнiң синтаксисi. Алматы, 1997.

  • 3. Сайранбаев Т. Синтаксистiң кейбiр мәселелерi. Алматы, 1996.

  • 4. Қ.Есенов. Сабақтас құрмалас сөйлемнiң құрылысы.Алматы, 1982.

  • 5. К.Аханов Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алматы, 1993.

  •  

  • Электрон ресурстар

  • 1.http:/www.gov.uz/ Низами атындағы ТМПУ сайты.

  • 2.http:/www.pedagog.uz/ Педагогикалық оқу орындарының порталы.



Каталог: shaxsiyreja
shaxsiyreja -> Африкада ь500 дан тортиб то 7000 гача бўлган халқлар ва этник гуруҳлар яшайди. Африканинг қарииб 90 фоиз аҳолиси 1 млндан ошиқ 120 та халқлардан ташкил топган
shaxsiyreja -> Узбекистон олий ва урта махсус таълим вазирлиги кукон давлат педагогика институти
shaxsiyreja -> Лекция. Тiл бiлiмiнің зерттеу нысаны, мақсаты мен мiндетi. Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы. Жоспары: Тіл білімі және оның зерттеу нысаны. Тіл білімі және оның салалары
shaxsiyreja -> Одам анатомияси
shaxsiyreja -> Тошкент. Мехнат 1987 ббк 41,2
shaxsiyreja -> Жорий назорат саволлари
shaxsiyreja -> Якуний назорат саволлари
shaxsiyreja -> Өзбекстан республикасы жоғары және арнаулы білім министрлігі
shaxsiyreja -> Семинар Семинар жаттығуының түзілісі Абу Райхан Берунидің өмірі мен еңбектерінде тәлім


Достарыңызбен бөлісу:


©stom.tilimen.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет